Skip to main content

Full text of "พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 4"

See other formats


พ 3 ะ3า *6 พง^า ว คา 3ฑ3 ง? ฅ นโฑ I โ] ? 



รั^ กา ส ช! ๙ 



'ฃฮ ง 






เอา พ 3 ะ ยา ช! พาก 7 วง^ 



-* •►- 



พส่โ ช! ขํโบฺ โบฺฅ เช! พ ชโส์ คน ฉเ ฮยุอ ยา 

พ๊ม ฆ; ฟ้นฮ นุส์ 3โน์ไ น งาน โ นา ปน ฑ!! ข; 

2 โ " 

นา งอน งคํ ™ ย 3 ฆ 7 าษ (มา 3 ตา) 



โน เม 3 วัต มกุฎ ฑษ์ต 3 ยา 3า ม 
ไ โน! ค ^ ง? ข ปโๅ ฃฑๆ ^น ก 3(^ฑ 713 ๒^© ๗ 














11เ3:ร*ฟ พง ฟาว คา 3 ฑรุง นิ โก์ สิน V)? 

ร โ เกา ส;?! ๔ 

จฮง 

ฒ้าพ 3 ะฃา 5) พาก รวง ค์ 
-I— * 

10 ฝ โ!/! น โฆญั ค นาพข ไค์ค์ น โ!! ฮยุ3 อา 

ฆ/มฆ/เป็น ฮนุส์ 3!น (น งาน! มาป็ นก!! ฟ้ข/ 

นาง อนงค์ 1^07 ‘ม* า 0 {มา 3! ๆา) 

ณ เม 3 วัค มกุฎ! ไษํค 3 ยา 3า ม 

ไ โน! ก ; ะ ว^ 10ฤ^จ ฑา^ น 101ก3 ส์ฑะ โา^ ๒ ๕. ๐^ 







' 244 - 2 ) 02 ^ 

เลจ1 ^ 'ก 44(3 •ฬ ' V 

0 . 2 - 

เลข ทะเบียน 02*2*0 



'7 



คำ นำ 

เนอ ง ใน งาน ฌา ปน กิจ ศพ นา งอน งก เฑย รฆฑ ษ กำหนด งาน วน ที่ ๒๑ พ โ) ศจิ กาย น 
๒๕๐๗ ณ เม รวด มกุฎ กษต ริ ยา ราม พล' โท บ ญ ญต เทพ ห ได น ณ อยุธยา ได้ มา แจ ไ แก 

เจา หนา ท กอง วร รณ คด และ ประ ว ต สา สต ร กรม ศิลปากร ขอ อนุญาต จด พิมพ์ หน ไ ลือ พระ ราช- 
พงศาวดาร กรุง ร ตน โกสินทร์ ร ชกา ลที่ ๔ ของ เจ ไพ ระ ยาทิ พา กร วงศ์ (ขำ บุ น นาค) เพึ๋อ แจแ 
เบน อนุ ล รณ 1 ใน งาน น กรม ศิลปากร ยินดี อนุญาต ให้ จด พิมพ์ ได้ 

พระ ราช พงศาวดาร กรุง รี ตน โกสินทร์ รช กาล ที่ ๔ น ได้ ดี พิมพ์ คร์ง แรก เมื่อ 

พ. ศ. ๒๔๗๗ พล ตรี หลวง วิจิตร วาท การ เมื่อ ครีง ดำรง ตำแหน่ง อธิบดี กรม ศิลปากร ได้ เขียน คำ 
อธิบาย ไว้ ว่า 

" เจ ไพ ระ ยาพิ พา กร วงศ์ ผู้ เรียบ เรียง พระ ราช พงศาวดาร ฉบบ น เติบ โต และ มี ชีวิต อยู่ 
ตลอด ร ชกา ลที่ ๓ ได้ รีบ ราชการ มี ยศ เบน จ มื่น รา ชาม าตย์ อยู่ ใน เวลา นน ตำแหน่ง จ มื่น รา ชาม าตย 
ไม่ ใช่ ตำแหน่ง เล็ก นอ ย เพราะ เมื่อ เลี่อ น จาก จ มื่น ราชา มา ตยิก็ เบน เจ ไพ ระ ยา ที เดียว และ ก็มิ ได้ 
สำ ค ญแต่ ยศ ศก ดี เท่า น น หน ไที่ การ งาน ก็ สำ คํญด ไย ด ไ ปรากฏ ใน ส* ญญา บ ไร ว่า “ ให้ จ มื่น 

ราชา มา ตย่ ไป ช่วย ราชการ ใน กรมท่า และ ช่วย ตรี ตรอง ธุระ ท ไป วง ใน การ รี กษา แผ่น ตินค ไย 

เมื่อ พิจารณา ตาม ถ ไย คำ ใน ตอน หล ไน จะ ได้ ความ ว่า คร ไย ไ ดำรง ตำแหน่ง จ มื่น ราชา มา ตย์นึ น 

เจ ไพ ระ ยา ที พา กร วงศ์ มี หน่ าที่อ ย่าง ที่ปรี กษา ราชการ แผ่น ดิน เห็น ได้ ว่า ขอ ความ ที่ เจ ไพ ระ ยา 

ที พา กร วงศ์ เรียบ เรียง ไว้ น ย่อม เบน เรื่อง ที่ เจ ไพ ระ ยา ที พาก รวง ศิได้ มี ส่วน รู้ เห็น และ ปฏบํ ต การ 

ใน หน ไที่ อยู่ ด ไย เบน ส่วน มาก ฉะ นน หน ไลืฝ็ เล่ม นึจีง ควร ได้ รีบ ไว้ วาง ใน ความ เที่ยง ตรง ถูก ต ไง 

หาก จะ มี ขอ ผิด พลาด บกพร่อง ก็ คง เบน ส่วน น ไย 

แด่น ไ อ่าน ใน สม ไน อาจ จะ ตำหนิ วิธี การ เขียน ว่า ไม่ ได้ แบ่ง หมวด ตอน ให้ เห็น ชไ 
หรือ นึก จะ แทรก เรื่อง อะไร ลง ไป ตรง ไหน ก็ แทรก ลง ไป ไม่ ติดต่อ กน ก่อน ที่ ใคร จะ ตำหนิ เจ ไพ ระ ยา 
ที พาก รวง ศ ใน เรือง น ฃาพ เจา ขอ ให้ คำ นง ว่า หน ง สอ น่เร ยบเ ร ยง อย่าง พงศาวดาร ไม่ ได้ 

เรียบ เรียง อย่าง ประ รีต ศาสตร์ นไเ รยน สม ยนัย่ อม ทราบ ว่า วิธ เรียบ เรียง ประ ว ตศา สต ร ( 015101-7 ) 
กบ พงศาวดาร ( ๐111-001๐16 ) น น ด่าง กน อย่าง ไร การ เรียบ เรียง พงศาวดาร ย่อม จด ลง ไป ตาม 



ลำ คบ เหตุ การ ณท บง ๓ ด ขน และ เจ ไพ ระ ยาทิ พา กร วงศ์ จด ได้ ละเอียด ดี เรื่อง กบฏ เจ ไอ นุ เวียง จน ทน์ 
เบน ตอน สำ กญ ตอน หนึ่ง ในเ รอง ประ ว่ต กาล ซอง กรุง รืตน โกสินทร์ เจา พระยา ทิพา กร วงศ์ ก เซียน 
ไว้ โดย พิสดาร การ ติดต่อ ก ไ] ต่าง ประเทศ เจา พระยา พิพา กร วงศ์ อี เซียน ได้ ด เพราะ เคย ร ไ] ราชการ 
ใน กรมท่า มี หลาย เรือง หลาย ตอน ที่ เกี่ยว ก ไ] จารีต ประเพณี เจา พระยา ทิพา กร วงศ์ อีใด้ อธ บาย 

ให้ ความ สว่าง แก่ พวก เรา ใน เวลา นึ่เบ นอ ไ เมา ก 

ใน การ พิมพ์ หน ไสือ เล่ม น ข ไพ เจา' ได้' ให้ 1 ใช้ ติ วอ กษร ตาม ปทานุกรม ส่วน ข ไ) ความ 
หรือ กอย คำ สำนวน น น ซอง เติม มี อยู่ อย่าง ไร ให้ คง ไว้ ตาม เติม มิ ได้ เปลี่ยน แปลง เลย มี บาง ตอน 
ฃาพ เจา ได้ ทำ หมาย เหตุ ไว้ ข ไง ล่าง นอก จาก นึ่นข ไพ เจา ได้ ให้ คิด วไ แบน สุรืย คติ คิด บ เบน 

พุทธ ศ่ก ราช พิมพ์ ไว้ ซ ไง ล่าง เพื่อ ความ สะดวก สำ หรื บน ไใ อ่าน สม ไ] นึ่อี กด ไย อนึ่ง หน ไสือ น 

ฉบบ เดิม เซียน ติดต่อ กน ยืด ยาว เกือบ จะ ไม่ มี การ แบ่ง ตอน หรือ ย่อ หน ไ เสีย เลย ฃไพ เจ ไ ได้ ส่ง ให้ 
เจ ไหน ไที่ต่ ด ตอน และ ย่อ หน ไหน ไ สีอนึ่ และ เจ ไหน ไที่ ได้ เซียน ห ไซ อฃน ไว้ พุก ๆ ตอน ส่วน 

สารบาญ ได้ ให้ ทำ อย่าง ละเอียด เบน การ แน่ นอน ว่า หน ไสือ เล่ม นึ่จะ ให้ ประโยชน์ แก่น ไ อ่าน 

นไไ ศึกษา เบน อย่าง ยิ่ง 

ต่อ มา ใน พ, ส. ๒๕๐๖ องศ์ การ คไตุ รุ สภา ได้ ขอ อนุญาต จด พิมพ์ จำหน่าย ใน ชุด ภาษา 
ไทย นบ เบน พิมพ์ ครื่ง ที่ สอง และ สำ นก พิมพ์ คล่ ง’ วิทยา ซอ อนุญาต พิมพ์ จำหน่าย รวม โ โบ พระ รา ช- 
พงศาวดาร กรุง รติ น โก สิน ทร ร ชกา ลที่ ๔ น ไ] เบน การ พิมพ์ ครื่ง ที่ สาม ครื่ง น จึง นบ เบน พิมพ์ กรง 
ที่สี่ ใน การ พิมพ์ ค รืงนึ่ ได้ ใช้ ฉบบ พิมพ์ สำ นก พิมพ์ คล ไ วิทยา พิมพ ๙ จำหน่าย ท 1 •ด. ๒๕๐๖ เบน 
ตน ฉบบ และ ได้ ตรวจ สอบ กบ ฉบบ พิมพ์ดีด ที่เอี บรื กษา ไว้ ที่ หอ ดำรง ราชานุ คา พต่ ไย ที่งน ปรากฏ ว่า 
ฉบ ไ) พิมพ์ พ. ศ. ๒๔๗๗ ยไมี ขอ ความ ตก หล่น คลาด เคสี อ นอ ยู่ บาง แห่ง 

กรม ศิลปากร ขอ อนุโมทนา กุศล ราศี ท่กืษิ ณานุ ป ทาน ท เจ ไ ภาพ ได้ บำเพ็ญ อุทิศ แต่ 

นา งอ นง ค เฑีย รฆ รา ษ ผ้ล่ วง ลบ ไป แลว และ ให้ จด พิมพ หน ง สอนออก แจก เบน ว ทยา ทาน ขอ 
กศล ที่ งป วง จง เบน บจจ่ ย ส่ง เส รีม' ให้ นาง อนงค์ เฑีย รฆ รา ษ ได้ ถึง ซึ่ง สุคติ ภพ และ ประสบ 

ฎิฏฐ คุณ มนุ ญ ผล สม ดไ เจต จำนง ของ เจ , ไ ภาพ พุก ป ระกา ร เทอญ. 

กรม พิล ปา กร 

๑ ๓ พอุศ จก ใย ม ๒๕๐๗ 



ะ ะ*- 



ภาพ ถ่าย ค รง สุดฑ ไย ใน งาน ทา บุญ วน เกด 
หล โท ธํณญั ต เท หห้ส ดิน ณ อยุธยา 

อ ๑๒ มิถุนายน 1*3 ๕๐๖ 



(• 1 ' โ! I แ V แ* บโ โ แ , แ 1 15 โ' โ เ^ ^ ผ I ค ษ โ โ ? ฬ โ I ‘ 

โ 1381!6 4โ* &เ , ค& ไ?^ แ” ต(0พ{‘ ‘•^ ! ‘ 

: เ ; , 

0๐^^ แ 15 โแ โ* แ ®1 © 0 1ผ 






ประ วต 



นา งอ นง ค เ๚ย รฆ รา ษ เบิน บุตรี ของ พล ตรี พระยา อภัย: ณ สุทธ (เ วก ย นา ภ ย) 
และ หมอน วา ศ เกิด เม อ กัน อาทิ ตย ที ๑๖ สิงหาคม พ. ศ. ๒ 4 ๒๘ ทิ บาน ใน I วิง นคร เกษม 
นพ นอง ร่วน บิดา มารดา เดียว กน ๘ คน คือ 



ค. เดก ชาย สง่า ยม าภํย ถึง แก่ กรรม แล ว 
๒. นา งอ นง ค เ๚ย รฆ รา ษ 

๓. นาง กาน ดา ( ย้อย ) ดารา กร ณ อยุธยา ถึง แก่ กรรม แล* ว 
4. นาง สภาพ เ๚ย รฃ รา ษ ถึง แก่ กรรม แล* ว 
๕. นาง วง ษ วง ษถึวิ ย ทอง ถึง แก่ กรรม แล้ว 
๖. ร่อย เอก นาย ไกร พล แสน (กลิ่น ยม าภ ย) ถึง แก่ กรรม แล้ว 

ฟ่. นาง สาว วรว ร ร โน (ถวิล) ยม าภย รีบ ราชการ ทอง พระ เครื่อง ตน 
หวาน 

๘. คุณ หญิง วิศิษ ฐ บรรณ ากร (ประ มล สุวรรณ สุภา) ถึง แก่ กรรม แล้ว 



เมือ พล ตรี พระยา อกัย รณ สุทธิ ถึง แก่ อนิจกรรม ใน พ. ศ. ๒๕๕๑ นา งอน รค 

เ๚ย รฆ รา ษ มี อาย ได้ ๑๓ บี 1 ได ถวาย กัวเ บิน ขา หลวง ใน พระ อง ค สมเด็จ พระ ศรีพํ ซ ริ นทรา 

บรม ราช ชนนี พระ พน บิ หลวง พร้อม กับ นิ อง ทุก คน ต่อ มา ได้เ บิน ขา หลวง ใน สมเด็จ 

พระ มาตุ ฉาเ จำ เจ* าพา วไล ยอ ลง กร ณ กรม หลวง เพชรบุรี ราช สิริ นทร 



ภาย หลง ได* กราบ ถวาย บง คม ลา ออก มา สมรส กบ นาย บรร ยง เทพ หล ดิน ณ อยุธยา 
มหา ด เลก วิเศษ มี บุตร ดวิย กัน ค คน คือ พล โท บ ฌฌํฅ เทพ หส ดิน ณ อยุธยา เมือ นาย บรร ยง 
เทพ กัส ดิน ณ อยุธยา ถึง แก่ กรรม แล ว ได้ ทำ การ สมรส อีก คร่ง หนี ง กบ อำ มา ตย โท 

พระ เ 6 ทียร ฆ รา ษ (เส ง ลม สต) มี บุตร ธิดา ด้วย กน ๒ คน คือ นาง สิริ มา ตุฟิ ยาน นท และ 
นาย สนอง ลม สต 



นา งอ นง ค เ๚ย รฃฑ ษ ได: บ กา: ศึกษา อบรม ใน สำ น" ก ของ สมเ ดีด พระ ครีพ ชริน- 
ใ ไ: า บ: ม: าซซ นนี พระ พน บ หลวง ซึง ถือ ก่น , ใน สม" ย น 1 นว่า เบน สกา บ" น การ ศึกษา ขน สูง ของ 
กุลสตรี และ ฌนผู้ ที มีน ส ย: ก การ ช่าง ไม่ ซอ บให ไว ลา ล่วง ไป โดย ไร้ ประ โย ซนํ แม้ เมื่อ อยู่' ใน 
ว้ยซ รา และ มี โรค ภยฌี ยดฌี ย นก ตาม ไต้ นำ 1 วิ' ซา ความ ผู้ทิไ ต้ร" บ กา: ศึกษา อบรม มาน น ทำ กา: 
ช่าง ต่าง ‘กุ ใน เวลา ว่างอยู่ เสมอ อาทิ เช่น กา: แกะ สลก ขิง ปอก มะปราง: ว ทำ ดอกไม้ 

แหง สำ หร้บ ทำ ดอก ไม 1 คลุม ไต: พบ ธน บ" ต ร เบึน รูป ต่าง ๆ ทำ ทุ่ม ถวาย พระ เทศ น ตลอด 'ไน 

.ป: ะดิษ ฐ เศษ วตถุ ต่าง ‘กุ ให้ เบึน เครือ ง' ใช่ , เครือ ง ประ ดิบ เบน ต้น 

ใน ดำ น การ ศาสนา นํ้ น นา งอ นง ค เ๚ย ร ฆ: าษ เบึน ผู้ที่มี ศร" ทธา เล่อ ม ใส ใน พระ 
บวร พุทธ ศาสนา ทำ บุญ ให ทาน และ ไป พง พระ ธรรม เทศนา เบึน ประจำ แทบ ทุก ว" น ธรรม สวนะ 
ทวด ราช ประ ดิษฐิ สถิต มหา สีมา ราม ฌึน เวลา หลาย สิบ บี ใน คราว ทำ บุญ อายุ ครบ ๖ รอบ 

เมือ' ว" นที *1๘ สิงหาคม พ. ศ. ๒๕ 0๐ ไต้ ร่วม ก" บ บุตร ชาย คือ พล โท บํญญ้ ต เทพ หส ดิน 
ณ อยุธยา ปฎิส "งฃ รณ ศาลา หนา พระ อุโบสถ ว" ด ราช ประ ดิษฐ สถิต มหา สีมา ราม ท ง ๒ หลง 

ซึง ชำรุด ทรุด โทรม ให้ คืน สภาพ ดี ดิง เก่า ใน บี 1 พ. ศ. ๒ ๕ 0 ๓ องคื การท หาร ผ่าน ศึก ไต้ นำ ผา 

พระ กฐิน พระ ราช ทาน ไป ทอด ณ วด มณี ชล ข" นธ ดิง หวด ลพบุรี แม้ ว่า ดะ ไม่ ค่อย สบาย ก ไต้ 
โป ร่วม ใน งาน ทอด ผ่า พระ กฐิน พระ ราช ทาน ณ วดน นดิว ย เนอ ง ดา กวด มโ แซ' ล ขน ธ เบน วดทิ 
เดา พระยา ยมราช ( เฉย ยาม ภ ไ] ) ผู้เบึ นบุ ได สร่าง ถวาย พระ บาท สมเ ดีด พระ ดอม เก ล่า- 

-ดา อยู่ ห เวร "ซก าลทิ (1 และ ถือ เบีน ว" ด ประจำ ตระกูล “ย มา ภ" ย” ตลอด ดน บรรดา ญาติ พี นอง 
ซอง เดา พระยา ยมราช (เฉย ย มา ภ" ย) ทิแย กอ อก ไป เบน ตระกูล อืน คือ ตระกูล ม" ธ ยม ด" น ทร 
ตระกูล สด ริ ตด" นทร่ เบน ติ น นบ ไต้ ว่า เบน กา: เดิน ทาง ไกล คร่ง สุด ทาย ใน ชีวิต ของ นา งอ นง ค 
ไฑีย ร ฆ รา ษ เมือ ล่วง เช่า บีดฉิ มวย และ มี โรค ภย เบียด เบียน แล วก ตาม ไต้ พยายาม ไป พง 

พระ ธรรม เทศนา ทุกวน ธรรม สวนะ เวน แต่ ค ร่งใ ดทิ ไม่ สบาย เท่า นน ใน วน มาฆบูชา เมือ 
ว" นทิ , ๒๗ กุม ภาพ" นธ ๒๕๐๗ กได ไป พง พระ ธรรม เทศนา ทิว" ด ราช ประ ดิษฐ สถิต มหา สีมา ราม 
เปี นคร , ง สุด ทาย ก่อน ด ะ ถึง แก่ กรรม เพ ยง ๓ กน 

นา งอ นง ค เ๚ย รฆฑ ษ เบีน ผู้ ทิมีค วาม จง รก ภ" ก ดี ต่อ พระ มหา กษัตรี ย และ พระ บรม 
รา ซ จ" โ) รี' วง ศึเบึ นอ ย่าง ยี่' ง เมือ พระ บาท สม เด ด พระ เดา อยู่ หว และ สม เด จ พระ นาง เดา สิริ ถิติ 



พระ บรม ราชินีนาถ เส ดจพ ระ ราช ดำเนิน , ไป ยง ฟิถา นที ต่าง ๆ หาก มี โอกาส แล* ว กิ ไม่ ยอม ละ ทง 
โอกาส น น [ป I ผๆทุ ล ละออง ธุลี พระ บาทอยู่ 1ส นอ แม จะ อยู่ ใ นวย ชรา ไม่ สามารถ จะ ไป! มืยด 

กบ ประ ซา ซน 1 ซึง 1 ไป เผา ทูล ละออง ธุลี พระ บาท เบึน จำนวน มาก ณ สถาน ที่ ต่างๆ ได้ กาก I สด จ 
พระ ราช ดำเนิน ผ่าน หนา บาน คริง ใด ก จะ ตอง ออก ไป เผา ทุก ค ร 1 ง อาทิ เช่น งานพระ รา ซพธี 

ทรง พระ ผนวช งาน เสด จ พระ ราช ดำเนิน พระ รา ซ ทาน ผา พระ กฐิน ณ หัด บวร นิเวศ วิหาร และ 
ค รง สุด ทาย ใน คราว เสด จ พระ ราช ดำเนิน พยุห ยาตรา ทาง สถลมารค เมื่อ วน ที ๗ ธน วา คม 

พ. ศ. ๒ & 0๖ และ ยัง 1 ได พรำ สอน บุตร หลาน อยู่ เสมอ เกี่ยว กับ เรื่อง ความ จงร้ ก ภ* กดีอ งคพ ระ มหา 
กษัต ริยี่แ ละ พระ บรม ราช 1 จก รี 1 วง ศ 

นา งอ นง ค เ๚ย รฆ รา ษ บวย เบน โรค หัวใจ และ ความ ด้น โลหิต สูง มา เบึน เวลา นาน 
กว่า ๑๐ บ และ 1 ได้ บวย หนัก ตอง เขา ร ไ] การ ริก ษาพ ยา บาล ที่ โรง พยาบาล พระ มงกุฎ เกล้า ๆ 
เอ ค รง การ บวย หัว ย โรค ดง กล่าว แล ว จึง ตอง ระหัด ระ' วง มิ ให้ 1 ได้ ริ' ข ความ สะ เทิอ น 1 ใจ หรือ 
เห นืด เหนือ ย จน เกิน ไป โดย เฉพาะ อย่าง ยิ่ง เม อ คราว ทิพ ล โท บฌฌ ต เทพ หัส ดิน ณ อยุธยา 
บวย ห นก ตอง เขา ริบ การ ริก ษาพ ยาบ าลทิ โรง พยาบาล ภูมิ พลอดุลย เดช เมือ วน ที่ ๒๓ มกราคม 
๒ & 0 ๗ กิ จำ เบน ตอง บด มิ ให้ ริจน กระ ที่ ง อาการ บวย ของ พล โท บญญ ต เทพ หัส ดิน ณ อยุธยา 
ได ทุเลา ขน และ ยาย มา ริบ การ ริก ษาพ ยาบ าลทิ โรง พยาบาล คิริ ราช แล่ ว จึง ได้ บอก ให้ ทราบ 
ก่อน หนา ที่ จะ ถึง แก่ กรรม เพียง & หัน เมื่อ ทราบ ข่าว กิ เตรียม หัว จะ ไป เยี ยม แต่ เบน ที่ น่า เสียดาย 
ที่ ยง มิ ได้ ทน ได้ เยี่ยม สม ความ ตง ใจ อาการ บวย หัว ย โรค หัวใจ กิ ได้ กำเริบ ขน อีก ใน คืน หัน อาทิ ตย่ 
ที่ ๒๙ กุม ภา พัน ธ ไ หัน 0 าไป ริบ การ ริก ษาพ ยาบ าลทิ โรง พยาบาล คิริ ราช เมือ เวลา ๐๑. ๐ ๐ น. 
และ' ได้ ถึง แก่ กรรม' โดย อาการ สงบ หัว ย' โรค หัวใจ 1 วาย ณ โรง พยาบาล คิริ รา ซ เมือ เวลา ๐๑. ๓๐ น. 
ของ หัน จ นทรี ที ๑ มีนาคม พ. ศ. ๒ & ๐๗ สิริ อายุ ได ๗๘ บ ๖ เดือน ๑ 6 วน. 



คำ ไว้ อา ล ย 



คุณ แม่ ได จาก ไป เม อวน ที ๑ มีนาคม ๒๕ 0 ๗ ข้ง เบ้ น ขณะ I ดียว กบ มี ขำ พ I จ้า ลัง 

กำ ลง เจ บ มากอยู่ ท โรง พยาบาล ศร รา ซ แห่ง เดียว กน ความ จริง ท่าน กืเ จบ กะ เสาะ กะ แสะ มา นาน 
แล ว ทํ้ง เบ้ นความ ตน และ หลั ใจ อ่อน แต่ อาการ ไม่ มาก นัก ยง ไป ไหน มา ไหน ได้ เฉพาะ 
อย่าง ยิ่ง ใน ยาม แก่ ท่าน อุตส่ าหไ ปวด พง เทศ นที ว ดร าซป ระ ดษฐ เบน ประจำ เกือบ ทุกวน พ: ะ แต่ 
ใน ระยะ หลัง ๆ น ท่าน! ป บ้าง เว้น บาง สด แต่ ลัน พระ ไหน สบาย กืไป ไม่ สบาย กื ไม่ 1 ไป 

คุณ แม่ ท่าน จาก ไป อย่าง ไม่ กลบ มา อีก ไม่ เคย มี วี่แวว' ให้ ลูก ห ลาน' ได้เ หน แต่ อย่าง 
ใด ท่าน จาก ไป อย่าง สงบ เพราะ กรรมดี ที ท่าน ได บ 0 าเพ ญ มา โดย ตลอด อายุ ซอง ท่าน ข้า พเ จำ 
เอง ตง ใจ อยาก จะ ไต่ พบ ท่าน บาง ได พยายาม ตง ใจ รำลึก กง ใน เวลา นอน หลัง จาก สวด มน ต่แลว 
ก ไม่ เคย ได พบ เลย ข้า พ เจา ต 1 งใจ ทำ เซ่น น หลาย ค รง กืไม่ เคย มา ปรากฏ เลย แม แต่ ใน ความ กน 
คุณ แม่ ไม่ ดีแลั ว ขอ ให ท่าน ไป เบ้ น สุข ใน ส วรรค นิพพาน 

ลัน ความ ตาย เบ้ น ธรรมดา ของ ปุถุชน คุณ แม่ เบ้ นผู้ที ได กระทำ แต่ คุณ งาม ความ ดี 
มา ตง แต่ ตน เบ้ น ระยะ ยาว นาน ไม่ มี จด ต่าง พ รอย ใด ‘ทุ ท่าน เบ้ นผ้ที มี สดี และ เต ม ไป ดวย ความ ดี 
ท่ง ทาง โลก และ ทาง ธรรม ฉะ นน หาก มีทีพ ย พาหะ' ใด ‘ทุ สามารถ ที จะ มา ลัญ เชิญ วิญญาณ 
ของ คุณ แม่ ที ลัก และ เคารพ อย่าง สูง สุด ขอ' ได้' โปรด นำ คุณ แม่ 1 ไป สู่สุ คดี ณ ทิพ ย' วิมาน ส' วรรค 
ดวย เถิด. 



พล. ท. ฃ' ญญต เทพ หส ดิน 04 อทุธ อ ว 




ฬ}^ เช฿ ^ 01^1 

'ะ^ 



■ผ^ &เ& ■■& &&ผ &ฒ& เ&& 

-V; ''ะ//'*/*!/'’ •■'. •^' •ฬ; '/ -' '-; 



เ^^^แ^^^^^^^—^^-—^^ 






1 

/' 1 ",' 



- ,; 






. 







ภาพ ถ่าย ใไ 4 งาน ทำ บุญ อายุ ครบ ๖ รอบ 

เม อ ๑๘ สง หา คม ๒๕๐๐ 















11 (51 ๘ แ? & ช โธ^ แโ? (น , โ&' แ^ 5 โ โ^ โก; 
00. •ช^ IX เา , โ! ใ โ*’ 



\ 




ภาพ ถ่าย พร 8 อม บุตร หลาน ผ่าย ชาย 
เม อ ๑๘ สิงหาคม ๒๕๐๐ 

จาก ซ ไย ไป ขวา ะ หล โท บํฌฌ้ ติ เท ท หล ทิน ณ อยธ ยา 

7 ไ 

นา งอน งด เฑย รม รา ษ 

รอย โท ส์ห จน เห ห หล ทิน ณ อยุธยา 

รอย โท สุจต ร ดุล ยาน นท 



4 




ฒ&. 

1. V ฒ^. ’’ ' สั^''*^^^-' 



. ? •- 



. .■/ . : : - 



ภาพ ถ่าย ญาติ และ บุตร หลาน ใน งาน สต ตม วาร ศพ 



ณ 



ศาลา อร ท ย ว , ดม กฎ กษ ตริ ยา ราม 

V , ~ 

เม อ ๗ ม นา คม เ20๕๐๗ 




สารบาญ 

ร ชกา ลที ๔ 

หนา 

อณู I ชิ ญ สม เด จ พระ อนุชา ธํ ราช I จา พาน ง กฎ ฯ เสด็จ จาก ว , ด บวร นิ I วศ © 

กราบ ทูล อํณูเ ชณู สมเด็จ ๆ I จำ พา นง กุฎ ฯ ฃนเ สวย ราช ย ๒ 

ทรง แก้ไข ธรรม เนียม ชา ราชการ I ขา I ผา' ให้ สวม เส อ ๓ 

พระ ราช พีธีบ รม ราชา ภ เษก ๔- 

เสนาบดี จตุสดมภ์ กราบ บ ไค ม ทูล ๏© 

ฃไ ราชการ ผาย ใน ถวาย ตํว ©๓ 

เส ด็จเ ดียบ พระ นคร ทาง สถลมารค ©๔ 

เส ด็จ เลียบ พระ นคร ทาง ชลมารค ©๖. 

พระ ราช พิธี บวร ราชาภิเษก ๒๒ 

พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ บืนเ กล ไ เสด็จ เลย บ พระ นคร ๒© 

ราชทูต ไทย ไป เมือง จีน ๒๔ 

ต ไพ ระ ราชา คณะ ๒๔ 

ต ไก รม เจ ไ นาย ๒๗ 

เจ ไป ระ เทศ ราช เขา มา เผา ๓0 

ตำนาน เมือง น่าน ๓๒ 

ตำนาน เมือง แพร่ ๓๓ 

ทรง แก้ ส รอย พระ นาม อง ก สม เด จ หริ รก ษ รามา เจา กรุง กมพู ชา ๓๓ 

ทรง แต่ง ต ไข น นาง ๓๓ 



( 1 ® ) 

หน ไ 

ฃุดค ลอง ดู พระ นคร ชน นอก ๓๔ 

การ เทศนา กระจาด ใหญ่ ๓๙ 

อ วาย พระ นาม พระ เจา แผ่น คน พระ บรม ราช ชน น 

และ กรม พระ ราช วง บวร ที่ สรร รคต แล ไ ๔๐ 

•ข่าว หน ไสือ พิมพ์ เรื่อง พม่า ก บอ ไก ฦษ ๔๑ 

งานพระ บรม ศพ ๔๓ 

ราช ทูฅ ไทย ไป เมือง จีน ๔๕ 

ขด คลอง ผดุง กรุง เกษม และ สร ไง บอ ม ๔๔ 

สมเด็จ พระ นาง' โสม นสวิ ด] นา วดี สน พระ ชนมื ๔๙ 

เริ่ม การ ศึก เชีย งดุง ๔๙ 

บรรจุ ดวง พระ ชะตา พระ นคร ๔๐ 

สม ณ ทูต ไทย ไป ล ไ กา ทวีป ๕© 

งานพระ ศพ สมเด็จ พระ นาง โสม นสว ฒนา วดี ๕๖ 

สม ณ ทูต กลบ จา กลไก าทว ป ๕๖ 

ได้ พระ วิมล รํตน กรณี ช ไง พไ เมือก ตรี ๕๗ 

สมเด็จ พระ นาง รำเพย ภมร าภิ รมย์ ประสูติ เจ ไ พา จุฬา ลง กรณี ๕๗ 

การ ท้พ ศึก เมือง เชียง ตุง ๕๘ 

'เรื่ อง เรือ กระทง ลอย พระ ประทีป ๕๘ 

สร ไง พระ เจดีย์ และ ถวาย นาม พระ ประธาน ใน วิด พระ เซ ดุ พน ๕๙ 

กรม สมเด็จ พระ ปร มา นุ ชิต ชิโนรส และ กรม หลวง พิเศษ ศรี สวิส ด็สน พระ ชนม์ ๖๐ 

สร ไง สระ ปทุม วิ น และ วิด ป ทูม วนา ราม ๖๑ 

การท พ ศึก เมือง เชีย งดุง (ต่อ) ๖๑ 

เตรียม การ ตอน รบ เชอ รี ยอน โบ วริง ๖๒ 

การ ฉลอง คลอง ดู พระ นคร ชน นอก (คลอง ผดุง กรุง เกษม) ๖๔ 



(๓) 

ท นา' 

สร ไง พระ อภิ I นาว นิเวศน์ ๖ ๔ 

ได้ พระ วิ สูตร ร* ตน กริณี ช ไง พไ เผือก โท 

เชอ ร็ ยอน โบ วริง เขา มา ทำ หน* งสึอ ส* ญ่ญา ๖๖ , 

สม เด จ เจา พระยาบรม มหา ประยูร วงศ์ ถึง แก่ ทิรา ล่ย ๖๗ 

มืส เต อร ฮา ริ บก เข้า มา แก้ หน ไสือ ส* ญญๅ ๖๗ 

ทูต อ เม ริก น เข้า มา ทำ หน ไสึอ ส* ญ่ญา ๖๙- 

การถ วาย สลาก ภ* ตใน ว* ด พระ เชต พน ๗ 0 . 

ทูต ฝ รง เศส เฃไ มา ทำ หน ไสือ ส ญญา ๓๒ ข้อ ๗ 0 

พม่า ถือ หน ไสือ เสนาบดี ผู้ใหญ่ เมือง พม่า เข้า มา ถวาย พระ สไฆ ราช ๗๒ 

หน ไสือ เดิน ทาง ของ พม่า ๗๗ 

ลิขิต สม ณ สาสน์ ตอบ หน งสือ เสนาบดี พม่า ๗๘: 

ทูต ฝ รง เต ส ไป เมือง เขมร และ เมือง ญวน ๘๔ 

หน ไสือ อง ค พระ หริ รไา ษ์ถึง พระ เจ ไน โป เลียน ที่ ๓ ๙๙' 

ราชทูต ไทย ไป ประ เท ศอ ไก ฦษ ๙๐ 

สร ไง สวน นนท อุทยาน ๙๑. 

ซด คลอ งม หาส ว* สดึ้ ๙© 

เส ดีจป ระ พาส หไ เมือง ตะ วน ออก ๙๒ 

พระ ราช ทาน ที่ใท้ ชาว ต่าง ประเทศ ตงหํ้ าง และ ขุด คลอง ถน น ตรง ๙๑ 

พระ ราช ทาน ทริพ ย สร ไง ศาลา ที่ เม อง ร่าง อุ้ง ๙๑ 

หนํ งสึอ อง ญวน ข้า หลวง เมือง ใช่ ง่อน ถึง เจา พระยา ศรี สูริย วง ศ สม ห พระ กลาโหม ๙๔ 

หน ไสือ ตอบ อง ญวน ข ไหล วง ผู้ สำ เรจ ราชการ เมือง ไข้ ง่อน ๙* 

หน ไสือ อง ญวน ข้า หลวง ผู้ สำเร็จ ราชการ เมือง ไข้ ง่อน ตอบ เจ ไพ ระ ยา ศรี สูริย วง ศ ๙๗ 



หนา 

ทูต เดน มาร ไ เข ไ มา ทำ หน ไ ลือ ส ญญา ๙๔ 

ราชทูต ไทยก ลบ จาก ลอนดอน ๙๙ 

ทูต เดน มาร กลบ ๙๙ 

โปรด ๆ ตไ องค์ พระ น โร ดม และ องค์ หริ ราช ดะ ใน ไป ช่วย ราชการ เม อง เขมร ©0๐ 

ฝริง เศส รบก้ บ ญวน 006) 

ดาว หาง ขน ©๐๒ 

พระ ราช ทาน เพลิง ศพ สมเด็จ พระ อริ ย วงศา คด ญาณ 

และ ศพ สมเด็จ เจา พระยา องค์ นอ ย ©๐๒ 

ทด โปรตุเกส เขา มา ทำ หน ไ ลือ สไ ไ] ญา ©๐๓ 

งาน เฉลิม พระ มหา มนเทียร พระ ที่นไ อนน ต สมาคม ©๐๔ 

สร ไง ประตู กำแพง พระ บรม มหาราช วง ชน นอก ©๐๔ 

เรื่อง ริก ใคร่ ระหว่าง ขุน สุวรรณ ก ไ] เจา จอม ช่อ ย ©๐๔ 

พระ ราช ทาน เริน คน ชรา พิการ ©๐๔ 

เสด็จ ประพาส ห ไเมึ อง ทะเล ตะ วน ตก ©๐' ๔ 

กรม สมเด็จ พระ เดช าดิศ รส นพ ระ ชน ม ๑ ® ๓ 

เสด็จ ประพาส ตลาด สำ มุข ® ๑๓ 

โปรด ๆ ให้ รอ ป รา สา ทผ’ ไท ตา พรหม ๑๑๔ 

ฝ รง เศส รบ ก ไ] ญ วน (ต่อ) ๑๑๔ 

งานพระ ศพ กรม สมเด็จ พระ เดช าด็ ศร ๑๑๔ 

เกิด ความ ไข้ ที่ กรุงเทพ *1 ๑๑๕ 

ได้ พระ มหา ศรี เศวต ริม ลวร รณ ชา ง พลาย เผือก โพ ©©๔ 

โปรด เก ล ไ*] ให้ งด รี อปรา สา ทผ ไท ตา พร นม ©© ๖ 

พระ บาท สมเด็จ พระ บื น เก ลิ ไ เจ ไอ ยู่ห่ว เสด จ ประพาส หัว เมือง บก ใ*' ใต้ ©©๖ 

ทตฮ อ ล่น ดา เข , "ไ มา ทำ หน , ง ลือ สญญ ท' ห พระ ราช ไม ต รี ©©๗ 



( * ) 

หน้า 

คน สน ท ชอง สุลต่าน มะ หมุด เข ไ มา ซอ กำ ล ไร!] เมือ 3 ปาห ไ ๑© ๘ 

องค์ พระ หริ ร่โ ไษ์ I จา กรุง กมพู ชา สุ รคฅ ๑๑๙ 

สมโภช พระ สมุทร [จดี ย ©๑๙ 

ราชทูต ไทย ไป ประเทศ ฝรไ เศส ©๒๐ 

ใบ บอก พระยา สระ บรี เรื่อง คลอง' ได้ ชา งพไ เผือก , โท ©๒๐ 

เสด็จ พระ ราช ดำเนิน' ไป นม สกา รพระ พุทธบาท สระ บุรี ©๒© 

ราชทูต กราบ ถวาย บ ไค ม ลา ©๒๒ 

สมโภช พระ พุทธ บุษย ร ตน จ กร พรรค พิมล มณี ม ไ] ©๒๒ 

กรม หลวง สรรพ ศิลป ปรีชา และ กรม หลวง มหิ ศร ว ริน ทราม เรศ รส นพ ระ ซน ม ©๒๓ 

สุลต่าน มะ หมุด เขา มา ขอ พึ่ง พระ บรม' โพธ สมภาร ©๒๔ 

สมเด็จ พระ นาง รำเพย ภมร าภิ รมย์ สน พระ ชนมื ©๒๔ 

เรื่อง เมือง เขมร ©๒๕ 

ทูต ปรุ ส เชย เขา มา ทำ หน , งิสือ ส่ ญญา ทาง พระ ราช ไม ตร ©๒๙ 

ราชทูต ไทย กลบ จาก ประเทศ ฝ รง เศส ©๓๐ 

เรื่อง เมือง เขมร (ต่อ) ©๓๐ 

งานพระ ศพ กรม หลวง มหิ ศว ริน ทร เจ ไพ าอศ รา พง ค์แ ละ พระองค์ เจ ไน ลวร รณ ©๓๑ 

ส่ง องค์ พระ น โร ดม ไป ครอง เมือง เขมร ๏ ๓© 

ทูต ปรุ ส เชีย กราบ ถวาย บ ไค ม ลา ©๓๒ 

ทำ เงิน ตรา ใช้ แทน เบย แสะ หอ อ 6) ฝัไ 

ตํด ถนน ๓ สาย และ ขด คลอง © ๓ ๓ 

สร ไง สะพาน ขาม คลอง © ๓๔ 

งานพระ ศพ กรม หมื่น เชบ ฐาธิ เบน ทร และ พระ อง ด เจา สว่าง ๑๓๕ 




โสก นตพ ระ I จา ลูก!. ธอ พระองค์ I จำ ยิ่งเ ยา วล้ ก่ษณ์ 

พระ ราช พิธี รบ พระ ส พรรณ บ ไๅ สมเด็จ พระ เจ าลู โ! ยา เธอ เจ า พา จุฬา ลง กร ถ่เ 

เจา เม อง เบ ตา เวย เขา มา เปลี่ยน หน ไ สีอส่ ญญา ฮอลํ นดา 

งานพระ ศพ สมเด็จ พระ นาง รำเพย ภมร า ภิรมย์ 

ราชสาสน์ เจา กรง จีน 

พระ ราชสาสน์ ถึง เจ ไ กรุง จีน 

ญวน ทำ ส ญญา ใช้ เบย ปรบ ให้ แก่ ฝรีง เศส 

เรื่อง สุลต่าน มะ หมุด 

สร ไง ถนน เจริญ กรุง ตอน ใน 

กรม หมื่น ริศณุ นาถ นิภา ธร สน พระ ชนมื่ 

พระ ราช พธีร้ บ พระ สุพรรณ บฏ สมเด็จ พระ เจ ไ ลูก เธอ เจ้า พา จีน ท ร มณฑล 
โสก นตพ ระ เจ้า ลูก เธอ ๓ พระองค์ 

การ ร' บ และ สมโภช พระ เศวต สุวรรณ าภา พรรณ ชา งพไ สี ประหลาด 
กรม พระ พึทํโ ไษ เทเวศ รส นพ ระ ชนม์ 
งาน โสก , น ต์ 

พระ เจ้า กรุง ฝ รง เศส ถวาย เครื่อง ราช อิสริยยศ 
งานพระ ศพ พระ เจ้า ลูก ยา เธอ กรม หมื่น ริศณ นาถ นิภา ธร 
สมเด็จ พระ เจ้า ลูก เธอ เจ้า พา จน ทร มณฑล สน พระ ชนมื่ 
งานพระ ศพ กรม พระ พิทํก ษ เทเวศ ร และ พระองค์ เจ้า ใย 
เตรียม การ สมโภช พระ บรม อํเ 
เรื่อง ราชสาสน์ เจ้า กรุง จีน 



หนา 

๑๓๕ 



©๓๖ 



๑๓๗ 



๑ ๕ ๑ 



๑๔๒ 



๑๔๓ 



๑๔๔ 



๑๔๕ 



๑๔๖ 



๑ (X ๖ 



๑๔๗ 



๑ ๔ ๔ 



๑ ๔ ๔ 



๑๔๙ 



๑๕0 



๑๕๐ 



๑๕๑ 



๑๕๑ 



๑๕๑ 



๑๕๒ 



๑๕๒ 



หนา 



เสด จ ประพาส หวเ มอง บก ษ ใต้ ( ลงเ รอ อร รด ราช วร เดช ) 

อง ค พระ น โร ดม บอก เรือง ทำ หน ง สอ สํญ ญา ระหว่าง เขมร กบ ฝรํ่ง เส ส 
สุลต่าน มะ หมุด หนี กลบ 
ส ราง ถนน บำรุง เมือง 
ส ราง ถนน เพื่ 1 อง นคร 
ฝรีง เศส ถวาย รูป ราชสีห์’ 

สม เด จ เจา พามหา มาลา เสด็จ ไป เที่ยว ค้น ดูซ ไง ใน แขวง เมือง นคร นายก 

พระ ราช ทาน สุพรรณ บฏ เจ ไพ ระ ยา สุริยา งค์ 

ญวน แต่ง ทูต ไป กรุง ปารีส 

สร ไง พระ บรม บรรพต 

สมโภช พระ บรม อํฐแ ละ พระ อํเ 

งานพระ ศพ สมเด็จ พระ เจ ไ ลูก เธอ เจา พา จน ทร มณฑล 

งานพระ ศพ พระ อง ค เจ าข นิษฐ นีอย นารี 

พระ ราช ทาน เพลิง ศพ เจ ไพ ระ ยา นิกร บดินทร์ 

ตไผู้ แทน ทำ หน ไสึอ ส' ญญา เขต แด นอ ไก โเษ กบ ไทย 

ราชาภิเษก องค์ พระ น โร ดม ขน เบน เจ ไ แผ่น ดิน กรุง ก่มพู ชา 

งาน ฉลอง สะพาน และ ถนน 

คลอง ได้ ช ไง เผือก เอก 

เปร ลิ เดน ด็ส่ง กระ บ เครื่อง ทองคำ เข ไ มา ทูล เกลา ฯ ถวาย 
สุลต่าน มะ หมุด ถึง แก่ กรรม 
ช ไง เผือก และ ช ไง สำ ค้ญใ นรี ชกา ลที่ ๔ 
นา ไหล มา แต่ เหนือ มืสีแ ดง 



๑๕๔ 

๑๕๕ 

๑๕๖ 

๑๕๖ 

๑๕๗ 

๑๕๗ 

๑๕๗ 

๑๕๗ 

๑๕๗ 

๑๕๗ 

๑๕๙ 

©๕๙ 

๑๖๐ 

๑๖๐ 

๑๖๐ 

๑๖๐ 

๑๖๑ 

๑๖๒ 

๑๖๓ 

๑๖๓ 

๑๖๓ 

๑๖๗ 



(๘) 

หนา 



เฉลิม พระ ชนมพรรษา ครบ ๖๐ 

การ II บ , ร เขต แดน ประ เท ค สยาม ก' บ พม่า ขอ งอ งก โ] ษ 

การ ฉลอง ศาลา ที่ เมือง ร่าง กง 

ไ . 1 

เร อง คา นา ดู โค 

โสก นต์พ ระ เจา ลูก เธอ พระองค์ เจ ไพ กตรื พิมล พรรณ และ พระองค์ เจ ไม ไน ยา ภา ธร 
เสด จ ประพาส เมือง ราชบุรี และ กาญจนบุรี 



©๖๔' 

©๖๗ 

๑๖๙ 

©๗๐ 

©๗๐ 

©๗๐ 



ตง ผูปรี กษา ทำ หนํ ง สือส ญญา เขต แดน เมือง เขมร ©๗๒ 

โปรด า ให้ ชำระ เจ ไพ น ไ! งาน ฉอพ ระ ราช ทรํพ ย ©๗๓ 



นาย พล เรือ โท ยอ ซ กง เข ไ มา กรุงเทพ ๆ ©๗๔ 

พระยา มนตรี สรีย วงศ์ ออก ไป เมือง นคร *1 ©๗๔ 

ทรง เปลี่ยน นาม เจ ไพ ระ ยาทิ พา กร วงศ์ ©๗๔ 

โสก นศ์ สม เด จ พระ เจ ไ ลูก ยา เธอ เจ ไ พา จุฬา ลง กร ณ ©๗๕ 

พระ บาท สม เด จ พระ บน เก ลไ เจ ไอ ยู่ ห ไส วรรค ต ©๗๗ 

โสก* นค์พ ระ เจ ไลก เธอ และ พระ เจ ไห ลาน เธอ ๓ พระ องศ์ ©๗๙ 

การ บก เขต แดน สยาม กบ พม่า ขอ งอ ไก ฦษ ©๗๙ 

สม เค์จ พระ เจ ไ ลูก ยา เธอ เจ ไ พา จุฬาลงกรณ์ ทรง พระ ผนวช สามเณร ©๙ 0 

เรื่อง หน ง สอ ส* ญญา การ เมือง เขมร ©๔๑ 

พระ ราช ทาน เพลิง ศพ พระยา มนตรี สรีย วง ศ และ พระยา อภย สงคราม ©๙๑ 

สม เด จ ๆ เจ ไ พา จุฬาลงกรณ์ ถวาย เทศนา มหาชาติ ©๙๒ 

เสด จ พระ ราช ดำเนิน' ไป สมโภช พระ พทธ ชินราช ที่ เมือง พิษณุโลก ©๔๒ 



1รื องบ น เขต แดน ทาง ประ I ท ศพ ม่า ๑๔ต 

ราชทูต' ไทย , ไป ประ I ทศ ฝ รง เศส ๑๔ฅ 

ทำ แผน ท อาณาเขต ทาง ห' ว เมือง ลำ แม่ นา โ ฃง ๑๔๔ 

งานพระ บรม ศพ พระ บาท สมเด็จ พระ บืนเ กล า เจ่า อยู่ หไ .๑๘๔ 

งานพระ ศพ [จา นาย ^๙๙ 

ชุด กลอง ภาษ เจริญ ๑๙๖ 

ทำ กระโจม ไฟ ที่ หล ไส น ดอน ๑๙๖ 

สร ไง พระ ราช ว ไส ราญ รมย์ ๑๙๖ 

มี ละคร ทำ ฃวญ พระ บรม มหาราช ว ไ ๑๙ ๗ 

โสก นตพ ระ [จา ลูก เธอ [[ละ พระ [จ ไห ลาน เธอ ๕ พระ องศ์ ๑๙๗ 

โปรด [กล ไ *1 ให้ จำลอง ปราสาท ที่ นก รวํด ©๙๗ 

ฝ รง [ศส ได้ [มี อง ญวน ๓ เมือง ๑๙๙ 

พระ เจ ไ กรุง ฝรีง [ศ สก วาย พระ แสง ๑๙๙ 

กรม หมื่น มเหศวร สิว วิลาส สน พระ ชน มี ๑๙๐ 

ราชทูต ไทยก ลํบ จาก ประ [ทศ ฝ รง [ศส ๑๙๐ 

ทูต ฝ รง [ศส เขา มา ประ ทบ ตรา หน' ไ สอ ส้ ญญา ๑๙๐ 

ทูต โปรตุเกส [ฃไ มา เจริญ ทาง พระ ราชไมตรี ©๙๑ 

โสก นศ์พ ระ เจ ไ ลูก ยา เธอ ๓ องศ์ ©๙© 

ราชทูต โปรตุเกส กราบ ถวาย บ ไค ม ลาก ลบ ©๙๒ 

เปลี่ยน หน ไสือ สํญญ ากบ ฝรีง [ศส ©๙๒ 

ฉลอง จํดป ทุม วนา ราม ©๙๓ 

เรื่อง บก เขต แดน ทาง [มอง เขมร ©๙๔ 

อํก ษร สา สน ไว ส รอย อินเดีย ©๔๔ 

งานพระ ศพ กรม หมี นม เห ศว ร สิว วิลาส © ๙๕ 

การ ฉลอง จํดห งสและ โรง ธรรม จํด้ กล ยา ณมิต ว ๑๙๕ 



๑๙๖ 



ตง สมเด็จ พระ เจา สู ก ยา I ฐอ [จา พา จุฬาลงกรณ์ เบน กรมขุน พินิต ประชานาถ 
อลนี บาต ตก หลาย แห่ง 
เบิด คลอง ดำเนิน สะดวก 

ขุด คลอง บาง ลี่ และ แก้ คลอง ลด ยี่ สาน เมือง สมุทร สาคร 

ขุด คลอง ท ลด ขุน เมือง สมุทรสาคร 

ไว ส รอย อินเดีย ทำ แผนที่ เขต แดน ส่ง มา ประ ท้บต รา 

สถาน ที่ ซึ่ง ทรง ก่อ สร้าง และ เปลี่ยน แปลง ในร้ ชกา ลที่ ๔ 

การ พระ ราช กุศล 

การ ภาษี อากร 

ขุด ใดีพ ระ พุทธ รูป นิ ร้น ตรา ย 
สง บืนเ ขา มา ใช้ ราชการ 
ต่อ เรือ พระ ที่ นง และ เรือก ลไฟ่ 
เมือง ที่ ทรง ตไ ใน ร้ช กาล ที่ ๔ 
ทรง แปลง และ ตไ นาม ขน นาง 

ไ; 10 , " "" " 7' 

ทรง ตง นาม ราช ทตแ ละ กงสุล 
ข 1 

ทรง ตไแ ละ แปลง นาม บรรดา ศ่กด ขุน นาง 

ทรง ตง และ ปลง นาม เจา เม อง กรมการ 

ทรง ตไแ ละ แปลง นาม พระ ราชา คณะ ฐานานุกรม 

ทรง ตไและ แปลง นาม วด ต่าง ๅ 

เสนาบดี เขา ชื่อ กน ทำ เรือง ราว ทูลเ ก สา ๆ ถวาย 

เรื่อง ราษฎร กล่าว ว่า พระ บาง พระ พุทธ รูป ทำ ให้ ก่น แสง 

พระ ราช ทานพระ บาง คืน ไป เมือ งหส วง พระ บวง 
สร ไง และ ปฎิสํ ง ขรณ์ พระ อาราม ใน กรู ง 
สร้าง และ ปฏิส่ งข รณ์พ ระอา ราม ห่ว I มือ ง 



๑๙๖ 

๑๙๙ 

๑๙๙ 

๑๙๙ 

๑๙๙ 

๑๙๙ 

๒๐๓ 

๒๐๖ 

๒๐๖ 

๒๐๗ 

๒๐๗ 

๒๐๙ 

๒๑๐ 

๒๑๑ 

๒๑๑ 

๒๒๑ 

๒๒๖ 

๒๒๗ 

๒๒๙ 

๒๓๓ 

๒๓๓ 

๒๓๗ 



© © 





หนา 


ล ร้าง พระ นคร คิรี ที่ เมือง เพชรบุรี 


๒๔๐ 


กระแส พระ ราช ดำริ ก่อน ปฏิล้ งข รณ์พ ระ ปฐม เจดีย์ 


๒๔© 


ปฎิส่ งฃร โน พระ ปฐม 1 จดีย 


๒๔๔ 


กล่าว ดวย ปาฏิหาริย์ พระ ปฐม เจดีย์ 


๒๔๙ 


สร้าง พระ ราช วไที่ นครปฐม 


๒๕๑ 


ขุด คลอง เจดีย์ บูชา 


๒๕๑ 


ทรง ปฏิส่ ง , เรณ์ ร้ ด เฉลิม พระ เกียรติ 


๒๕® 


ปฏิส ไข รณ์ว ไ) ชุม พล นิ กา ยา ราม และ สร้าง ตำหนิ กที่ บางปะอิน 


๒๕๒ 


ทรง บูรณะ ปฏิส ไข รณ พระ พุทธบาท และ ว ไ ทาย พิกุล 


๒๕๔ 


ทรง สร้าง พระ นารายณ์ ราช นิเวศ เมือง ลพบุรี 


๒๕๕ 


กงสุล ฝร้ง เศส เขา มา เปลี่ยน ต่ว 


๒๕๗ 


เสด็จ ทอด พระ เนตร สุริยุปราคา ที่ หวา กอ จ ไหว ไ) ประจวบ ครฃํ นธ์ 


๒๕๗ 


ลง พระ ราช อาชญา พวก มหาดเล็ก เล่น ไพ่ 


๒๖๑ 


ทำ ท ณ์ฑ กรรม' โหร และ ทา ว สม ศก ด็ท่ าว โสภา 


๒๖๑ 


สมโภช พระ ปฏิมากร แกว มรกต 


๒๖๒ 


ทรง พระ ประชวร 


๒๖๓ 


พระ ราช พิธี ถือ น ไพร ะพิพ ไม นิล้ต ยา 


๒๖๓ 


ต ไก อง ล้อม วง 


๒๖๓ 


ประชุม หมอ หลวง ถวาย พระ โอ สก 


๒๖๔ 


กระแส พระ ราช ดำริ ถืงผู้ สืบ ราช สม ป ต 


๒๖๕ 


แปล คำ ที่ ทรง คาถา ขอ ขมา พระ สงมื วด ราช ประ ดิษฐ 


๒๖๗ 


ทรง ขอ ขมา พระ บรม วงศา พุ วง ศ และ ท่าน เสนา บด 


๒๖๙ 


พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ จอมเกล้า เจ โาอ ยู่หว เสด็จ สวรรคต 


๒๖๙ 


สรง นา พระ บ รบ ศพ 


๒๗© 



ไ 




ร ชกา ลที่ ๔ 



- 5 * ^ 0 1 ’. 

อ ญ 1 2 ญ สม น?} จน ระ อน ร! าธิ รา ร! &จา นิ? ามง กุฎ ฯ 
เ^ด อ จาก ว่ค บวร นิ เวฟ้ 

ทน จะ กล่าว ใน แผ่น ดิน พ ระ บาท สมเด็จ 1 พระ จอม I กลา เจา อยู่ หว ต่อ ไป 
ลคก ราช ๑๒๑๓ บ่ กน ตรศ ก ( ๑ ) เบน บ ที่ ๑ คร ไ! รุ่ง ฃนว โ เพ [เห่ สบ ดี เลือน ๕ 

ขน ๒ ค/ ๒ * เวลา เซา เจา พระยา พระ คล ไ ว่า ที่ ลม ห พระ กลาโหม พระยา ราช สุภา วดี ว่า ที่ 
สมุห นายก กบ ขา ราชการ ผู้ใหญ่ ผู้น ไ) ย พร อม กไแบน อิน มาก พา (ไ นอ อก' ไป เชิญ เฝืดี จ พระ บาท 

สม เด จ พระ อนุชา ธิ ราช เจ ไ พา มงกุฎ สมมุติ เท วา วงศ์ พง ศอิศ รก นิติ ริย์ ซึ่ง สถิต ณ วิด บวร นิเวศ 

วิหาร พระ อาราม หลวง แต่ บรรดา ราษฎร ท ไป วง ก็ นิยม ชม ชื่น รื่นเริง รอิง อวย ไชย ถวาย พระ พร 

ตงเ ครอง สก การ บูชา เก็บ ดอกไม้ ไป เรี่ยราย ไว้ ตาม สถลมารค เบน อิน มาก ขไ ราชการ ผู้ใหญ่ ผูนิอิ ย 
หมู่ อง ครก ษ แห่ หอ มล อม ค ไย สรรพ ศสต รา วุธแห่ มา หมู่ พราหมณ์ ท ไห ลาย มิ ได้ ปติ ร หมาย พาก นไป 
โปรย ขาว ตอก ดอกไม้ ตี ไม้ บ ติ แร] าะว์ เบา ส ไ) ซ นำ เสด็จ มา จน ถึง ท่า เรือ พระ ที่ น 4 ง เสด จ ทรง 
เรฝ็ พระ ทน ไก ราบ ประจำ ทวีป ยาว ๑๙ วา ๒ ศอก โดย ทาง ชลมารค มี เรือ พระ ที่ นง รอง 

เรือ ขำ ราชการ นำ ตาม จก ช่อง คลอง' ใหญ่ นํอิย ทวิ ทุ โ, พน' ก งาน เรือ พระ ที่นไ ออก ปาก คลอง บาง ลำพู 
ล่อง ลง มา ประ ทบ ณ พระ ตำหนิ กน ไ พระ บรม วง สานุ วงศ์ ขำ ราชการ ผู้ใหญ่ ผู้นิอิ ย ซึ่ง อยู่ เบน 
พน ติ งาน รติ ษาพ ระ ราช นิเวศน์ ก็พ รติ มก ติ ไป คอย รติ เสด็จ อยู่ ที่ พระ ตำ หน ติ นา หน ไพ ระ ราช วง 

พระ บาท สมเด็จ พระ อนุชา ชิ ราช เสด็จ ทรง พระ ราชยาน ขำ ราชการ แห่ ทอ มพรื อิม ตาม เบน กระบวน 
กวน ทุก พน ติ งาน เสด็จ เขำ สู่ พระ ราช ว ไส ถาน ประ ท่บ ศาลา หน ไพร ะที่นิ งอม ริน ท รวิ นิจ ฉย 

พรือิ มด โวย พระ บรม วงศา นุ วงศ์ ผู้ใหญ่ ผู้ นิอิย โดย เสด็จ พระ ราช ดำเนิน I ขำ’ ไป สรง นา พระ บรม ศพ 

แล ไ เจ ไพ นิ ก งาน ทรง พระ เครื่อง ตน ลาม ขํ ตติย ราช ประ เพณ์ เชิญ พระ บรม ศพ เฃไ สู่ พระ โกศ ทองคำ 
จ 0 าหล่ กลาย กุด น ประ คติ พลอย เนา ว รติน์ ต ไก ระ บวน แห่ ออก ประตู สนาม ราช กิจ ไป ประติ ษ ฐาน 



(๑) พ. ศ. ๒๓๙๔ 



(๒) ว , น ท ๓ เมษายน 



1(20 พระ ราช พงศาวดาร ร 1 ชกา ลท ๔ 

1ว ณ พระ ที นง ดุสิ ดาม หา ป รา สืาท ตาม บุ รา ณ ราช ประ I พณ แลํว พระ บรม วงศา นุ วง ศ และ ขา- 

ว ไช การ ผู้ใหญ่ ผูนอ ย เชิญ เส ดีจพ ระ บาท สม เดีจ พระ อนุชา ชิ ราช เจา พา มงกุฎ สมมุติ I ทวา วง ศ ( ๑ 1 
าฑศ อิส รก ษ ตริ ย ประ ทบ ณ พระ อุ โบ สถว้ ด พระ ศรี ร ตน ศาสดา ราม ตง กอง ล้อม วง รอบ วํด ธน ใน 
อา ครก ษ ๙ หมู่ อยู่ พิทก ษร กษา แล ไ เชิญ เส ค์จพ ระ อนุชา ชิ ราช เจ่า พา กรมขุน อ? แร ศร ร ไ สรรค์ 

X สด จ ณ พลบ พ ลา หนา คล งทใ ว้บน ใหญ่ ใน พระ ราช นิเวศ นม หาสถาน ต ไก อง งอ งก ไ! ล อม วง 

อง ครก ษ์พหํ กษรํ กษา อยู่ เหมือน ก่น 

กราบ ทูล อญ เชิญ ส์มเ ล็จ ฯ เจา นา มงกุฎ ฯ ชน เส์ว ย ราช ย 

ค รน ณ เวลา ยา ค์าพ รอม ดวย พระ สงฆ์ ราชา คณะ ที่ เบน ประธาน 1 ใน พระ พุทธ ศาสนา 
และ พระ บรม วงศา นุ วงศ์ ผู้ใหญ่ ผู้ นิ , อย ข่า ราชการ ผาย ทหาร พลเรือน บรรดา ผู้ใหญ่ ที่ เบน ประธาน 
พร อม ใจ ใน การ ปรึกษา เร ยง กำ กราบ ทลอ ญ เชิญ ตาม ใ, จฃา ราชการ ทํ้งป วง เสร็จ แล้ว จึง นำ กำ 

ปรึกษา เข่า มา ใน ที่ ประ ชุมพร อม กํน เผา ทูล ละออง ชุ ลพ ระ บาท สม เด จ พระ อนุชา ชิ ราช เจ่า ที่ง ๒ 

พระองค์ ใน พรุ ะ อุโบสถ ว่ดพ ระ ศรีรํ ตน ศาสดา ราม พระยา พิพฒ น โก ษาเ บน ผู้ อ่าน ค่า ปรึกษา กราบ 
บ ไค ม ทูล ว่า กรม ห มน นุช ต ชิโนรส ครึ สุคต ข่ ศ ชิ ยวง ค์ ๑ พระ เจ่า นอง ยา เธอ พระองค์ เจ่า ฤกษ ๑ 
พระ พิมล ธรรม (ยู่) ๑ พระ พฒา จาร ไ! (สน) ๑ พระ ธรรม อุดม (เซ่ง) ๑ พระ พรหม มุนี 
(ถึก) ๑ พระ ธรรม ได ร โลก (จี่) ๑ พระ โพ ชิ วงศ์ (ขาว?) ๑ พระ เทพ' โม ใ? (เอี่ยม) ๑ พระ เทพ มุนี 
(กน?) ๑ พระ เท พก รึ (รอด) ๑ พระ ญาณ รํก ชิต ๑ พระ ศรึวิ สุทชิ วงศ์ (พก) ๑ พระ อรึย มุนี (ท* บ) ๑ 
และ พระ ราชา คณะ คาม วา สี อรึญ่ วา สี ก้ บ พระ ครู และ พระ สง ฆ ฐานานุกรม เปรียญ ที่ ง ปวง ผาย ขาง 
พุทธ จ่โ ไร ผาย ๑ และ ผาย ข่า ง อาณา จ่ กรน น กรม ขน ราม อิส เร ศร ๑ กรม หมื่น สว ฝึดว ไชย © 
กรม ขน เดช อดิ สร ๑ กรมขุน พิพิธ ภู เบน ทร์ ๑ กรม หมื่น พิท่ก ษ เทเวศ ร ๑ กรม หมื่น อิน ทอ ม เรศ รึ© 
กรม หมี่ น วง สา สนิท ๑ กรม หมี่ นอ มเ รน ท ร บดินทร์ ๑ กรม หมื่น นรา นุ ชิต ๑ กรม หมื่น ชิเบ ศร บวร© 
กรม หมี่ น อมร มนตรี ๑ พระ ราช วง สานุ วงศ์ ผู้ใหญ่ ผู้นิอ ย ต่าง กรม และ มิ ได้ เบน กรม ผาย หน ไ ผาย ใน 
ก ไ] ข่า ทูล ละออง ชุลีพ ระ บาท ท่าน เจ่า พระยา พระ คล ไ ว่า ที่สมุ ห พระ กลาโหม ๑ ท่านพระยา ศ ร- 
พิ พ , ฒนรํ ตน ราช โก ษา ๑ ท่านพระยา ราช สุภา วดี ว่า ที่ สม หนา ยก ๑ ท่านพระยา ศรี สุริย วงศ์ 

จาง วาง มหาดเล็ก ๑ และ ฃไ ราชการ ผู้ใหญ่ ผู้ นอ ย ผาย ทหาร พลเรือน ท่ง พุทธ จ กร และ อาณา จ กร 
(๑) บาง ฉบบ เบน เ ท วง ศ พง ศอ คสร กษฅ ริย 



เจา พระยา ทิพา กร วง ศ 

ปรึกษา พร อม กน ว่า สม เด จ พระ อนุชา ชิ บดี I จ้า พา ร] ง กุฎ สมมุติ 1ท วาว งศ์ พง ศอิศ รก ษ ตริ ย์ แสะ 
สม เด จ พระ เจา นอง ยา เธอ เจา พาก รม ขุน อ ศเร ศร ร* ง สรรค์ ทรง พระ ปรีชา รอบ รู้ ราช ประเพณี ผู้, 
ประเสริฐ ลา เลิศ' ใน พระ บรม ราชวงศ์ จึง พร อม ก* นขอ อ* ญ เชิญ เสด็จ เถลิง ถล้ล ย ราชย์ ม ไห สวริ ย สืบ 

ม หน ต มหิ ศร ราชวงศ์ ดำรง สํริ ราช สม บิต ล้ ตติย ราช ประเพณี พระ มหา ก ษ* ตรา ชิ ราช เล้า ลำ ดบิ ต่อ ไป 
แลว จึง พระ บรม วงศา นุ วงศ์ เสนาบดี ล้า ทูล ละออง ธุลี พระ บาท ซึ่ง เบน ผู้ใหญ่ บรรดา มา ประชุม ใน 

ขณะ น , น มี , ใจ ชน ชม ยนดื ยอม พร อม กน' ได้ กระทำ สต ยา นุ ล้ตย์ สาบาน ถวาย ตว ต่อ หนา พระ ที่ นง 
๒ พระ องศ์ โดย ความ สุจริต ทุก คน เบน ผ้บริ สุทธ ชื่อ สตย์ ต่อ พระ เดช พระ คุณ เที่ยง แท้ แล้ว ทรง 

พระ ราช ดำริ เหิน ว่า พระ วงศา นุ วง ศมุข อำมาตย์ พร ไ) ม ใจ กไแชิญ เสด็จ โดย ความ ชื่อ ล้ตย์ สุจริต 

ครึ นจะ ไม , รบ คำ ปรึกษา อ* ญ เชิญ ฃํ้นค รอบ ครอง สิริ ราช สม บิต ก็ จะ เกด การ อุบ ทวภ ย* น ตรา ยก ไ] พระ 
บรม วงศา นุ วงศ์ เสนาบดี ไพร่ พา ขา แผ่น ดิน เดือด รอน ต่างๆ โดย กำ ลง ทรง พระ มหา กรุณา เมตตา 
แก่ คน ที่งป วง ย์ง น* ก จึง ทรง ร* บิ คำ ปรึกษา ที่ อ* ญ่ เชิญ ขน เถลิง ถล้ล ย ราช สม บิต ทำนุ บำรุง พระ บวร 
พุทธ ศาสนา เสนาบดี ขา ทูล ละออง ธุลี พระ บาท และ อาณา ประชา ราษฎร สืบ ต่อ ไป จึง ตไ การ พิธี 
ลา พระ ผนวช เจ้า พน* ก งาน จ* ด พระ แท่น ไป ตง ขาง ท* กษิณ ทศ ขาง พระ อุโบสถ เบน ที่ สรง นา มี เพดาน 
ราช ว? เฉ ตรผ ไ ขาว ล้อม รอบ เสน าา] ดืก็ เร่ง รด ล้น กระทำ พล* บิพ ลา ที่ รบ เสด็จ ประ ท* บิ อยู่ ก่อน ใน 

ระหว่าง โรง แสง ตน สำ ห ร* บิ จะ ได้ ทรง ว่า ราชการ แผ่น ติน กว่า จะ ถง วน กำหนด พระ ฤกษ พระ บรม 

ราชา ภเษ ก ครึ น ณ ล้น คุก รึ เดือน ๕ ขน ๓ คา 1 'ล้ ได้ พระ ฤกษ์ ช* ย มงคล ใน เวลา ๗ ทุ่ม ทรง ลา 
พระ ผนวช เส ดืจ ไป สรง น ไพ ระ พุทธ ปริตร เสร็จ แล้ว เสด็จ มา ประ ท ไ] ว่า ราชการ อยู่ ที่พล้ บ พล าพํก 

ทรง แก้ ไ ใ} ธรรม เนียน บา รา^ การ เบา เผา' ให้ ส์วม I สอ 

เวลา ว* น หนึ่ง ขา ราชการ เล้า เผา ที่พล้ บพ ลา โรง แลง พร อม ล้น ครึ งน , นยไ ไม่ มี ธรรม- 
เนียม ที่ จะ สวม เสือ เล้า เผา จึง ดำ รํส ว่า ดู คน ที่ ไม่ ได้ สวม เสือ เห มีอน เปลือย กาย ร่าง กาย จะ เบน 
เก ลอน กลา กก็ดี หรึอ เหงื่อ ออก มา ก็ ดี โสโครก น* ก ประ เทศ อื่นๆ ที่ เบน ประเทศ ใหญ่ เขา ก็ 

สวม เสือ หมด ทุก ภาษา เวน เลีย แต่ ละล้า ลาว ชาว บา ที่ ไม่ ได้ บริโภค ล้า ผ่อน เบน มนุษย์ อย่าง ตา 

ก็ ประเทศ สยาม นึ่ก็เ บน ประเทศ 1 ใหญ่ รู้ข นบ ธรรมเนียม มากอยู่ แล้ว ไม่ ควร จะ ถือ เอา อย่าง โบราณ 
ที่ เบน ชาว บา มา แต่ ก่อน ขอ ท่าน ที่ เงห ลาย จง สวม เสือ เขา มา' ใน ที่ เผ' ใจ ง ทุก คน ดํ้งแ ต่นน มา เล้า และ 

(๑) ว' น ที่ ๔ เมษายน 



๔ พระ ราช ฬงล โาว ดาร ร ชกา ลท ๔ 

ข-. •เ เงโ ไส รม เส ออ ยาง นอ ยเ ขา เผ าทุ ก คน ครไ นาน มา เห็น ว่า เลอ อย่าง นอ ยนีน จะ คาด ย่า กราบ 

กม I ด จง ยก ย าย ทา เบน เส อก ระ บอ ก! 1 VI มอน เส อบ าบ๋ๅ บ ดร ปีน ที่ I มอ งบ ต เรี ย ก เบน ธรรมเนียม ติด 
มา จน ทุกวน น ไพร่ พา ขา แผ่น ดิน' ใน กรุ* เ ทพ มหา นคร และ ห ไ) เมือง ก็ ปกติ ราบ คาบ ฆาน เม อง อยู่ 

เชน เบน สุข เสนา บด ตู ไห ญ 1 ท ได้ ถ วา ยคว ามส ฅย แล่ว้ ออก มา ที่วด พระ ศรีย่ ตน ศาล ดา ราม กำ กํบ 
ไห ขา รา ซ กา รผูน อ!! *1 ทุก หมู ทุกกรม ถอน' าพร ะพิพ &] นย่ ติ บา ๑ ๔ ย่น จึง เสรี จ การ ถือ นา 

ฬระ ราว เษิธ บรม รา! เาภิ {.ษ ก 

เม อ ณ วน ตุ กรี เดือน ๖ ขน ๒ คา บี , กน ตรี ศก' •ไ โหร มี ซอ คำนวณ พระ โ เกษ์ 
.มหา มงค สอ นอ ดม ตง บาย ศร แกว บายศรี ทอง บายศรี เงิน บายศรี ตอง ซน สาร ประเสริฐ ได้ 
จารึก พระ นาม ลง ใน แผ่นพระ สุพรรณ บ่ฏท อง เก ไน ไ พระ สุพรรณ บฏ ก ย่าง ๗ นีว ยาว ๑๔ นีว 

เมือ พระ มหา ราชครู จุณ เจิม แล ไพํน ด้วย ไหม เบญจพรรณ ใส่ ใน พระ กล่อง ทองคำ จำ หล กลาย กด น 
แล ไ ประดิษฐาน ไว้ ใน หีบ ถม ทองคำ สวม ถุง เซ ไ ขาบ ประ ทบ ตรา ประจำ ครไ เชิญ ขน ประดิษฐาน 
ไว้ ใน พาน ทองคำ ๒ ชน สำ รบ ใหญ่ บด ค สุม ห ไท อง ขวาง ข ไ ทูล ละออง ธุลี พระ บาท ผู้ใหญ่ ผู้ นอ ย 
พร อม ก่น สมโภช เวียน เทียน พราหมณ์ ก เบา ฝึไฃํ ท กฃิณ าวํฎ์ ส ไข ๙ อุตรา ว ไ] ประโคม ดุริ ยาง ค ดนตรี 
แตร ส่งข์ พิณพาทย์ ฆ* อง กลอง สมโภช พระ สุพรรณ บฏ เสรี จ แล่ ว จึง กำหนด พระ โ) กษ์ 

จะ ได้ กระทำ การ พระ ราช พิธี บรม ราชาภิเษก ณ ย่น พฤ ห สบ ด เดือน ๖ ขน ๑๔ ดืา ( อ ) เบน ย่น 
วิ สา ขบ รณ มี อุดม มหา มงคล อุ ก ษ* สม ดวร ยิ่ง น่ก จะ ไค้ ตง สวด ณ ย่น จ ไท รึ ขน ๑๒ ดา ^ เจา 
พน ไา งาน ได้ จด การ ปลูก โรง พิธี พราหมณ์ ทน ไ พระ ที่นีง อม ริน ท รวิ นิจ ฉ้ย่ ตาม อย่าง ธรรมเนียม 
ใน พระ ที่นี งอม รีนท รวิ นิจฉ ไ) นน ตรง ประตู กลาง ที่ แขก เมือง เขา เมา ตง เตียง พิธี พระ สวด ทอง ภาณ 
ที่ หล ไ ลบ แล ตี ง เครื่อง นม* สกา ร ตง' โคม เทียน' ไชย ตีง เครื่อง ทุก สง ไว้ ตาม ท ตง ตน ไม้ เงิน ตน ไม้ ทอง 
และ ตกแต่ง เปลี่ยน พระ มหา เศวต ฉตร ใหม่ และ เตย งพิ ธน น สำ หรบ พระ สง ฆ จะ 1ด้ สวด ทอง ภาณ 

ตีง แต่ สม , ย กาล จน เสร็จ พระ ราช พิธี บรม ราชาภิเษก แต่ง ท ไว้ พระ สง ฆ สวด พระ ปริตร ๓๐ รูป 

ใน พระ ที่ นง ไ พ ศ า ล ท ก ษิ ณ ไ ด้ ต ก แต่ ง ขา ง บูรพ ทิศ ต ไพ ระ แ ท่ น แ ย่น พา มีเ พ ด า น 

ระบาย ตาด แล ไต ไร ะยไ ภินร บรรจุ พระ บรมธาตุ ต ไพ ระ ปฏิมา ไชย ๑ พระ พุทธ บุษย ร คน ๑ 
พระ แก วิ เซ ยง แสน ๑ พระ แกว I รอน ทอง ๑ พระ ไชย ทอง ๑ พระ ไชย เงิน ๑ พระ ไชย เนา ว- 
(๑) ย่น ที่ ๒ พฤษภาคม (๒) ย่น ที่ ๑๕ พฤษภาคม (๓) วน ที ® ๒ พฤษภาคม 



■เจา พระยา ทิพา กร วง ศ ๕ 

โลหะ ๑ พระ' ไชย ผา ห่ม ลง ยา ราชาวดี ๑ พระ ไชย พิธี ๑ พระ ห่าม สมุทร ๒ องค์ รวม ๑๒ องค์ 
ครอบ พระ กริง ๑ ตง พระ สุพรรณ บฏ และ ส รอย ธุห รา ดวง พระ ชน ษา เครื่อง มรธ าภิเ ษก 

พระ เตา เบญจ คพย ประ ดบ เพชร พลอย ๔ อย่าง ทำ ดวย โมรา องค์ ๑ ทํวค ไย ศลา หยก องค์ ๑ 

ฅงพ ระ เตา ปทุม นิมิต ทอง ๑ พระ เต ไป ทุม นิมิต นาก ๑ พระ เต ไป ทุม นิมิต เงิน ๑ พระ เต ไ 

ปทุม นิมิต สม กุทธ ๑ พระ เตา เท วบิฐ ๑ ไกรลาส ๑ เนา ว เคราะห์ ๑ บง กะ ลี ๑ พระ มหา 
สงฃ์ ท กฃิณ าวฏ พระ มหา สไฃ์ ๓ พระ มหา ส่งซ์ ๕ เครื่อง พิ ไชย สงคราม เกราะ นวม ฉลอง 

พระองค์ ลง ราช วํต ๑ ฉลอง พระองค์ ๓๒ ชน พระ ภูษา ๗ สี ขวด 1 ใส่ นา ศีรษะ ซวด แกว ใส่ 
นา มน เครื่อง ๒ ซวด ธง' ไชย ศึก และ ธง กระบี่ ครุฑ ( ๑ ) พระ เครื่อง ตน รา ชก กธภ ณฑ์ พระ มหา 

มงกุฎ พระ แสง ขรรค์ ไชย ศรี พํด วาล รีชนี ธาร พระ กร ฉลอง พระ บาท พระ มาลา เบี่ยง 

พระ มหา ชฎา เพชร พระ ธำมรงค์ พระ สุพรรณ ภา ชนิ ใหญ่ พระ สุพรรณ ภา ชน นอ ย พาน 

พระ ขํนห มาก I ขา พิธี และ พระ เต ไ ราชาวดี พระ สุพรรณ ศรี บว แฉก เครื่อง ใ ไ 3 น มี ผา. โ ช ม พ ไ! ถ รอง 
พระ แสง ดาบ คาบ ค่าย ๑ พระ แสง หอก ช ไ) ๑ พระ แสง ดาบ เชลย ๑ พระ แสง ตรี ๑ พระ แสง 
จ กร ๑ พระ แสง ธนู ๑ พระ แสง เรีย ดห ไว ๑ พระ แสง ชอง ไว พล พ่าย ๑ พระ แสง บี่น กาบ ชุด 
ข ไม แม่น ไส ะโฅ ง ๑ พระ แสง ดาบ เซน ๑ พระ แสง ดาบ ใจ เพชร ๑ พระ แสง ขอ ตี ช' ไง ลม ๑ 

พระ แสง ขอ ครีา ไม้ เท ไ ๑ ตไ ทำ ด ไย ไม้ อุทุมพร รอง เครื่อง นม* สกา ร และ บาต รน ไ บาตร ทราย สิ่ง ละ ๕ 
เกี่ยว หญไ คา ก็กเ บี่น สาย สิญจน์ ก ไ] ด ไย สาย สิญจน์ ประสม ก* น วง สาย สิญจน์ โยง ท ไ ไป ทุก แห่ง รอบ 
พระ บรม มหาราช วง แต่ง ที่ พระ สง ฆน์ง เจริญ พระ ปริตร ๕๐ รูป รีม พระ แท่น พิธี แว่น พา ตง พระ ที่ นง 
อไเ ทิศ ทำ ด ไย' ไม้ อุทุมพร มี พระ เศวต ฉํตร บก กลาง มี เทพ ย คา ท ไ ๔ ทิศ ต ไกล ศ สง ข พาน ทอง 
เค รอ งบ ชา เทวดา ทุก ทิศ แล ว ตง พระ ทน งภท รบ ฐ เบ้อ งบ ศ จม ทศ ทา ดวย ไม ชยพ กุก ษ ทุม ดวย 

เงิน ชน ๑ ทอง ชน ๑ กน เศวต ฉตร ๗ ซน พน พระ ที่นไ ลาด ผไ อุทุมพร แล* ว วาง แผ่น ทองคำ 
เขียน รป ราชสีห์ ด ไย ชาด หรอุ ณ แล ว วาง ตรา ง คา แผ่น ทอง และ พร าหม ณ โรย แบ ง ขาว สา ล เสก ดวย 
อิศวร มนต์ และ ป ผา ลาด บน พระ ท นิ งิภท รบิฐ พระ ทน งภท ร อิฐ คลาย พระ ทน ง เกา อ ท มุข กระสน 
พระ บรม วงศา นุ วงค์ ผาย' ใน ตไ โต๊ะ เครื่อง บูชา หน ไ เสา ทุก เสา ซาง มุข กระสน ■ผาย ตะ วน ออก ตง 
พระ ที่นไ กระ ยา สนาน สรง นํ้ามุ ร ชา อิเ บก ทำ ดวย ไม้ อุทุมพร เบน ม ณ , ทปเ ครอง ทองคำ เพดาน 

และ ม่าน ผา ขาว เขย น สาย ทอง ม ราช วตฉ ต รท อง ฉตร เงน ฉตร นาก ราย รอ บท ง ๔ ทศ 

(๑) ธง ไชย กระ บื่ธุช ธง ไชย ครุฑ พ่าห์ ? 



^ พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 

ใน พระ มณฑ ใ] ตง พระ แท่น สรง ลา ด ผ้า ขาว แล ว วาง ถาด ทอง รอง ใบไม้ ชยพ ฦกษ ใ. น, ถาด น 8 น แล ว 
ม ผา โขม พตถ บี่ด ไว้ ใน พระ พี่ นึ่งจํ กร พร วดิพิ มาน แต่ง การ ใน พี่ พระ มหา มนเทียร ตไ แท่น ทอง 

ดาด เพดาน บน แท่น ต่ งพ ระ บรม ธาตุ หาม สม ท รท อง คา พระ ไชย ข ไหล วง เดิม เก รอง นม* สกา ร 
เทียน เท่า พระองค์ เล่ม ๑ เทียน พระ มหา มงฅ ล เล่ม ๑ พระ มหา มง ดล สวม เมื่อ พง สวด องค์ © 

พาน ทอง รอง ดอก หมาก ทองคำ พาน ทอง รอง ลูก กุญแจ พาน ทอง ถไ พาน ทอง งา พาน ทอง พก 
พาน ทอง ศิลา บด พาน ทอง ข ไว เปลือก แต่ง พี่ พระ สวด บน พระ แท่น บรรทม ๕ รูป แต่ง พี่ เส ต็จ 
พง พระ ปริตร แห่ง ๑ มี พระ ภูษา ทรง พระ พ* กตร็ ๑ พระ ครอบ ทองคำ ๑ ต ไ ไว้ ริม พี่ I จา พ น' ก งาน 
จด การ เสร็จ แลไ การ ขาง นอก ก็ บก ราช รีตฉ ต ร เบญจรงค์ ๗ ชน รอบ พระ ราช ว ไช นใน ซน นอก 
ท ประตู มี เสา ธง จุด ประทีป หน ไ ประตู เบน คู่ๆ ทุก ประตู ขอ แรง ขน นาง เจ ไ ภาษี นาย อากร 

ก้บ จีน นาย สำเภา เอา โต๊ะ เครื่อง สไา การ บูชา เฃไ ไป ตง ใน พระ ราช วไ เต็ม แล่ ว จีงไ ป ตง ราย รอบ วัด 

พระ ศรี ร , ตน ศาสดา ราม ต ไย เบน โต๊ะ เครื่อง บูชา รวม กน ๑๐๐ และ กำแพง แก ไพ ระ มหา มนเทียร 

พระ มหา ปราสาท ตาม ประทีป ชวาลา มี จำนวน จ่าย นาม* นคืน หนึ่ง ถึง ๗, ๐๐๐ ดวง ครีนึ่ ณ รี นรี นทรี 
เดือน ๖ ขน ๑๒ ค์'/ ๑ - เวลา บ่าย ๓ โมง พราหมณ์ เชิญ เท ว รูป เข ไสู่ พิธี แล ไท รง พระ ภูษา 

ลาย เขียน ทอง พี่ น ขาว ฉลอง พระองค์ กรอง ทอง พี่น ขาว รีด พระองค์ ประ ด* บ เพชร พระ บรม 

วงศา นุ วง ค์ก็แต่ง พระ องค็ ทรง ผไ เขียน ทอง คาด เสีอ ครุย ต่าง สี ฃไ ราชการ ก็ นุ่ง สม บก ลาย คาด เสีอ 

ครุย ขาว ตาม เส ต็จ หมู่ อง ครไ ษีก็ฃ ไ กระบี่ นำ แห่ เส ต็จพ ระ ราช ดำเนิน เข ไ ไป ใน พระ พี่ นึ่ง อม ริน ทร 
ว นิจฉ่ ย ทรง ถวาย ผา ไตร ย่าม พดิ วิชนี แก่ พระ สง ฆ ราชา คณะ ๘๕ รูป ครอง ผไ ไตร แล ไท รง ถวาย 
เทียน ชนวน แก , กรม หมื่น นุ ชิต ชิโนรส ศรี สุคต ขตดิ ยวง ศ ให้ ทรง จุด เทียน ไชย แล ว พระ สง ฆ ราชา 
คณะ สวด พระ พุทธ มน ต็พี่พ ระ พี่ นง อม ริน ท รวิ นิจฉํ ย ต ๐ รูป เข ไ ไป สวด ใน พระ ที นึ่ง ไพศาล ท่กษิ ณ 
๕๐ รูป เข า' ไป สวด , ใน พระ พี่ นึ่ง จ* กร พร รดิพิ มาน ๕ รูป แล ไก็ เสด็จ เฃไ ไป ใน พระ ที่ นึ่ง ไพศาล 

ห่กษี ณ จุด เครื่อง นม* สกา รท รง ศีล พง พระ สง ฆ ประกาศ เทวดา แล ไ เสด็จ เฃไ ไป ใน พระ พี่ นึ่ง 

รี กร พร รดิพิ มาน จุด เทียน เครื่อง นม' สกา ร พง พระ สงฆ์ เจริญ พระ ปริตร ใน พระ ที่ นึ่ง ทง ๓ รี น 

ถวาย ไทยทาน ผ่อน ไป ทุก ๆ วน 

ค รน ณ รี นพโ เห่ สบ ดี เดือน ๖ ขน ©๕ ค์านึ่ ๒ ' ) เวลา เช่า เบน มหา มงคล ฤกษ อ* น 
อด ม พระ สง ฆ ราชา คณะ เข ไ ไป พร อม ประจำ พี่ อยู่ ทุก แห่ง แล่ วก รม หมื่น นุ ชิต ชิโนรส ก็ดํบ เทียน 

(๑) ว น จ* น ทร์ ที ©๒ พฤษภาคม (๒) ลน ที ® ๕ พฤษภาคม 



เจ ไพ ระ ยา ทิพ ไกร วง ศ ตเ 

ไชย เสย ก่อน ยง ใม่ ทน เสด 9 ครี ใน สด จ พระ ราช ดำเนิน เช่า' ใป เห็น เทียน' โชย ต่บ จึง ดำ ร้ส ถาม 

ขา ราชกา รท , ง ปวง กราบ ทูล ว่า ก รม หมื่น นุ ซิฅซ โน รส ทรง ด , ' บ ดำ รํส ว่า ไม่ ถูก ยํง ไม่ แส่ ว การ แล ว เสด็จ 
พระ ราช ดำเนิน เขา ไป ใน พระ ที่นํง ไพศาล ท ไ] ษิณ ทรง จุด เทียน นม่ส การ แล้ว ค รน เวลา นาฬิกา ๑ 
กบ ๙ บาท ไค้ วิ สา ขน ไไษ่ ดร ฤกษ์ พระ มหา ไชย มงคล บรม ราชาภิเษก ต* อง อย่าง บุ รา ณ ราช 

ประเพณี แต่ ก่อน เจ ไพ น* โ] งาน จึง เชิญ เสด็จ สรง พระ กระ ยา สนาน ชาว ภูษามาลา ถวาย พระ ภูษา 

ขาว ข ลบ ทอง ราช บณฑิ ต เชิญ พระ ไชย พระ ครู พราหมณี เชิญ พระ พิฆเนศ วร์ แล* ว โปรย ขาว ตอก 
เบา สง ขทก ชิ ถเา ว' ฎ นำ เสด็จ ไป สู่ พระ มหา มณฑป กระ ยา สนาน ขน สถิต เหนือ อุทม พร ราช อาสน์ 
บ่าย พระ พก ตรี สู่ ทิศ อีสาน จึง ชาว ภูษามาลา ถวาย เครึ่ อง มุรธ าภิเ ษก แล* วไข สห่ส ธารา 

ค รน เสด จ สรง สหส ธารา นาบ ญ จม หา นที แล 1 ว พระ บรม วงศา นุ วงศ์ ผู้ใหญ่ ที่มีฬ ระ ชน มา ยุ 
ผาย บรรพชิต คฦห้ สค์เ ซา' โป ถวาย นำ พ ระ เตา ปทุม นิมิต กรม ห มน นุ ชิต ชิโนรส ศรี สุคต ฃ่ตฅ ยวง ศ 
พระ บรม วงศ์ ผู้ใหญ่ ถวาย น ไพ ระ เต่า แก้ว พระ เจ ไน ไ] ง ยา เธอ พระ อง ก ใจ ไ ฤกษ์ ถวาย นำ พระ เต่า 
เนา ว โลหะ สมเด็จ พระ อนุชา ชิ ราช เจ ไ พา กรมขุน อิศเ ร ศร รไ สรร ค ถวาย นำ พระ เต่า ทอง พระ 
บรม วง ศ เธอ กรมขุน ราม อีศเ ร ศร ถวาย นา พ ระ เต่า เงิน พระ เจา พี่ ยา เธอ กรมขุน เดช อดํศ รถ วาย 
นา พระ เต่า นาก พระ เจ ไพี่ ยา เธอ กรมขุน พิพิธ ภูเบ นทรี ถวาย นำ พระ เต ไส* มฦท ธ แล ไพ ระ บรม 

วงศ็ เสนาบดี ผู้ใหญ่ เจ ไพ ระ ยา พระ คล ไ ว่า ที่ สม ห พระ กลาโหม ถวาย นา พระ เต ไม ไสีเ ครี อง ทอง 

พระยา ศรี พิพ้ ฒนร ไ ตน ราช' โก ษาถ วาย นา พ ระ เต , ไม งิสี เครื่อง เงิน สรง นา พระ เต่า ป ทูม นิมิต เสรี จ 

แล ไ จึง หลวง ศรี สิทธิ ไชย หมอ เฒ่า ถวาย นา พ ระ สง ขีทก ฃิณา วฏ ๑ พระ มหา ราชครู พิธี ถวาย นำ 

พระ เต่า เบญจ ค' พย์ ๑ พระ ครู อ* ษฎา จาร ย ถวาย น ไพ ระ มหา ส ไข ทอง ๑ หลวง จ ไ] ร ปาณี ถวาย นำ 
พระ มหา ส ไช เงิน ๑ หลวง ราช มุนี ถวาย นำ พระ มหา ส ไข นาก ๑ หลวง ทิวา จาร ย ถวาย นำ พระ มหา 
สไข็ งา จำเริญ ช ไง เผือก ๑ หลวง เทพา จาร ย ถวาย นำ พระ กรอบ ๑ ทรง ร ไ] นำ ด ไย พระ หฅถิ แล ไ 
พราหมณี ก็ เบา พระ มหา ส งิฃ ท ไ] ชิ ณาว่ ฏ ๒ องค์ อุตรา ว' ฏ ๖ องค์ เจ ไพ นไใ งาน ประโคม 

ดุริ ยา งก ตน ตรี มโหระทึก แตร สไฃ์ บ ไน เซาะ รี พระ สง ฆ สวด ไชย มงคล 

ค รน สรง มุรธ าภิเ ษกแ ลไ พระ สง ฆเข ไ ไป ใน พระ ที่นํง จไ ไร พร รดิพิ มาน ทไ ๔๐ รูป 

ชาว พระ ภษา มาลา ถวาย พระ ภูษา ทรง ผล* ดพน เหลือง เขียน ทอง ทรง ฉลอง พระองค์ คาด รํ้วท อง 

เสด็จ กล้ บมา สถิต เหนือ อ' ฎ 5 งิโส ทุม พร ราชา อาสน์ มีต่ งอ ฐ ทิศ ก้อ ม มี ราช บ ไน ทิต ประจำ ทิศ ละ คน 



๘ พระ ราช พงศาวดาร ร 6 ชก ไ?! ท ๔ 

ผัน พร ะพํโ ไต ริ ใปสู่ บูรพ ทิศ I บน ป เม จึง ราช บัณฑิต กล่าว คำ อไ แบ นม ร คล โดย มคธ ภาษา ถวาย มอบ 
แผ่น ติ นอน เบน ท ตง แห่ง พระ พุทธ ศาสนา ทรง ร' บ ควย พระ เตา เบญจ บัพย์ กระทำ บัว ย โมรา 

ประ ดบ เพชร ประ ด บท บ ทิม มี ราคา เบน บัน มาก พราหมณ์ ถวาย น ไพ ระ มหา สไขี ทไขิ ณาริ ฏนไ กล ศ 
ทรง รบ มาส รง พระ พก ตร็แ บัว เสวย หน่อย หนึ่ง แบัว ผัน พระองค์ ไป ตาม ทิศ อาคเนย์ โดย ทไา ขิณา บัฏ 
ทรง รบ นา พระ พุทธ ปริตร นา บัง ฃ์ทง ๘ ทิศ เสร็จ แบัว เสด็จ พระ ราช ดำเนิน มา ขน บน พระ ที่ นง 

ภทร บิฐ ผนพ ระ พก ตรสู อ สาน ทิศ พระ ครู พราหมณ์ ก็ อ่าน อิศวร เวท สรรเสริญ เขา ไกรลาส แบัว 
กราบ บไ คม ทูล ถวาย สิริ ราช สม ป ต บัน พระ มหา กบัต ริย์ จะ ครอบ ครอง สืบ ต่อ ไป เจ ไพ น* ก งาน 

กราบ บังคม ทูล ถวาย พระ มหา บวร เศวต ฉตร เบน ที่ เฉลิม สิริ ราช สม บิต สำ ห ริ บพ ระ บรม กบั ต' ริย์ 

สืบ มา แบัว พระ มหา ราชครู ถวาย พระ สุพรรณบัฏ พระ มหา พิใปี ย มงกุฎ พระ มหา บัง วาล ทรง 
ริบ มา สวม สอด ทรง ใน พระองค์ แบัว พระ มหา ราชครู ถวาย ธาร พระ กร กบ พระ แสง ขรรค์ ทรง รบ 
ธาร พระ กร พาด เบ อง ขวา พระ แสง พาด เบฮ ง ช ไย แบัว ทรง ริบ พระ แสง บัษฎ าวธ เครื่อง ราช 

กกุธ ภ* ณฑ์ ราชูปโภค ประกอบ บัว ยวิศ ถแว ท อิศวร มนตรี ท ไนึ่ท รง รบ แบัว แต่ ฉลอง พระ บาท 

พระ มหา ราชครู มาสอด ทรง ถวาย เสร็จ แบัว จึง มี พระ บรม ราช โองการ ต รส บัง แก่ พระ มหา ราชครู 

ผู้ใหญ่ ว่า ผล พโ เก ษ ๙ ' ชลธาร และ สิ่ง ของ ใน แผ่น ดิน เซต พระ นคร ซึ่ง หา มีผู้ห วง ห ไม' ไม่ น น ตาม แต่ 
สม ณ พร าหม ณาจ ารย์ อาณา ประชา ราษฎร จะ ปรารถนา เถิด จึ่ง พระ มหา ราชครู ผู้ใหญ่ รบ พระ บรม 
ราช โองการ เบน ประ พโเ ติ เหตุ ก่อน ว่า ฃไพ ระ พุทธ เจ ไข อริ บ พระ บรม ราช โองการ มาน พระ บัณฑูร 
สุร สิง หนา ทใล่ เก บัาใ ส 1 กระหม่อม บังนึ่ แบัว ทรง โปรย ดอก พิกล ทอง ดอก พิกุล เงิน ทรง ห บัง 
น ไท ไาษิ โณท ก แล ว พราหมณ์ เบา พระ มหา บังฃ ประโคม ตุริย ดนตรี ม โหร ทึก กึก ก ไ) ง หยุด 

ประโคม แบัว ก็ เสด็จ เข ไ ไป ใน พระ มหา มนเทียร ทรง ถวาย สำ ริบ คาว หวาน แก , พระ สงฆ์ ราชา คณะ 
มี กรม หมื่น นุ ชิต ชิโนรส เบน ประธาน ริบ พระ ราช ทาน ฉน เสร็จ แบัว ทรง ถวาย เครื่อง สม ณ บริขาร 
ไทยธรรม ทงป วง พระ สง ฆ ราชา คณะ รบ แบัว ก็ ถวาย อติเรก บัพพ พุทธ า แล ไถ วาย พระ พร ลา ไป 

จึง พระ ครู พระ ราช พิธี ขํ้นไ ปบ นพ ระ มหา มนเทียร ประพรม น ไกล ศ สรง รอบ พระ มหา มนเทียร 

ทไฃ ไง ใน ขาง นอก อวย ช ไ] ถ วาย พระ พ ร 

พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ จอม เก บัา เจ ไอ ยู่ บัว ทรง พระ แสง ขรรค์ ประ ดบ เพชร สอด 

ฉลอง พระ บาท เสด็จ ออก ณ พระ ที่ นง อม ริน ท รวิ นิจฉ ย ถวาย ไทยธรรม แก่ พระ สงฆ์ ราชา คณะ 
รบ 1 I สร จ แล ว พระ สงฆ์ จึง ถวาย พระ พร ลา ไป เสด็จ เข ไ ใน พระ วิ สูตร ทรง ผบัด พระ ภูษา เขียน 



๓๐ 



เจ ไพ ระ ยา ทิพ ไกร วง ศ ๔ 

ทอง ต่าง สี ทรง ฉลอง พระองค์ พระ กรน อย ซน ใน ฉลอง พระองค์ ครุย ชน นอก ทรง พระ มหา ชฎา 
เดิน หน เคร อง รา ชก กุธภิ ณฑ์ ข่า ทูล ละออง ธุลี พระ บาท ผู้ใหญ่ ผู้ , นอ ย ผาย ทหาร พลเรือน ทุก พนํ ก. 
งาน แต่ง ตวเ ตม ยศ อย่าง เสด จอ อก ใหญ่ ตไเ ครือ ง ยศ ตาม ตำแหน่ง ผู้ใหญ่ ผู้ นอ ย ทุก นาย ผาย ใน จด 
ทหาร อย่าง ย โร บ่ ขน แถว หนึ่ง ๒๐๐ คน ผาย นอก ประตู พิมาน ไชย ศรี จ่ดท หาร ไทย ๑0 หม่ 

๑. ๐๐๐ คน แต่ง ตวสี อ อาวุธ ต่าง ๆ เบน เหล่า ๆ ยืน ๒ ฟาก ถนน ผก ช ไง ตนมา ตน ยืน ใน ปะรำ 
ประจำ ท เกย คือ พระยา ใ ชยา นภา พ ผูก เรือ พระ ที่นไ ศรี สมรรถ ไชย ๑ ไกรสร มุข ๑ มี บุษบก 
ผ พาย แต่ง ตว พร ไ) ม ประ ท ไ] อยู่ หน ไพ ระ ตำ หน ไ) น่า ตาม ราช ประเพณี แต่ ก่อน 

บรรดา แขก เมือง ต่าง ประเทศ เขมร ลา วลี อ ลาว เมือง หลวง พระ บาง เมือง น่าน 
อนเ บน เมือง มา อ่อน น ไ) ม ถวาย ต่น่ ไม้ ทอง เงิน เบน เครื่อง ราช บรรณาการ ซึ่ง เข ไม าค ไง อยู่ 

ณ กรุงเทพ มหา นคร ก ไ] พวก อ ไก โ] ษ อ เม ริก น วิล่น่ ดา โปรตุเกส แขก เทศ มลายู ซึ่ง เข ไ 
มา พึ่ง พระ บรม โพธ สมภาร อยู่ ณ กรุงเทพ มหา นคร แต่ ก่อน มิ ได้ มี ธรรม เนียม ที่ จะ เขา ประชุม 

เผา ทูล ละออง ธุลี พระ บาท ใน เวลา ด ไน โดย ทรง พระ มหา กรุณา เมตตา แก่ คน ต่าง ประเทศ ก็ โปรด ฯ 
ให้ เข ไ มา เผา ทูล ละออง ธุลี พระ บาท ดวิย จะ ไต้ เชย ชม พระ บรม สิริ วิ ลา ศ เห็น วิเศษ ใน การ พระ บรม 
ราชาภิเษก ชาว วไไ ข พระ วิ สูตร แล ไ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ออก มาฃํ้ นบ นพ ระ ที่น่ง ใต้ พระ มหา บวร 
เศวต ฉไ] ร ๙ ชน เหนือ พระ บรม ราช รีต นา ภรณ์ พิจิตร สุพรรณ บํลล่ งก จึง ประโคม แตร สไข์ 

มโหรี พิณพาทย์ กลอง มโหระทึก กึก กอง กลอง ชนะ ฆ อง' โชย หลวง ราช มนูซู ทุ่ม ดอกไม้ ทอง 
จาง วา งม หาด เด็ก ตี กร ไ] เบน ส ญญา ให้ ข่า ทูล ละออง ธุลี พระ บาท กราบ ถวาย บ ไค มพรื อม กึน่ ครืน 
สุด เลียง ประโคม แล ไ พราหมณี อ่าน วิษณุ เวท อิศวร มนตร์ เบา พระ มหา สไฃ์ ถวาย ไชย มงคล 




กราบ ทูล ว่า 

ส รวม ชีพ ข ไพ ระ พุทธ เจ ไ ผู้' รบ อธ บาย แห่ง ท่าน ทงห ลาย น อ่คร มหา เสนาบดี และ 

อำมาตย์ มุขมนตรี ฃไ ทูล ละออง บรรดา มา พร อม ใน สถาน ที่นึ่ ขอ ถวาย อ ญ ชุ ลีบ ไค ม ประนม น อม 
ศโร ตม างค์ แด , พระ บาท สมเด็จ พระ บรม นาถ บรม บพิตร พระ จอม I กลา เจา อยู่ หว อน ไต้ เสด็จ 

เถลิง ถวํล ย ราชย์ บรม ราชาภิเษก เบน องค์ เอก อ กร มหา ราชาธิราช ทรง พระ ยศ ว โร ภา สส ลิต ภาย 
ใต้ พระ มหา บวร เศวต ฉดร เหนือ พระ วโรดม บรม ร ตน ราช บ' ลลไ ก็ มี พระ ปรมาภิไธย ได้ ประดิษฐาน 



๑ อ 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 



ตง ใน แผ่นพระ บรม สุพรรณ บฏ , โดย อํกษ รวิ ก ษณ์แ สด* อรรถ ว่า พระ บา ห สม เด จพร ะปร เม นทร- 

ม'.! ามง กุฎ สุทธิ สมมุติ เท ห ย พง ศ วงศา ดิศร กษํ ติริย์ วรฃ้ ตติย ราช นก โร ลม จาตุ รน ตบ รม มหา 
จก ร พรรค ราช สงกา ต อุภ โต สุชาติ สง สุทธิ เก วา ะหณี จํกรี บรม นาถ อด ศว ร ราช ราม วรไ กูร 

สุจริต มูล สุ สาธิต อุก โ! ษ ฐ' วิบูลย์ บุรพ าดูล ยก โ] ษฎา ภินิ หาร สุภา ธิ การ ร ไส ฤษดิ ธญญ วิ ก ษณ 

วิจิตร โสภา ค สรรพางค์ มหา ช โน ตม างค ประ นต บาทบ งก ชอุ กล ประ สิทธิ สรร พสุ ภ ผล อุดม 

บรม สุขุมาล ยม หา บุรุษ ยร ตน ศึกษา พิพิฒ น สรรพ โกศล สุ วิ สุทธิ วิมล ศุภศึ ล สมาจาร ย เพชร ญาณ 
ประ ภา ไพโรจน์ อเนก โกฏิ สาธุ คุณ วิบุล ย สน ดาน ทิพ ย เทพา ว ตา ร ไพ กาล เกียรติคุณ อดุล ย 

พิเศษ สรรพ เทเวศ รา นรก ษ เอก อไา รม หา บุรุษ สต พุทธ มหา กระวี ตรี บิ 1 ฎ กา ทิ โกศล วิมล ปรีชา 
มหา อุดม บณฑิ ต สุนทร วิจิตร ปฏิภาณ บริบูรณ์ คุณ สา รส ยา มา ทิ โลก ย ดิลก มหา ปริวาร นายก ยนน ต 
ม หน ตวร โ] ทธิ เดช สรรพ วิเศษ สิริ น ธร มหาชน นิกร สโมสร สมมติ ประ สิทธิ วรย สม โหด ม บรม 
ราช สม บ* ต นพ ปด ล เศวต ฉ ตรา ติ ฉตร ศิริริ ติ โน ปลก ษณ มหา บรม ราชา ภิเศ กา ภิษิต สรรพ- 

ทศ ทิศ วิชิต ไชย สก ลม' ไห สวริ ยม หาส วา มินท ร มเหศวร มหิ นทรม หา ราชาธิราช วโรดม บรม นาถ 
ชาติ อา ชาว ศร ไ] พุทธ าทิ ไตร ริ ตน สร ณาริ โเษ์ อุก ฤษฐ ศํกติ อก รน เรศ ราธิ บดี เมตตา กรุณา สีต ล- 
ห โ] ทิ ย อ โน ปม ไ] บุญ การ สกล ไพศาล มหา ริ ษ ฎาธิ เบน ทร ปรเ มน ทร ธรรมิก มหา ราชาธิราช 

บรม นาถ บรม บพิตร พระ จอม เกลา เจ ไอ ยู่หวิ เสด็จ เถลิง ถวิล ย ราชย์ ใน พระ บรม มหาราช วิง 

กรุงเทพ มหา นคร อมร ริ ติ น' โก สิ นทรม หิน ทรไ บุธ ยา ส รวม ชีพ ขา พระ พุทธ เจา เจา พระยา วิ กร 
มหา เสนาบดี ว่า ที่ สมุห พระ กลาโหม 1 ^ 1 พระยา ราช สุภา วดี ว่า ที่สบุ หนา ยก พระยา พิพิฒ น โก ษา 
เจา พน่ก งาน กรมท่า ๑๒ พระ กล ไ พระยา บำเรอ ภ่ กด เจ ไพ นํก งาน กรม วง พระยา ประชา ชีพ 
เจ ไพ น ไ! งาน กรม นา พระยา เพิ ชร ปาณ์ เจ ไพ นไา งาน กรม พระ นครบาล ขอ ริบ พระ ราช ทาน 

พระ บรม ราช วโรกาส อนุญาต แค่ พระ บาท สม เด็จ พ ระ บรม น าถ บ' รม บพิตร พระ จอม เกส ไ เจา อยู่ ห่ว์ 

(๑) เวลา น์น คำแหน่ง เจ่า พระยา วิ กรม หา เสนาบดี ว่างอยู่ กง แท่ ฅนร ชกา ลฑี ๓ แล ว พระ บาท สม เด็จ 
พระ น 8 ง เกลา ๆ จะ ทรง ฅ 1 ง เจา พระยา พระ กล ง เบน เจา พระยา อคร มหา! .ล นา สมุห พระ กลาโหม ท่าน 
ไม่ ยอม ริบ รง เกียจ ว่า ผ้ท่' เบ็น์ คำ แหน่ งอ ไๆร มหา เส น่า อยู่ ไม่ ไค้ นาน จึง ทรง พระ กรุณา โป รค เก ลำ ๆ 
ให้ ท่าน คง เบ็่น เจา พระยา พระ คล ง แก่ ให้ ว่า ทสมุ ห พระ กลาโหม ควย ถอฅ รา ๒ ดวง ซึง ใน ทีนี กล่าว ว่า 
เจ ไพ ระ ยา วิ กรม หา เสนาบดี ว่า ที่ สม ห พระ กลาโหม นํ้น เห็น จะ หมาย ถึง เจา พระยา พระ กล ไ] (ดิก) 
คํง จะ ปรากฏ ก่อ ไป ขาง หนา 



(ว) (วิ) 



เจ ไพ ระ ยา ทิพ ไกร วง ส 

เม อ จะ กราบ ทูลพระ กรุณา มอบ ถ วา!] สรร พสี่ง ชึ่งเ บน เครื่อง ประ ล บ พระ บรม ราช อิสริยยศ และ 

ราช สม บ^ท งปว งอน ปฎิพ ทธ์ เฉพาะ พน' ก งาน ต่าง ๅ ตาม ธรรมเนียม แต่ ก่อน มา ใน ใต้ ผา ละออง 

ธุลี พระ บาท สมเด็จ พระ บรม นา รถ บ ร่ม บพต ร พระ จอม เก ลี าเฑ้ อยู่ ห' ว 
ควร ม ควร สุด แต่ จะ ทรง พระ กรุณา โปรด เก ล ไ โปรด กระ ม่อม 

ขอ เดชะ 

สน คำ อา ลี ก่ษณ์ กราบ ทูล เบิก แล่ ว จึง มี พระ บรม ราช โองการ ตำ รส ส่ง ว่า บรรดา เสนาบดี 
มุขมนตรี หมู่ อำมาตย์ ซึง มี บรรดา ลี ก่ด็ จะ ไต้ เฃไ มา เผา ทูล ละออง ธุลี พระ บาท ใน ที่ เฉพาะ พระ พไไ ตรี 
ทิงป วง ตํ้ง แต่ วํนนี ไป จง ไต้ โอกาส เพื่อ จะ กราบ ทูล เหตุการณ์ อ , น สมควร ตาม อธย าศย ใน เวลา อน 

ควร อย่า ให้ บวย การ เนิ่น ช ได ไย จะ หา ผู้ กราบ ทูล แทน ตไ เลย จง มี ความ สะดวก ใจ ใน ที่ จะ กราบ ทูล 
พระ กรุณา ด ไย วาจา ของ ตน ทุก คน นิ่น เถิด อา ลีโไ ษณ์ผู้ กราบ ทูล เบิก ขอ รบ พระ บรม ราช โองการ 

มาน พระ บ่! ณฑูร สร สิง หนา ทด โวย เก ลี ไค ไย กระหม่อม ด ไน จึง จาง วาง มหาดเล็ก ดีกรี บิ เบน สญ พา 

ให้ ขไ ทูล ละออง ธุลี พระ บาท กราบ ถวาย บไ คม ให้ พร* อม ลี นอีก คร่ง หนึ่ง 

5, ส นา บด จฅุส คม ภ กราบ บง ดม ทูล 

แลีว่ เจ ไพ ระ ยา พระ คลี ง (ติด) ว่า ที่สมุ ห พระ กลาโหม กราบ ทูล ว่า ข ไพ ระ พุทธ เจ ไ 
ขอ รีบิพ ระ ราช ทาน ทูล เก ลไ ทูล กระหม่อม ถวาย มหา พิไซ ย ราชรถ และ เรือ พระ ที่ นิ่ง ศรี สมรรถ ไชย 
เรือ พระ ที่ นง ไกรสร มุข เรือ พระ ที่ นิ่ง มีชอ ต่างๆ เรือกระ บวน ใหญ่ นอ ย และ เครือ ง สรรพ ยุทธ 
ท ไป วง ลี บิเมี อง เอก โท ตรี จํต วา ไพร่ พล ผาย ทหาร ใน ใต้ ผา ละออง ธุลี พระ บาท สมเด็จ 
พระ บรม นา รถ บรม บพิตร พระ จอม เก ลไ เจ ไอ. ยู่หไ ด ไย เก ล ได ไย กระหม่อม แล ไ ดง น จึง 

พระยา ราช สุภา วดี (โต) ว่า ที่สมุ หนา ยก กราบ ทูล ว่า ข ไพ ระ พุทธ เจ ไฃอ พระ ราช ทาน 

ทูล เก ลี ไ ทูล กระหม่อม ถวาย พระยา ช ไง พระ ที่ นิ่ง ตน พระ ยาม ไพ ระ ที่ นิ่ง ตน ลีบิเ มี อง เอก โท 
ตรี จํต วา ทไ ไพร่ พล ผาย พลเรือน ใน ใต้ ผา ละออง ธุลี พระ บาท สมเด็จ พระ บรม นา รถ บรม บพิตร 
พระ จอม เกส ไ เจ ไอ ยู่หไ ค ไย เกส ได ไย กระหม่อม แล ได ไนี จึง พระยา บำเรอ ลี กด็ ราช ปลด ทูล 
ฉลอง ผาย กรม ว ไก ราบ ทูล ว่า ข ไพ ระ พุทธ เจ ไข อ พระ ราช ทาน ทูล เก ล ไทูล กระหม่อม ถวาย 

พระ มหา มนเทียร ปราสาท ราช นิเวศ นี ส พาน พระ รา เชน ทรราช ยาน ที่ง เครื่อง สูง เฉลิม พระ เกียรติยศ 
ใน ใต้ ผา ละออง ธุลี พระ บาท สมเด็จ พระ บรม นา รถ บรม ม พิตร พระ จอม เก ลไเ จ ไอ ยู่หไ ด ไย เกลา 



® ^ พระ ราช พงศาวดาร ร้ช กาล ท ๔ 

ควย กระหม่อม แล ว ดง น จึง พระยา เพ ชร ปาณี ราช ปล ไ) ทูล ฉลอง ผาย กรม เมือง กราบ ทูล ว่า 

ขา พระ พทธ เจา ขอ พระ ราช ทาน ทูล เกล้า ทูล กระหม่อม ถวาย กรง เทพ มหา นคร อมร ร* ตน- 

โก สิ นทรม หิน ทราย ธ ยา ใน ใต้ ผา ละออง ธ ลพ ระ บาท สม เด จ พระ บรม นา รถ บรม บพิตร พระ 

จอม เกลา เจา อยู่ ห ไ ด ไ) ย เกล้า ล้วย กระ หม่อม แล้ว ด ไน จึง พระยา ประชา ชีพ ราช ปล้ด ทูล ฉลอง 
ผาย กรม นาก ราบ ทูล ว่า ขา พระ พุทธ เจ ไฃอ รบ พระ ราช ทาน ทูล เกล้า ทูล กระหม่อม ถวาย ธํญญ า หาร 
แดน สถาน ลาน นา เขต ประเทศ ตำบล ใน ใต้ ผา ละออง ธุลี พระ บาท สมเด็จ พระ บรม นา รถ บรม บพิตร 
พระ จอมเกล้า เจ ไอ ยู่หไ ด ไย เกล้า ด ไย กระหม่อม แล้ว ด ไน จึง พระยา พิพํฒ น โก ษา ราช ปล้ด 
ทูล ฉลอง ผาย กรมท่า กราบ ทูล วา ข ไพ ระ พุทธ เจ ไข อ พระ ราช ทาน ทูล เกล้า ทูล กระหม่อม 

ถวาย เครื่อง พระ พไธ ยา กร ราช สม บ ไ) ท ไ ©๒ พระ คล ไ ใน ใต้ ผา ละออง ธุลี พระ บาท สมเด็จ 

บรม นา รถ บรม บพิตร พระ จอมเกล้า เล้า อยู่ หไ ด ไย เกล้า ด ไย กระหม่อม แล้ว ดงนี 

ครไ น 1 น ปลด ทูล ฉลอง ได้ กราบ ทูล เพราะ จตุสดมภ์ ไม่ มืตไ มิ ใช่ เบน ธรรมเนียม ของ 
ปล้ด ทูล ฉลอง ดอก ค รื่น ทูล ถวาย เสร็จ แล้ว จึง มี พระ บรม ราช โองการ ตล้ส ปฏิ สน ถา ร แก่ เจ ไพ ระ ยา 
และ พระยา ท ไป วง ว่า สิ่ง ของ ท ไป วงนี อง จ ไ) การ ทำนุ บำรุง พระ พุทธ ศาสนา ลีบ ไป แล้วอด รม หา 
เสนาบดี ผู้ใหญ่ รื่บํพ ระ บรม ราช โองการ กราบ ถวาย บ ไค ม ทูล ว่า ฃไพ ระ พุทธ เจ ไท ไป วง ขอ รบ 

พระ บรม ราช โองการ มาน พระ บไเ ทูรสุ ร สิง หนา ท ใส่ เกลา ใส่ กระหม่อม จึง ทรง ต รส เบน พระ ราช 

ปฏิ ล้น ถา รก่บ ราช อำมาตย์ ท ไป วง ด ไย ล้อความ คือ กา รอน เบน ชร รม โดย ราช บริหาร อนเ บน มงคล 
สมควร กบ ธรรมเนียม แล้ว จึง ทรง ปราศ ร ไ) ด ไย พวก แขก ตาง ๅ ที่ เล้า มา ประชุม เผา ทูล ละออง ธุลี 

พระ บาท ให้ ล่าม แปล ตาม ภ าษา ไทย ให้ แขก บาน แขก เม 2 ง พง บ าง เลก น 3 ย แล ว จง ดา รส สง ใ หลาม 
เจ ไพ นก งาน ต่าง กา บา พา พวก แขก เม อง ทงป วง [ป เลย ง โละ ท โรง เลย ง แขก เม อง ตาง ประ เทศ 

แล้ ๆ' ให้ เจ ไพ น , ก งาน เอา ดอก พิกุล ทอง พิกุล เงิน กบ เงิน ตรา ทอง ตรา มงกุฎ แผ่น ดิน ใหม่ ม 

ล้ถเ รูาร ต่าง ๆ อย่าง เช่น ใช้ ใน กรุงเทพ มหา นคร พุก อย่า - 3 ใส่ ถุง ผ่า แดง คิด เบน เงิน ตรา ๒ ตำ ลง 
กบ ดอก พิกุล คน ละ ๒ ดอก ไป พระ ราช ทาน ให้ ที่ว พุก คน แล้ว หลวง ราช มนูชู พุ่ม ดอกไม้ ทอง เบน 
ล้ ถ. , ฌา พราหมณ์ ก็ เบา สไข์ ชาว แตร ก็ เบา แตร ประ โคม ตุริย ดนตรี พิณพาทย์ กลอง ม โหร ะ ท ก 
กลอง ชนะ ล้อ ง ไชย ซน พ ล้อม ก่น จาง วาง มหาดเล็ก ตี กร บ เบน สิญ่ญ า ให้ ล้า ราชการ ผู้ใหญ่ 



ผัน ไ) ยก ราบ ถวาย บง คม ๓ หน 



©๓ 



เจา พระยา ทิพ ไกร วง ศ 

ฃา ราชการ ผ่าย ใน ถวาย ตว 

พระ บาท สม เด จ พระ จอม I กลา I จา อ ยู่หไ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน กลิบ่ ขน พระ ที่ นิ' ง 

ไพศาล ทกษิ ณ เสด จ เหนือ พระ ทน งภท รบิฐ พระ บรม วงศา นุ วงศ์ ผู้ใหญ่ ผู้ นอ ย ขา ราชการ ผาย ใน 
ก ตง ดอกไม้ ธูป เท ยนถ วาย ตไ ทา ววร จน ท รก ราบ ทูล ถวาย ๑๒ พระ กำ น* ล ค รน ได้ พระ ฤกษ์ 

เสด จ พระ ราช ดำเนิน เขา สู่ พระ มหา มน เทียว มี นาง ราช นิกูล ชำระ พระ บาท นาง ๑ นาง เชิญ เครื่อง 
ราช บริโภค สำ หรบ พระ บรม กบ ต่ริศ์ ๔ นา 3 แล ไมี นาง เซึ่อ พระ วงศ์ ๖ นาง เชิญ สี่ง ขอ งอน เบน 
สิริ ริ ลา ศ และ ธ ญญา หาร โ ไว และ งา พก และ ศิลา บด ดอก หมาก ทอง ดำ ตาม เสด็จ เขา ไป ใน 

พระ มหา มนเทียร ค รน เสด็จ ถึง ใน ที่ ทรง จด เทียน นม* สกา รแลิ ริ เสด็จ ขน พระ แท่น บรรทม พระ 
บรม วงศ์ ผู้ใหญ่ คือ พระ องศ์ เจา พลิ บ ถวาย ดอก หมาก ทำ ด ไย ทองคำ แปด นิาห นิ ก ๔ ตำลึง 

พระ แส้ หาง ชา งเผึ อก ผู้ ทรง ริบ แลิริ วาง ไว้ ซ ไง ที่ แลิริ ท ไว ทรง กน ดาล ถวาย ลูก กุญแจ ทอง ดำ แลิริ 
เอน พระ องศ์ ทรง พระ บรรทม ลง เหนือ พระ แท่น ที่ โดย ท* กษิณ ปริ' ศว้เ บี อง ขวา เบน พระ ฤกษ์ ก่อน แลิริ 
พระ บรม วงศ์ ผาย ใน ที่ ทรง พระ ชน มา ยุ ถวาย ไชย มงคล ก่อน แลิริ พระ บรม วงศา นุ วงศ์ ท ไว นาง ขาง 
ใน อวย ไชย ถวาย พระ พร ต่างๆ พร อม ก่น ชาว ประโคม ก็ ประ โก มด ริ ยาง คด น ตริ มโหระทึก ค รื่น 
สุด เสียง ประโคม แล ไ เสด็จ จาก แท่น ที่ พระ บรรทม นาง พน* กงา นก เชิญ เครื่อง พระ สุพรรณ ภา ชน์ 
พระ กระ ยา เสวย เข ไ มา ถวาย ทรง เสวย กระยาหาร เสร็จ แลิริ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน มา ขน พระ 

ราชยาน กง ถม ตะ ทอง กง กระ จไ ทำ ด ไย ทอง ดำ จำ หล* กลาย กุด น ประ ด บ พลอย เนา ว ริตนื พร ไ] มด ไย 
ฃไ ทูล ละออง ธุลี พระ บาท แห่ หอม ลิ อม ไป ทาง พระ ฉนวน ทรง โปรย เงิน ไป ย ไว* ด พระ ศรื่ริ ด็นศ าส ดา- 
รา ม พระยา วิเศษ สงคราม พา พวก พ่อ ค ไอ งก ฦษ อ เม ริ ก่น วิ ลน ดา โปรด เกส ไป คอย เผา รบ 
อยู่ ที่ พระ ระเบียง ทรง โปรย เงิน พระ ราช ทาน ให้ ชิง ก่น แล ไ เสด็จ เฃไ ไป ใน พระ อุโบสถ ว* ด 

พระ ศรี ร ตน ศาสดา ราม ประ ท*' บ ใน พระ อุโบสถ แล ไ ทรง จุด ธูป เทียน นม' สกา รพระ พุทธปฏิมา กร 
เสร็จ แล ไ อ , ญ เชิญ พระ บรม อ* เพ ระ บาท สมเด็จ พระ บรม ลิ ยก าธิ ราช และ มหา ชนก นาถ ออก ไป 

ประดิษฐาน, ณ พระ อุโบสถ ว , ลพ ระ ศรี ริ ตน ศาสดา ราม ทรง จุด เทียน กราบ ถวาย บ ไค ม เคารพ 

พระ บรม อ ไ! นิ มน ต พระ สงฆ์ สด บ ปกรณ์ เสร็จ แล ไ เสด็จ โดย ประตู พิมาน ไชย ศรี ไป ย ไพ ระ ที่ นง 
ดุสิต มหา ปราสาท ทรง จุด ธูป เทียน นม* สีกา รถ วาย บ ไก ม พระ บรม ศพ สมเด็จ พระ บรม เชษฐา ริ ราช 

ซึ่ง สถิต อยู่ ใน พระ โกศ พระ สงฆ์ สด* บ ปกรณ์ เสร็จ แล ไ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ทรง โปรย เงิน ไป ทาง ข ไง 
ในส่ พระ มหา มนเทียร ค รน เวลา บ่าย ๓ โมง เจ ไพ น* ก งาน ตง บายศรี ทอง บายศรี เงิน บายศรี ตอง 



๑๔ พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ล ท ๔ 

พระ บรม วงศา นุ วง ส ผูให ญ ผูนอ ย ขาง หนา ขาง ใน และ ข้า ราชการ พร ไ) ม ก้น กระทำ พิธ ติด แว่น 

เวย น I ทยน ๗ รอบ เฉลิม พระ มหา มน เท ย ร ตามพระ ราช ประ 1พ ณีแต่ ก่อน I สร็จ แก้ว 

ค รน ณ วน ศุกร์ เดือน ๖ แรม คา ๑ ( ๑ ) เวลา บ่าย ๓ โม ร พระ รา ซา ค โน ะ ฐานานุกรม 
เปรย ญ พระ ครู อธิการ ๔ 0 ๐ รูป สวด พระ พุทธ มนต์ พิธี ถึอนํ้ า ใน พระ อ โบ ส กวด พระ ศรื่ร ตน- 

ศาสดา ราม ค รน ณ วน เสาร์ เดือน ๖ แรม ๒ คา ( ๒ ) เวลา เข้า พระ สงฆ์ ๔ 0 ๐ ได้ รบ 

พระ ราช ทาน ฉน ขาว กระทง ท ขอ แรง ขา ราช การทำ กราย เสร็จ แก้ว พระ บรม วงศา นุ วงศ์ ข้า ราชการ 
ผูให ญ่ผู นอ ย ได้ ร ไ] พระ ราช ทาน นา พระ พิพ ไ) ณ สต ยา อีก ครื่ง หนึง เบน เสร็จ การ พระ ราช พิธี 

มหา ไชย มงคล อ นอ ดม บรม ราชาภิเษก 

ค รน ถอน ไ เสร็จ แก้ว พระ บรม วงศา นุ วงศ์ เสนาบดี ข้า ทูล ละออง ธุลี พระ บาท 

ผู้ใหญ่ ผู้ นอ ย ผาย หนา ผาย ใน จ ไ) ดอกไม้ ธูป เทียน เข้า' ไป ทูล เก ลำ ทูล กระหม่อม ถวาย ต่วิ ซอ 

พระ เดช พระ ศุณพ ระ บารมี เบน ที่ พึ่ง ปกครอง สืบ ต่อ ไป จะ ได้ ตํ้ง ใจ ทำ ราชการ ฉลอง พระ เดช พระ คุณ 
กว่า จะ สน ชีวิต จึง พระ บาท สมเด็จ า พระ จอม เกลา เจา อยู่ ห่วิ ทรง พระ มหา กรุณา ดำริ ลิสง' ให้ 

เจา พน 1 ก งาน ซา หลวง เติม จด ซอง เบน ส่วน เพื่อ คน หนึ่ง 1 ตาม ผู้ใหญ่ ผู้น้อย ที่มีค วาม ชอบ มาก และ 

น้อย ส่วน อย่าง ใหญ่ กว่า ท 1 ง ปวง คิด เบน ราคา ถึง ชง หนึ่ง และ มี ส่วน น้อย ลด ก้น ลำก้ บ่ ลง มา จน ถึง ราคา 
ตำ ลีงห นึ่ง พระ ราช ทาน แจก ให้ โดย สมควร แก 1 คน เบน อํน้ มาก ทง ข้าง หน้า ข้าง ใน กว่า ๑. ๐๐๐ คน 
และ ใน กรง เทพ มหา นคร พระ บรม วง สานุ วงศ์ และ ข้า ราชการ ผู้ใหญ่ ผู้น้อย สม ณ พร าหม ณาจ ารย์ 
อาณา ประชา ราษฎร สม กร สโมสร ชื่น ชม พระ บรม' โพธิ สมการ พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ จอม เกลา 

เจา อยู่ ห ว ซึ่ง เสด็จ เถลิง ถว ไย ราช สม บ้ต ใหม่ จึง ข้กช วน ก้น บก เสา ธง ตาม ประ ที่ปโ คม แขวน ตง 
โต๊ะ กระทำ สก การ บูชา พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ จอม เก ลำ เจา อยู่ ห่ว แก้ว มี การ เครื่อง เล่น สมโภช 

ต่าง ๆ ทวิ ไป ทุก บาน ทุก เรือน ใน จ ไหว ด กรุงเทพ มหา นคร ตไแ ต่วํน้ จํบ่ การ พระ ราช พิธี บรม ราชา- 
ภิเษก มา จน เสร็จ การ เลียบ พระ นคร 

เสด ช เลียบ พระ นคร ทาง สกล มารค 

การ เลียบ พระ นคร ค ร 1 งนน เจ ไพ นไ งาน จด การ แต่ง สถลมารค บก ฉไ) ร เบญจรงค์ 

๗ ชน ราช วิด ราย ไป ๒ พ , าเา ถนน มี พิณพาทย์ กลอง แขก ตาม ราช วิต ราษฎร ไทย จีน ยก ธง 



(๑) วิ นที' ๑๖ พฤษภาคม (๒) วน ที ® ๗ พฤษภาคม 



เจ 0 ไพ ระ ยา ทิพ ไกร วง ศ ๑๕ 

ตง โต๊ะ I ด รอง สก การ บูชา อย่าง ไทย จีน เรียง ไป ตาม ๒ ฟาก ถนน ว , นอง การ เดีอ น ๖ แรม ๔ ค ทิ®) 
เจา พน ก งาน นาย ทหาร จด ขบวน พ ยุ ท คอ ย รบ เสด็จ คน ๑๐, 0 ๐๐ เดน เบน กระบวน ๘ แถว 

กระบวน มาท หาร ขนม าถอ ธง ไชย ธง ฉาน ถปี อาว ธ นำ หนา ถด มาท หาร บน ใหญ่ แต่ง ตวเ บิน 

ทหาร ยุโรป ลาก บืนไ ป ก่อน หมู ๑ ทหาร บี่น คาบ ศิลา แต่ง ต ไอ ย่าง ทหาร ยุ โว ป หมู่ ๑ แล ไถืง ทหาร 
กอง อาสา อย่าง ไทย เจา กรม ปลด กรม นาย ทหาร แต่ง ด ไส วมเ สอ ทรง ประ พาส หมวก ตุ้ม บ 

ขด กระ บ บง นาก บง เงิน ไพร่ ทหาร แต่ง ตํว สวม กางเกง และ เส อเส นาก ฏ หมวก ห ■นํง ถือ เครื่อง 
ศ สต ราว ธ ต่าง ๆ เบน หมวด เบน หมู่ กน มี กลอง ชนะ กลอง เงิน กลอง ทอง กลอง มโหระทึก 

สงข์ แตร งอน แตร ฝ รง เครื่อง ประโคม และ เครื่อง สูง บง แทรก บ ไพ ระ สุริยา อภิ รุม ชุม สาย 
ม มหา ด เลก เชิญ พระ แสง เดิน ตาม หว่า งเค รอง สูง กระบวน หนำ กระบวน หล ไต ไก อง คอย รีบ เสด็จ 

ค รน ได้ มหา พิซย ฤกษ์ เวลา ยา รุ่ง แล ว ๓ นาฬิกา พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ จอม เก ลไเ จา อยู่ ห ไ) ทรง 
เครือ ง ตน อย่าง ใหญ่ พระ มหา ฬิ ไชย มงกุฎ และ เครื่อง ส ไห ร ไพ ระ มหา กษ ตริ ยแล ไ เสด็จ ขน ทรง 
พระ ทนง์ รา เชน ทรเ บี่นพ ระ ที่นํง มณฑป มี ยอด หุ้ม ด ไย ทองคำ คาด กระ จ ไจ 0 าหล กลาย กุด น ประ ด ไ] 
พลอย สี ต่าง ๆ กระบวน หนำ ฝรีง แม่น บนถื ยิง บน คำ นบ ๒© นํดิ ให้ เคลื่อน พยุห ยาตรา กระบวน 
แห่ เลียบ พระ นคร ทรง โปรย เงิน ตรา มงกุฎ เบน ของ แผ่น ดิน ใหม่ ให้ ทาน แก่ อาณา ประชา ราษฎร 
ชาย หญิง ซึ่ง กราบ ถวาย บ ไค ม เชย ชม พระ สิริ ริ ลา ศ อวย ไชย ถวาย พร อยู่ ๒ ฟาก ถนน พระ วงศา นุ วงศ์ 
ทรง พระ มาลา เครื่อง ทองคำ ลง ยา สวม ฉลอง พระ องศ์ เข ไ ขาบ จีบ เอว ทรง ม ไที่นํ ง มี มหาดเล็ก เชิญ 
เคร อง ตาม เสด็จ เบน คู่ ๆ เจา พระยา พระ คล ไว่า ที่สมู ห พระ กลาโหม บรม วงศา เสนาบดี ขี่ เสลี่ยง งา 
กนก ลด มี ทะลวง พน ถือ มด หวาย นำ หนำ มี นาย ทหาร ถือ เครื่อง ยศ ตาม ตรวจ ทาง ไป หนำ กระบวน 
ฬยุห ยาตรา พระยา ศรี ฬิพํฒ นรี ตน ราช โก ษาบ รม วงศา เสนาบดี ขี่ เสลี่ยง งา กนก ลด มีน ไ การ ใน 
กรม ถือ ม ไห วาย นำ หนำ ๔ คน ไป หล ไก ระ บวน พยุห ยาตรา มี ทนาย ถือ เครื่อง ยศ ตาม ขา ราชการ 
ผ้ ใหญ่ ผู้ นํอย ซึ่ง มิใด้ เขา กระบวน แห่ ก็ขี่ แคร่ มี เครื่อง ยศ ตาม ไป เบ อง หล ไ ครืน กระบวน แห่ มา ถึง 
หนำว่ ด พระ เชยุ พน เสด็จ เขา ประ ท ไ ที่ เกย ลง จาก พระ ที่นํง รา เชน ท ร' ไป พลี ไพ ลา พ ไน ปลี อง 

เครื่อง ทรง แล ไ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน เขา ใน พระ ยุ โบ สถ นม ไ การถ วาย ไทยธรรม แก่ พระ สงฆ์ 

เบน อ น มาก เมึ่อ เสด็จ กลีบ ทรง เครื่อง ตน สำ หรไ ฬิใช ยยุท ธร ณ รงศ์ ทรง พระ มหา มาลา เบี่ยง เสา สูง 
ยอด ประ ดไ เพชร มี ราคา เบน อํน มาก แล ไ เสด็จ ทรง ยานุมาศ แห่ ออม ว ไพร ะเ ชด พน มา เข ไ. 

พระ ราช วไ 

(๑) ว , น ที่ ๒๐ พฤษภาคม 



๑๖ 



พระ ราช พงศาวดาร ร่ช กาล ท ๔ 



ใน เวลา น นก โปรดฯ ให้ หไ เมือง ประเทศราช และ พวก แขก เมือง ต่างๆ ไป คอย ด 
กระบวน แห่ ท สา ลา หนา ทอง สนาม ใหญ่ ก็ใด้ โปรย เงิน พระ ราช ทาน ให้ อีก ครืง หนึ่ง แล ว ทรง 

พระ ราช ดำริ ว่า พระ มหา กษต ริย์ แต่ ก่อน เลียบ พระ นคร ก็ แต่ ทาง สถลมารค ว่น เดียว เท่า นน คร ไน 
เห น ว่า ราษฎร นิยม ชม ชื่น ท่วก่ น เรือ พระ ทน ไ และ เรือ ต่าง ๆ มือ ยู่ เบน อ , น มาก ไมมื การ สิ่ง ไร เก็บ 
ไว้ ก ไม่ มืผู้ ใด เห น ค รง์นึ่ จะ แห่ พยห ยาตรา เร อ 1 ให้ ราษฎร เชย ชม พระ บรม โพธิ สมภาร ทว กน อีก คราว 
หน ง จะ ได้ เบน เกียรติยศ ปรากฏ ไป ภาย หนำ จึง สไ เจ ไพ นไา งาน ให้ เตรียม พยุห ยาตรา เรือ ไว้ 



เส คจ เลย บน ระ นฅร ทาง ชลมารค 



รุ่ง ขน ณ วน พุธ เดือน ๖ แรม ๖ ค'/®) เสด็จ ออก เลียบ พระ นคร ทาง ชลมารค 
พวก ฃไทู ล ละออง ผู้ใหญ่ ผู้ นอ ย ราษฎร ไพร่ บาน พลเมือง ไทย จีน ที่ อยู่ แพ อยู่ เรือน ริม นา ช วน ก่น 
ตง โต๊ะ เค รอง บูชา อย่าง ไทย จีน จุด ประทีป ธูป เทียน กระทำ ส' ก การ บูชา ริบ เสด็จ รอบ พระ นคร มี 

ความ ชื่น ชม' โสม นิ ส ยินดี ยิ่ง นิ ก กระบวน เรือ เตรียม แห่ รบ เสด็จ มี เรือ แง่ ทราย นำ เสด็จ ไป หน ไ ๖ ลำ 
ยาว ๑๐ วา มืธง หนำ ธง ท่า ย มี บน เปรี ยม นำ เรือ ลำ ละ บอก เจ ไก รม ทหาร บน ปาก นำ เบ็่น นาย ลำ 
แต่ง ต ไ นุ่ง ปูม สวม เส อเ ขม ขาบ โพก ขลิบ ทอง พล แจว แต่ง ต ไสว มเสิ่ อ แดง กางเกง ขาว หมวก 
ฝา ชี ลำ ละ ๖๐ คน มี เรือ ประตู แห่ กระบวน หนำ เรือก ญ่ญา พระ เทพ ผล นาย ลำ ชี ไย พระ ราช 

รอง เมือง นาย ลำ ขวา แต่ง ตไ นุ่ง ปูม สวม เส อเ ขม ขาบ โพก ผา ขลิบ ทอง ผื พาย สวม เส อ แดง หมวก แดง 
ลำ ละ ๒๕ คน เรือ เห รา ลาย กำมะลอ มืกูบ จตุร มุข มืบืน ใหญ่ หนำ เรือ บอก ๑ ฝรไ แม่น บน ลำ ละ 
๔ คน หลวง เสน่ห์ สรชิต เบน นาย ลำ นุ่ง ปูม สวม เส อเ ขม ขาบ โพก ขลิบ ทอง ผี พาย สวม เสิ่อ แดง 



ลำ ละ ๔๑ คน เรือ แช คช รำ บา ญ ขวา เรือ แซ สาร สินธู ๙ ซ ไย พระยา ร ตน จ' กร พระยา ภ' กลี 

สงคราม เบน มาย ลำ เรือ แซ ตลุม ระเ วง ขวา เรือ แซ ตะเ ลง ละ วลซ ไย พระยา สี หรา ชา พระยา 

โ] ทธิ คำ รณ ภพ เบน นาย ลำ เรือ แช วร วารี ขวา เรือ แซ ศรี บท ม สมุทร ช ไย พระยา กำแหง หาญ ณรงค์ 
ขวา พระยา จง ใจ หาญ ซ ไย เบน นาย ลำ เรือ แซ จระเข้ คำราม รอง ขวา เรือ แซ จระเข้ คะนอง ซ ไย 
พระยา จตุ รง ค โ] ทธ พระยา อไๆ รศิริ เบน นาย ลำ เรือ แซ ชิง ไชย เย ศ ขวา เรือ แซ เพชร ปูม คาบ ซ ไย 
พระยา แผลง ศ ตรู พระยา ปราบ บจ จา มิตร เบน นาย ลำ มี ธง ท ไย ผูก บน หนำ เรือ ฝ รง แม่น บน, 
ลำ ละ ๒ คน นาย ลำ แต่ง ต่วเ บน ราม ญ่ คน ดี กรรเชียง แต่ง ตวโ พก ผไเ บน ราม ญ สวม เสิ่อ สี คราม 
เรือ ๑๐ ลำ ๆ ละ ๕๒ คน หมี ๑ 
(๑) ริน ที่ ๒® พฤษภาคม 



เจ ใ พระยา ทิพา กร วง ศ ๑๗ 

ที ๒ เรือ พาล รง ทวีป มีบี่น หน า เรือ ธ* หก ทอง ชวา ง หนา เรือ ท่า อ เรือ เจ่า พระ อา 
พระ คล ง วาท สมุห พระ กลาโหม ซ ง โปรด ฯ ให้ เร ยก ว่า เจา พระยา อ่คร อุดม บรม I ส นาบ ดี), บน 

นาย อำ แต่ง ตว สวม มา ลา สวม เส อ ตาด อย่า ง นํ อย มี ทนาย แต่ง ตไ สวม เสือ อไไ ล V [พก แพร สี ห ม*) บ 
หนา ผ พาย สวม กางเกง มศลู ๖๐ คน เรือก ญญา พระยา เทพ อรชุน เบี่น นาย อำ ขวา พระ อา 

ราช นกูล เบน นาย อำ ชาย นุง ปูม สวม เส อ ทรง ประพาส ห มๅฤ ทุ้ม บื 1 ผี 1 พาย อำ ละ ๔ 0 คน มี เรือ 
สาร วตร ตรวจ ๒ อำ ขุน นาง เบน นาย อำผ พาย อำ สะ ๒๓ คน เรอ เอก ไชย พน ดำ มี ธง หนา ธง ท่า ย 
กลาง ทรง พระ! ช ยม ฉตร ๕ ชน บก เคียง มณฑป ตำรวจ ใหญ่ ชาย เบน นาย อำ ผ พาย ๔๔ คน 

เร อก ญญา กลอง นำ เสด จ พระยา วิชิต ณ รง ค เบน นาย อำ แต่ง ตว สวม เสีอ ทรง ประพาส หมวก ต้ม บ 
ตก ลอง! ป หว่างกลาง ผี พาย ๒๔ คน เรอ กิงช ลพิม ไน ไชย ขวา ไก ย ศรมา รถ ชาย มี ธง บก หนำ 
บก ทาย มี มณฑป กลาง ตง พระ มหา กฐน วาง ฟ้า ทรง พระ พุทธ รูป มีฉฅ ร ๔ ชน บก ชาย ขวา ขาง 
มณฑป เจ่า พนํก งาน เบน นาย อำ ผี 1 พาย อำ ละ ๔๒ คน หมู่ หนึ่ง 

ท ๓ เรือกระ บ ราญรอน รา พณฃ วา เรือ กระบี่ ปราบ เมือง มาร ชาย มี ธง หน ไ เรือ 
มี คน กระทุ้ง เท่า พระ อนุ รก ษ โยธา พระ มหา สงคราม เบี่น นาย อำ นุ่ง ปูม สวม เสีอ เข ม ขาบ โพก 
ขลิบ ทอง ผื พาย อำ ละ ๓๕ คน เรอ เสิอ ทยา น ชล ขวา เรือ เสือ กำ รณ ชล สินทุ้ ชาย มี คน กระทุ้ง เสา 
หลวง เดช สำแดง หลวง แสง สร สิทธ เจ่า กรม ทหาร บี่น ปาก นำ เบน นาย อำ นุ่ง ปูม สวม เสือ เฃม 

ขาบ โพก ขลิบ ทอง ผี 1 พาย อำ ละ ๓๘ คน เรือ โต ขม ไค ลื่น ขวา เรือ โต ผน สมุทร ชาย มี คน 

กระทุ้ง เสา หลวง วิจาร ณ โก ษา หลวง โยธา ภํกดี เจ่า กรม ไพร่ หลวง กรม สิน คา เบี่น นาย อำ 

นุ่ง ปูม สวม เสือ เข ม ขาบ โพก ขลิบ ทอง ผี , พาย อำ ละ ๓๐ คน เรือ สาง กำแหง หาญ ขวา เรือ สาง 

ชาญ ชล สิน ธุช ไย มี คน กระทุ้ง เสา หลวง พิท่ก ษ โยธา หลวง นรา เรือง เดช เจ่า กรม ไพร่ หลวง 
อาสา ใหม่ กรมท่า เบน นาย อำ นุ่ง ปูม สวม เสือ เข ม ขาบ โพก ขลิบ ทอง ผ พาย อำ ละ ๓๐ คน เรือ เห รา 
ล่อง ลอย สัน ธุช วา เรือ เห รา ลีลา สมุทร ชาย มี คน กระทุ้ง เสา หลวง วิเชียร ไพ ช ยนต์ หลวง สกล 
พิมาน เจ่า กรม ไพร่ หลวง กรม วไเ บน นาย อำ นุ่ง ปูม สวม เสือ เฃม ขาบ โพก ขลิบ ทอง ผ พาย อำ ละ 
๓๐ คน เรือ กิ เลน ประลอง เชิง ขวา เรือ กิ เลน ละเลิง ชล ชาย มี คน กระทุ้ง เสา หลวง เทพ เดชะ 
หลวง สุ ริน ทร เดชะ เจ่า กรม ทำ ลุเบี่ น นาย อำ นุ่ง ปูม สวม เสือ เข ม ขาบ โพก ขลิบ ทอง ผ พาย อำ ละ 
๓๐ คน เรือ ม ไกร จ่า แลง อาสา ขวา เรือ ม่ งก ร แผลง ฤทธ อาสา ชาย มี ธง หนำ เรือ มี คน กระทุ้ง เสา 



๑๘ พระ ราช พงศาวดาร รช กาล ท ๔ 

หลวง ราม เดชะ หลวง เพชร กำแหง เจา กรม อาสา ๖ เหล่า ช ไย ขวา เบน นาย ลำ นุ่ง ปม สวม เลอ 
เฃม ขาบ โพก ขลิบ ทอง ผี 1 พาย ลำ ละ ๓0 คน หม่ห นึ่ง 

ท ๔ เรอ อสุ ร วายุ ภกษ เรือ อสุ รบ กษี หลวง ศร ลำ แดง โ] ทธื้ หลวง จง พยุห ปลิด เขน 
พอง ชาย ขวา เบน นาย ลำ นุ่ง ปูม สวม เส อเ ขม ขาบ' โพก ขลิบ ทอง มี่ พาย ลำ ละ ๔๐ คน เรือ ครุฑ เหิน 
เห จ เรือ ครุฑ เต รจ ไตร จก ใ หลวง ไชย เดชะ หลวง จ 8 ตรง ควิ ไชย ปลิด กรม เบน นาย ลำ นุ่ง ปูม 
สวม เส อเฃ ม ขาบ โพก ขลิบ ทอง มี่ พาย ลำ ละ ๔๐ คน เรือ สุวรรณ เห รา เรือ เห ราฃ ไม สมุทร นก ส รา ซ’ 
ถือ ธง หก ทอง ขวาง หน ไ เรือ ทาย เรือ มี กลอง ชนะ ทำ ด ไย เงิน ลำ ละ ๕ คน เจ ไพ น ไ งาน เบน นาย 
กำ กบ ลำ นุ่ง ปูม สวม เส อเ ขม ขาบ โพก ขลิบ ทอง ผี 1 พาย ลำ ละ ๔๔ คน มี เรือก ลอง นำ ไป หว่างกลาง 
พระยา พ ไชย รณ โ] ทธเ บน นาย ลำ นุ่ง ปูม สวม เสือ ทรง ประพาส สวม หมวก ตุ้ม มี่ 1 ผี 1 พาย ลำ ละ 

๒๕ คน เรือ มงคล สุบรรณ เรือ ศรืสุ พรรณ หงส์ นํกส ราช ถือ ธง หก ทอง ขวาง หน ไ เรือ ท ไย เรือ 
มี กลอง ชนะ ทำ ด ไย เงิน ลำ ละ ๕ คน เจ ไพ นํก งาน เบน นาย กำ กบ ลำ นุ่ง ปูม สวม เสือ เฃม ขาบ 

โพก ขลิบ ทอง มี่ พาย รวม ลำ ละ ๖๕ คน เรือ กิ่ง ศรี สมรรถ ไชย เรือ กิ่ง ไกร แก ไจ ไรร่ ตน มีน ไ ไส ราช 
ถือ ธง หนำ ธง ท ไย มี มณฑป ต ไพ ระ เจดีย์ เงิน ตง พระ สุพรรณ บ่ฏ มี ส ไข ๙ แตร งอน แตร ฝรืง ลำ ละ 
๑๗ คน เจ ไพ นํโเ งาน เบน นาย ลำ นุ่ง ปูม สวม เสือ เฃม ขาบ โพก ขลิบ ทอง มี่ พาย ลำ ละ ๖๕ คน 
เรือ กิ่ง ศรี สุนทร ไชย เรือ กิ่ง ไกรสร จ กร มีน กล ราช ถือ ธง หนำ ธง ท ไย มี คชาธาร บก ฉดร ๗ ชน 
หมี น สิทธิ โส รม หมื่น ภ' ก ดี ศว ร ตำรวจ ใน เบน นาย ลำ นุ่ง ปูม สวม เสือ เข ม ขาบ โพก ขลิบ ทอง 

มี่ พาย ลำ ละ ๕๖ คน เรือ กระโห้ อาสา จาม ซ ไย ขวา หลวง ลิ โ! ษม นา หลวง สุ' ริน ทรภ กํดีเ บน 

นาย ลำ นุ่ง ปม สวม เสือ เฃม ขาบ โพก ขลิบ ทอง ผ่ พาย ลำ ละ ๓๕ คน เรือกระ โห อาสา จาม ชาย ขวา 
หลวง สร เสนี ขน วิชิต สงคราม เบน นาย ลำ นุ่ง ปูม สวม เส อเชิ ม ขาบ โพก ขลิบ ทอง มี่ พาย ลำ ละ 
ต ๕ คน หมู่ หนึ่ง 

ที่ ๕ เรือด ไช ไย เรือ กน ขวา เรือด ไก อง กลาง ซ ไย ขวา เรือด ไ ตำรวจ สนม ซ ไย ขวา 
เรือด ไ ตำรวจ นอก ซ ไย ขวา เรือด ไ ตำรวจ ใหญ่ นำ บ ขวา เรือด ไ ตำรวจ ใน ซ ไย ขวา เรือด ไ ลิ อม วง 
ช ไย ขวา เรือด ไ เกณฑ์ ห ไ) ช ไย ขวา เรือด ไ อาสา วิเศษ ช ไย ขวา เรือด ไ นำ หนำ ฉาน ซ ไย ชวา 

เรือด ไผ ลาญ สม ทร ชาย ขวา เรอ ตง ทอง ขวาน พา ขาบ เรอ ดง บา บน ขวา เรอ ๒๒ ลำ ม นาย กำ กบ 
ลำ ถือ บน คาบ ศิลา ลำ ละ ๔ ดน นุ่ง ปูม สวม เสือ เข ม ขาบ ใ พก ขลิบ ทอง มี คน กระทง เส ไ ลำ ละ ๒ คน 



เจ ไพ ระ ยา ท พาฑ รวง ศ 

ผ พาย ลำ ละ ๔๔ คน มี I รึ อก ญญา สาร วิ ตรไ ปก ลาน แาว ลำ ๑ จ มีน สมุห พิมาน เบน นาย ลำ นุง ปูม 
สวม เลอ เข ม ขาบ โพก ขลิบ ทอง ผี , พาย ๓ * คน 

ท ๖ เรือ เอก ไชย เหิร หาว ช ไย เรือ เอก ไชย หลาว ทอง ขวา นก ส ราช ถือ ธง หก ทอง ขวาง. 
หนา เรือ ทาย เรือ มี กลอง มโหระทึก ประโคม ไป ลำ ละ ๔ คน เจ ไพ น* ก งาน กำ กบ ลำ นุ่ง ปูม สวม 
เส อเ ขม ขาบ โพก ขลิบ ทอง ผ พาย ลำ ละ ๔๔ คน มี เรือก ลอง นำ เสด็จ พระยา พิใช ย สงคราม เบน 

นาย ลำ นุ่ง ปูม สวม เส อ ทรง ประพาส หมวก ตุ้ม บ ผี 1 พาย ๒๔ คน เรือ ใน กระบวน หน ไ ผื พาย สวม 
เส อ แดง หมวก แดง กางเกง แดง ทง สน เรือ กิ่ง ศรี ประ ภศร ไชย ลำ พระ ทึนํง ทรง เรือ กิ่ง ไกรสร มุข 
พระ ทนํง รอง มีน* ภิส รา ชกีอ ธง หก ทอง ขวาง ทน ไท ไย มี มณฑป ยอด เบน พระ ที่นํง ประ ด' บ พลอย สี 
ต่างๆ มี เศวต ฉตร ขาว ลาย ทอง ฟ ชน บก เคียง พระ มณฑป ซ ไย ขวา เครื่อง สูง อภิ รุม ชุม สาย 

ต่ง ราย ไป ตาม เรือ ผ พาย สวม เส อ สวม หมวก สวม กางเกง ส่กท ลาด ขลิบ โหมด ๑๐๐ คน เรือก ราบ 
มีกํญ ญาผ ไหน ไ โขน หก ทอง ขวาง จาง วาง เจ ไก รม ปลด กรม ตำรวจ หนำ ตำรวจ หล ไ ทหาร ใน 
รก ษา พระองค์ กรม วไแ สง ตน มหาดเล็ก เบน นาย ลำ ตาม เสด็จ นุ่ง ปูม สวม เสีอ ทรง ประพาส 

หมวก ตุ้ม บ สวม เส อเฃํ ม ขาบ' โพก ขลิบ ทอง พาย ไป ๔ แถว ๆ ละ ๖ ลำ เรือ ๒๔ ลำ เรือ 
ตา ร ไย เกณฑ์ หด แสง บน ประทุน แดง ๔ ลำ พระ อ้ คเน ศร พระ ศร สำแดง จ มีน ก่ง ศิลป จ มีน 
ก่ง ศร เบน นาย ลำ แต่ง ตไ นุ่ง ปูม สวม เสีอ เข ม ขาบ โพก ขลิบ ทอง บรรทุก บน เครื่อง อาวุธ เตรื ยม ไป 
ผ พาย สวม เสีอ แดง หมวก แดง กางเกง แดง ลำ ละ ๒๔ คน ณีด เรือ ตา ร ไย ลง มา อีก หมู่ ๑ เรือ ศรี 

ประกอบ เขียน ลาย ทอง เรือ ส วํ สีดชิ ง' ไชย เรือ วิไล เลขา เรือ ร็งษี ทิพ ย ร* ตนํ เรอ จก รพ รรดิ ภิรมย์ 
เรือ ทินกร ส่อง ศรี เรือ มณี จ็กร พร รติ ม่าน ทอง แย่ง เบน เรือ พระ ประ เทิย บ ๖ ลำ กรม ผาย ใน 
ตาม เสด็จ ผ พาย สวม เสือ แดง หมวก แดง กางเกง แดง ลำ ละ ๔๐ คน 

อีก หมู ๑ เรือ แช หมู ชล จร เรือ แช สุกร กำ เลาะ เรือ แซพิ พ่ฒน ชล เรือ แช อนน ต- 
สมุทร ๔ ลำ มี ธง มี ทวน บก ท ไย พระยา เกีย รต พระยา พระ ราม พระยา ปราบ บญจ จา มิตร 

พระยา แผลง ศ ตรู เบน นาย ลำ นุ่ง ปูม สวม เสือ ทรง ประพาส หมวก ตุ้ม บื ผ พาย แต่ง ตํวิ 

โพก สรบ ะ สวม เสือ เบน ราม ญ ลำ ละ ๓๔ คน เรอ กราบ มก ญญา ประตู หลง พระ น ริน ทรเ สนี 

พระ ราช เสนา ( แทน พระ ศรืส ห เทพ ) เบน นาย ลำ นุ่ง ปูม สวม เสือ เซ ไ! ขาบ โพก ขลิบ ทอง ผืพา ย 
ลำ ละ ๓๔ คน หม่ห นึ่ง 



^ ๐ พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 

เร อก ญญา ผูก ผา หนา โขน หก ทอง ขวาง ผูก พู่ ผูก ดาว ล้วน เรือ พระ I จ้า น' อ ง ยา เธอ 
ท ระ เจา ลูก ยา เธอ พระ เจ่า หลาน เธอ พระ เจ่า ราช ว ร วงศ์ เธอ แต่ง พระ องศ์ ทรง เครื่อง ฉลอง 

พระ อง ค จบ เอว สวม พระ มหา มาลา เสา สูง บก ปีน นก ตาม เลด็ จ ๒ ต ลำ ผี 1 พาย ลำ ละ ๕๐ คน ถด ลง มา 

ถึง I รอ สุ ครีพ ครอง เม อง พระยา ศร พพไ ฆนรื ตน ราช โก ษา ซึ่ง โปรด ให้ เรียก ว่า เจ่า พระยา 

บรม มหา พิชย ญาติ เสนา บด ผู้ใหญ่ เบน นาย ลำ แต่ง ตว สวม มาลา เสือ ตาด อย่าง น ไ) ย มี ธง ห ไ' เท อง 
ขวาง บก หนา บก ท้าย เรือ ทนาย แต่ง ตไ สวม เสือ อไไ ลํดโ พก แพร สี หมอบ หน ไ ผ พาย สวม กางเกง 

มศลู่ ๖๐ คน เรอ กราบ ถึก ไ 1 เญา หมู่ มุข มา ต ชา ผู้ใหญ่ ผู้ นอ ย ที่ มีใด้ เขา กระบวน เบน นาย ลำ มี ผา 

หนา โขน ตาด เข ม ขาบ ผูก ดาว แต่ง ต , ว นุ่ง ปูม สวม เลอ ทรง ประพาส หมวก ตุ้ม บ ๓๖ ลำ ผ พาย 
สวม กางเกง ต่าง ๆ ลำ ละ ๓๐ ด นบ ไง ๔๐ คน บาง หมู่ ๑ เรือ เก๋ง พง ขุน นาง จีน เจ่า ภาษี แต่ง ตํว 

อย่าง ขุน นาง เมี อง จน ตาม เสด็จ ไป เบ อง หลง ๒๐ ลำ ผ พาย สวม กางเกง เสือก , ก หมวก จี โบ 

ขุน นาง นอ ยๆ ซึ่ง มิ ได้ เข ไก ระ บวน แห่ ขี่ เรือ สำ บน ยาว ๖ วา ๗ วา ๘ วา ผ พาย ลำ ละ ๑๔ คน 

๑๕ คน ๒๐ ด นบ ไง คอย ตาม เสด็จ ใปเ บอ ง หล ไเบ นอน มาก เจ่า พน ไ ไง านจ่ ล เรือกระ บวน ใหญ่ 
นอย พร อม กน แล ไ เบน พล พาย หมื่น เศษ เบน เรือ ใน กระบวน ๒๖๙ ลำ เรือ นอก กระบวน 

ประมาณ ๕๐ ลำ เศษ จึง เลื่อน เรือ พระ ที่ นง มา ประ ท้บ ดอย ร ไ] เสด็จ ที่ พระ ตำ หน กท่า ราช วรดิ ตศ์ 

เรือกระ บวน หน ไหล ไก ออก เบน คู ๆ ลำดํ บก นไป 

ค รน ไค้ มหา พ ไช!) ฤกษ์ เสด็จ สรง สนาน ทรง เครื่อง ต่น สำ หรื บ พระ มหา กษํต ราธิ ราช 
เสร็จ แล ไ เสด็จ พระ ราช ตำ เนิน ลง มา เรือ พระ ที่ นง กระบวน หน ไต่ รไ นาย ทหาร แม่น บน ยิง สลุต ลำ 
ละ ๓ นิด ทหาร บน ใน เรือ กำ บน หลวง ชื่อ พุทธ อำนาจ ก็ ยิง บน รบ ๒๑ น , ด กำ บน ขุน นาง เรือ 

จีน ลูก คไก็ ยิง บน คำ นิบลํ เละ ๓ นิด พุก ลำ แล ไเค ลอน พอุห ยาตรา โดย ทกษิ ณ รอบ พระ นคร ถึง 
อาราม วด บวร นิเวศ วรวิหาร เสด็จ จาก เรือ พระ ที่นิง ขน ทรง พระ ราชยาน เสด็จ ทาง สถลมารค เข ไ' ไป 

ใน พระ อุโบสถ ทรง อุด ธูป เทียน บูชา นม , สกา รพระ พุทธ ชิน สีห์ ถวาย ไทยธรรม แก่ พระ สงฆ์ ราชา 
คณะ อ นิด , 11 เสร็จ แล ไ เสด็จ กลบ ให้ เคลื่อน พอุห กระบวน แห่ ยาตรา เรือ พระ ที่นิง ไป ถึง วด อรุณ 

ราช ว รา ราม ห อุด ประ ทํบ เรือ พระ ที่ นิ ง เสด็จ เข ไ ไป ใน พระ อุโบสถ ทรง อุด ธูป เทียน บูชา พระ 

ร ตน ตรืย น นิ สกา รถ วาย ไทยธรรม แก่ พระ สง นิรา ชาด ณะ อํ นิด บ เสร็จ แล ว เสด็จ กลบ มา ประ ทบ เรือ 



เจ ไพ ระ ยา ทิพา กร ไ* ง ศ 

พระ ทน งอ ยูทพ ระ ตำ หน ไ} ท่า ราช วรดิ ต ค์ พระ บรม วง สานุ วงศ์ ผู้ใหญ่ ขำ ง หนำ ขาง' ใน ชึ่ง มิ' ได้ ตาม 

1ส ดจ พร’ อม กน มา คอย รบ เสด จ เขา ใน พระ รา ชวไ และ เมือ เส ด็จพ ระ รา ช ดำเนิน เ ลีย บ พระ นคร ทาง 
ชลมารค น น โปรด เกลา' โปรด กระหม่อม' ให้ เจ" าพน้ ๆ งาน กลึง' ใม้เ บน รูป ผลอ้ ล!] พ อุ กษํ ทา แดง' เงา 

เขียว มเง น อยู่ ขา*' ใน' โว้ มากกว่า หมืน ทรง โปรย ตาม กระแส ชล พระ ราช ทาน ให้ ไพร่ พา ประชากร 
ชง มา คอย สรรเสริญ ถวาย พร I ช ย ชม พระ บ รม' ไพ ธิสม ภาร รอบ พระ นคร สน พระ ราช ท รพย่ เบน 

อ้น มาก 

เส รจ การ พระ ราช พิธี บ รม ราชาภิเษก และ การ เลียบ พระ น ดร ใน พระ บาท สมเด็จ ๆ 

พระ จอม เกลา เจา อยู่ หไ แอ้ ว และ ธรรมเนียม' ใน การ อุป ราชาภิเษก ตำแหน่ง กรม พระ ราช วไ บวร แต่ 

ก่อน ๆ มา ม ธรรมเนียม ลด หย่อน นอ ยก ว่า พระ ราช วง หลวง หลายอย่าง มิ ได้ มี แห่ เลียบ พระ นคร 
และ สรง พระ กระ ยา สนาน น , ' 'เม ร ธาภิ I บก แต่ ค รงนี พระ บาท สมเด็จ ไ พระ จอม เก อ้า เจา อยู่ ห่วผู้ ทรง 
พระ คุณ ธรรม อ นม หา ประเสริฐ ทรง พระ ราช ดำริ เห็น ว่า สมเด็จ พระ อนุชา ธิ ราช เจ ไก ทรง 

พระ ปร ชา รอบ รู้ การ ใน พระ นคร และ การ ต่าง ประเทศ และ ฃนบ ธรรมเนียม ต่าง ๆ และ ศลป ศาสตร์ 

ใน กา รณ รง ค สงค์ ราม เบน อ้น มาก พระ บรม ราช วงศา นุ วงค์ และ เสนาบดี ข ไ ทูล ละออง ธุลี พระ บาท 
ผู้ใหญ่ ผู้น่อ ยก นิยม ยินดี น* บ ถือ มาก เมึ่อ กระทำ อ้ ต่ย่ แ สาบาน ถวาย ค์ได้ ออก พระ นาม ทํ้ง ๒ พระองค์ 

พระ บาท สมเด็จ ร พระ จอม เก ลไ เจ ไอ ยู่หไ มี พระ ท ไ] สนิท เสน่หา ยิ่ง น ไ) มี การณรงค์ สงคราม ค ไ] อ้น 
มา ประการ ใด จะ ได้ ให้ เสด็จ ไป เบน จอม พอุห โยธา ทหาร ท่งป วง ปราบ ปราม บิ่จ จา มิตร ขา ศึก ศ ต รู 

มี พระ เด ชานุ ภาพ จะ ได้ เหมือน พระ บาท สมเด็จ ฯ พระ จอม เก อ้า เจ ไอ ย่หํว เสด็จ พระ ราช ดำเนิน 

เหมือน ก่น เพราะ ด ไน น จึ่ง หา ใค้จ ไ) การ พระ ราช พิธี อุป ราชาภิเษก อย่าง กรม พระ ราช วไ บวร สลา น 

มงคล แต่ ก่อนๆ ไม่ จึง โปรด ๆ พระ ราช ทาน ให้ มี ยศ ยิ่ง ใหญ่ กว่า แต่ ก่อน ด็ได้ จารึก พระ นาม 

ประดิษฐาน ไว้ ใน แผ่นพระ สุพรรณ บ ไ] มี พระ นา มอน วิเศษ คลาย อ้น กบ พระ นาม พระ บาท สมเด็จ 

พระ จอม เก อ้า เจ ไอ ยู่ พระ บรม วงศา นุ วงค์ เสนาบดี ข่า ทูล ละออง ธุลี พระ บาท ผู้ใหญ่ ผู้น่อ ย ก็ ได้ ออก 
พระ นาม ว่า พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ บิ่น เก อ้า เจ ไอ ยู่หไ ร' บ พระ ราช' โองการ ทํ้ง ๒ พระองค์ ก็ ผิด 

กไแ เด่ คำ นำ หน ไที่ว ไร ไ เพ ระ บรม ราช โองการ และ ร ไ) พระ บวร ราช โองการ เท่า นีน และ ชง กระทำ 

การ พระ ราช พิธี บวร ราชาภิเษก นีนก็ แมน ๆ กนก ไ] การ พระ ราช พิธี บรม ราชาภิเษก 



^ V 4 ระ ราช พง ศ ไว ด ไร ร ชกา ลท ๔ 

พระ รา ร! ทธบ าร รา^าภิเษก 

วน อาทิตย์ เดือน ๖ แรม ๑๐ คา ( ๑ ) 1บ นวํน ปฐม เริ่ม แรก ตํ้ง การ พระ ราช พิธี เจา- 
พน ก งา นก ได้ จด การ ใน พิธท งป วง ค รบ ทุก สิง จง' โปรด ให้ เชิญ พระ ที่ นรก ระ ยา สนาน' ไป ตง เบน ท สรง 
สหส ธารา เวน ไว้ แต่ พระ ที่ นง ตง อฐ ทิศ กบ พระ ที่นไ ภไา รบ ฐมิ ได้ ยก ขน ไป 

ค รน เวลา บ่าย พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ จอม เกลา เจา อยู่ ห่วิ เสด็จ พระ ราช ตำ เนิน ขน 
ไป ใน พระ บวร ราช วง มี หมู่ อำมาตย์ เจ ไ พน ไา งาน นำ ตาม เสด็จ เบน ๔ แกว กระบวน พยุห ยาตรา 
ไป ทาง สถลมารค ทุก เวลา สมเด็จ พระ อน ซา ธรา ซ เจา แต่ง พระองค์ ทรง เครื่อง I สร็จ แล ว เสด็จ เซา 
ไป ใน พระ ทน งพุท ไธ ศว รรย์ พิมาน ถวาย ผไ ไตร ย่าม พิชนี แก่ พระ สงฆ์ ราชา คณะ ๖๐ รูป พระ สงฆ์ 
ครอง ไตร แล ว แบ่ง กน อยู่ สวต พระ พุทธ มนต์ ใน พระ ที่นิง พุทไ ธ ศว รรย์ พิมาน บาง ไป สวด ใน 

พระ ทน งอิศ รา วินิจ ฉย บาง ใน พระ ที่ นง พิมาน ผาย ใน ปาง ทรง พง พระ สงฆ์ สวด พระ พุทธ มนต์ 

๓ วน ค รน ณ ปน พุธ เดือน ๖ แรม ๑๓ ดป ๒ ) เบน ปน มหา มงคล ฤกษ์ ปน อุดม เวลา ย่า รุ่ง 

แล ว ๓ นา ฬกา เสด็จ ทรง พระ กระ ยา สนาน เปา พน ไา งาน ก็ ได้ ไซ สหํส ธารา เสร็จ แล* วิ พระ บาท 
สมเด็จ พระ จอม เกลา เปา อยู่ หํวิ เสด็จ ขน ไป พระ ราช ทาน นา พระ เตา เบญจ คํพย์ พระ บรม วงศา นุ วงค์ 
ผู้ใหญ่ ผาย บรรพชิต ค โ] หํสค์ ถวาย น ไพ ระ เต ไป ทุม นิมต ต่าง 6 ] เหมือน อย่าง พระ บรม มหาราช ปง 

พราหมณ์ ก็ถ วาย นิ ไพ ระ มหา ส่ง ข์ทํก ขินา วํฎอุ ตรา ปก นิ ไกล ศ ซาว ประโคม ก็ ประโคม ดุวิ ยาง ค ดนตรี 
มโหระทึก ส ไข แตร สรง นไ เสร็จ แล ว เปา พน ก งาน ชาว พระ ภูษามาลา ถวาย พระ ภูษา เขย น ลาย ทอง. 
พน เขียว ฉลอง พระ อง ค กรอง ทอง เสด็จ มา รํชพ ระ สุพรรณ บ่ฎใ นพ ระ ที่นไ พุทไ ธ ศว รรย์ พระ 

บาท สมเด็จ *1 พระ จอม เก ลา I ปา อยู่ หํวิ ก็ ยก พระ นาม ซึ่ง จารึก ประดิษฐาน อยู่ ใน แผ่นพระ สู พรรณ ปฎ 
ปรากฏ พระ นาม ว่า พระ บาท สมเด็จ พระ บวเ ร นทรา เม ศวร็ มหิ ศเร ศร ปง สรรค์ ม หน ตวร เด โซ 
ไชย มโหฬาร คุณ อดุล ย เดช สรรพ เทเวศ รา นุ ปก ษ์ บวร จุล ปา รพ รรลิ ราช สงกา ศ อุ ภ , โต สุชาติ 

สํงส ทธี้เ ครา ะหณี จก รีบ รม นา รถ อิศวร ราช ราม วรไ กูร บรม มงกุฎ นเร นทร สูร ยโส ท รา นุช าธิบ ดิน ทร 
เสนา งคนิ กรี นทร บวร าธิเ บ ศร พล พอุห เนตร นเรศวร มหิ ทธิ ว ร นายก สยาม าทิ โลก ตลก มหา บุรุษ 
ป ตน ไพ บูลย พิพํฒ น สรร พศิล บ่า คม สน ท โร ลม กิจ โกศล ส ไ) ปด ล เศวต ฉตร สิรี ร ตน บวร 

มหา ราชา ภิเศ กา กิ สิต สรรพ ทศ ทิศ พิชิต ไชย อุดม ม ไห สวรี ยม หาส วา มินท ร ส เม!' ไ ธร ณินท รา นุ ราช 

(๑) ว่นที่ ๒๕ พฤษภาคม (๒) คนที ๒๘ พฤษภาคม 



เจ ไพ ระ ยา ทิพ ไกร วงศ์ ]*, ๓ 

ษวร นา รถ ชาติ อา ชาว ศร ย ศรี ร ตน ไตรส รณา รํกษ อุก ฦษฐ ศก ติ สรรพ รํษฎ าธิเ บน ทร บวเ รน ทร 
ธรรม มิก ราช บพิตร พระ บืนเ กล ไ เจ ไอ ยู่ห่ว 

มี พาน ๒ ชน- รบ ก ล่อง พระ สุพรรณ บ 1 ฏ พระ ราช ทาน ให้ ต่อ พระ หํฒ แล้ว พระ ราช 
ทานพระ แสง หอก พระ แสง งา ว พระ แสง ตาบ พระ แสง คาบ ค่าย พระ แสง กระบี่ พระ แสง เขน 
พระ แสง ธนู พระ แสง ธาร พระ กร ทรง ร ไพ ระ แสง แล้ว ก็ เสด็จ ทรง ปฏิบํ ต พระ สงฆ์ พระ สง ฆ็ฉน 
เสรี จ แล ว ก็ ถวาย เครื่อง ไทยธรรม แก่ พระ สงฆ์ พระ สงฆ์ ถวาย อติเรก ส ไพ พุทธ า แล้ว ถวาย พระ พร 
ลา ไป ใน เวลา นนก็ ทรง โปรย เงิน พระ ราช ทาน ให้ พระ บรม ราช วงศา นุ วงด็ ขา ทูล ละออง ธุลี 

พระ บาท ท ไ ผาย พระ บรม มหาราช วไ และ พ่ระ บวร ราช วไ ซึ่ง เผา อยู่ ณ ที่นน 

ครํ้น เสรี จ กา รพ ระ ราช พิธี บวร ราชาภิเษก แล้ว พระ บรม ราช วงศา น วงด็ เสนาบดี 
ขา ทูล ละออง ธุลี พระ บาท ผู้ใหญ่ ผู้ นอ ยผ่ 1 ายท นา ผาย ใน ท ไพร ะ บรม มหาราช วไ และ พระ บวร 

ราช วไ จํด ดอกไม้ ธูป เทียน I ขา' ไป ถวาย ต่ว ขอ เอา พระ เดช พระ คุณ ปก เกล้า ปก กระหม่อม เบน ที่ พึ่ง 
ต่อ ไป 



ษร ะ บาท สม เด จ ฯ ษร ะบี่น เกลา เสด จ เลย บน ระ นคร 

รุ่ง ขํ้น ณ วน พ โเห้ สบ ดี เดีอ น ๖ แรม ๑๔ ค่า'®' * พระ บาท สม เด จ *1 พระ จอม- 

เกล้า เจา อย่หํ ว เสด็จ พระ ราช ดำ เนีน ขน ไป กระทำ สมโภช ตวย ตน โม้ ทอง ตน ๑ เงิน ตน ๑ พาน 
ทอง ๒ ชน ๒ สำ รีบ เพื่อ จะ ให้ เบน สงิ มงคล ใน เวลา น นพ ระ บาท สมเด็จฯ พระ บี่นเ กล้า เจา อยู่ ห้ว 
ทรง จตธ ป เทียน สิ่ง ของ ต่าง ๆ ทลเ กลา ทูล กระหม่อม ถวาย พระ มาท สน เต ร ฯ พระ จอม เกลา เจา อยูห ร 
แล้ว ทรง จํดิธ ป เทียน ลีงฃ อง ถวาย พระ บรม ราช วงศา นุ วง ศผู ใหญ่ แล ว พระ ราช ทาน ใหพ ระ ม รม 
วงศา นุ วง ศ ขำ ทูล ละออง ธุลี พระ บาท ผู้ใหญ่ ผู้ นอย ผาย หนา ผาย ใน พระ บรม มหาราช วง และ 

พระ บวร ราช วง ไต้ ร ไพ ระ ราช ทา นที วก ไเบี่ นอน มาก และ การ ธรรมเนียม เลย บ พระ นคร แต่ 

ก่อน ก็มิ ไต้ เคย มี พระ บาท สมเด็จฯ พระ จอมเกล้า เจา อยู่ หํวก็ โปรดฯ สง ให้ เสนาบดี หมู่ รา #- 

อำ มา ตย ขํดพ ยุห ยาตรา กระบวน แห่ ที่ จะ เลย บ พระ นคร เบน กระบวน แห่ ๔ แกว กระบวน 
ช ไง กระบวน ม ไ กระบวน เดิน เท ไ แต่ง ต่ วดี อ เครื่อง ศํต รา ธุช ต่าง ๅ และ ให้ เจา พน ไ งาน แต่ง 

(๑) ว" น ที่ ๒๙ พฤษภาคม 



^ ๔ พระ ราช พงศาวดาร ร 0 ชกา ลทิ ๔ 

วิ ถ ทาง I ห มือ นอ ย่าง พระ บ , าทส มเด็ จ *1 พระ จอม เก ลไเ จ ไอ ย่หไ ซึ่ง เสด็จ ทรง เลียบ พระ นคร ผิด กน 
แต่ ททรง ซาง พระ ทน ง ทรง นำ พระ ที่ นง ชํๅ 1 ง ดง ซาง เ ข นไ ป ห นำ I บ น ค้น ม า เา 

ค รน ณ วน เดือน ๗ ขน ๔ คา^ เจ ไพนํ ก งาน จด กระบวน แห่ เสร็จ แค้ ว ผูก ชา ง 
พระ ทน ง ซอ พระยา ไชยา นุ ภาพ พลาย สูง ๖ ศอก คืบ มรต คน ผ่าน หนำ ซอง หาง เค รอง มน 

ติด ประจำ ยาม ทองคำ จำ หค้ก ลาย กุด น ประ พลอย ต่าง สี มี ค้า ปก หล ไ ทู่ ห , อ ยหู ตาข่าย ทอง บก 

หนา ซาง จึง เอา ช ไง มา ประ ทบ กบ เกย นาย ปราบ ใตร ภพ เบน ควาญ ท ไย ซาง ค รน ยา รุ่ง แค้ ว 

๔ นาฬิกา พระ บาท สมเด็จ พระ บน เก ค้า เจ ไอ ยู่หไ ก , ทรง เครื่อง ตน รณ ยุทธ์ ทรง พระ มหา มาลา 

ประคบ เพ ซร เสด็จ ฃํ้น เกย สถิต เหนือ คอ ช ไง พระ ที่นไ ทรง พระ แสง ของ ไว ฝ รง แม่น บน กระบวน 
หนา ก็ ยิง บน คำ นํบ มา ต่อ พระ บาท สมเด็จ พระ จอม เก ค้า เจ ไอ ย่หไ ให้ พระ บรม มหาราช วไ ๒๑ นํด 
พล ทหาร แห่ ทน ไหล ไพร ไพร ไ] ม ก็ เดิน กระบวน แห่ ประ ท่กษิ ณ เวียน' ไป ตาม กำแพง พระ บวร ราช ว ไ 
มา ถึง ทอง สนาม ไชย หน ไพร ะที่น ไส ทไธ ศว รรย์ พระ บาท สมเด็จ พระ จอม เก ค้า เจ ไอ ยู่หไ เสด็จ 

ทอด พระ เนตร อยู่ บน พระ ที่ น ไ สูท' ไธ ศว รรย ค รื่น เสด็จ มา ตรง พระ ที่นไ ค้น หนำ ซ ไง พระยา ไชยา 
นุ ภาพ เฃไ ไป ทรง ส่ง พระ แสง ของ ไว ให้ นาย ควาญ ซ ไง รํบ ไว้ แค้ วก วาย บ ไค ม ๓ ค รง แล ไร บ 

พระ แสง ของ ไว บ่าย ช ไง พระ ที่นไ เสด็จ เลย ไป ถึง หน ไว ด พระ เซต พน ประ ท ไ] ช ไง พระ ที่นํง ที่ เกย 
แล ไ เสด็จ พระ รา ซ ดำเนิน ลง จาก คอ ซ ไง พระ ที่นไ มา ขน พลบ พ ลาป ระ ค้ บ่ พ , ก เบ่ลี อง เครือ ง ตน 

แล ไ เสด็จ เขา ใน พระ อุโบสถ นมํส 'การ พระ พุทธ รูป ถวาย ไทยธรรม แก่ พระ สง ฆทไ ทุก อง ค เสร็จ แค้ วิ 
เสด็จ พระ ราช ดำเนิน กลบ มา พล ไ! พ ลา พก ฉลอง พระองค์ พระ กร นํอย ทรง พระ มหา มงกุฎ เหน็บ 

พระ แสง เส น่า ขํ้นท รง ม ไพ ระ ที่นไ ซึ่อ พระยา ราช สินธพ ค้าน ดำ ผูก เครื่อง อาน ผ่าน หนำ ซอง 
หาง หู ห่อ ย 1 ใบ' โพ บด หน , ไท 8 าต่ วิย ทองคำ จำ หล กลาย กุด น ประ ด ไ] พ ลอย ต่าง สิ เสด็จ ค้อม ประ ท! ก่ษิณ 

วิด พระ เชตุ พน และ พระ บรม มหาราช วไ มา สู่ พระ บวร ราช วไ และ เม อ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ไป 

ทาง สถลมารค น น ก็ ทรง โปรย เงิน พระ ราช ทาน ให้ ประชา ราษฎร ชาย หญิง ใหญ่ นํอย ซึ่ง มา คอย 
กราบ ถวาย บ่ งิค ม เชย ชม พระ บรม' โพธิ สมภาร และ พวก แขก เมือง ต่าง ๅ ซึ่ง มา คอย คูน น ก็ ได้ รบ 

พระ ราช ทาน เงิน ตรา และ ดอกไม้ ทอง ดอกไม้ เงิน ดาย สน พระ ราช ท รพ ยเบ นอน มาก 

ค รื่น เสร็จ การ แค้ วิ มา ถึง หน ไเบ ย หวด ได้ พระ ราช ทาน เงิน ขน ไป แจก เบย หวิด ข ไ ราช- 
การ ที่ บน บี 1 ละ ๒ 1 ๐๐๐ ชง มาก กว่า แค้น ดิน ก่อนๆ ๑ 1 ๐๐๐ ชไ แค้ วิ จึง โปรด เก ค้า โปรด กระหม่อม 



เจา พระยา ทิพ ไกร วง ศ ^๕ 

ให้ จารึก พระ นาม พระ พุทธ ปฏ มา กร ห้าม สมุทร ๒ พระ อง ค ใน พระ อุโบสถ วดพ ระ ศรี ร ตน ศ าส ดา- 
รา ม ชง พระ บาท สมเด็จ พระ เจ ไอ ยู่ ห ไ , ใน พระ บรม' โก ษฐ์ ถวาย พระ นาม ไว้ ว่า พระ พุทธ 

ยอด พา จุฬา โลก พระองค์ ๑ ถวาย พระ นาม ว่า พระ พุทธ เลิศ หลิา สุ ลา ลบ พระองค์ ๑ จึง ถวาย 
พระ นาม จารึก ใหม่ ว่า พระ พุทธ เลิศ หล ไน ภา ล ไ] 

ราชทูต ไทย ไป เม อง จน 

ค รน มา ถึง เดือน ๔ ขน ๕ ค์นิ ๑ ) โปรด ๆ ให้ แต่ง ทูตออก ไป เมือง จีน จม กอง เชญ 

หอ ง ฉบบ ๑ บอ กด ไย การ พระ บาท 1 สมเด็จ พระ นไเ กล ไ เจ ไอ ยู่หไ สวรรคต ฉบบ ๑ ทูตออก 

ไป ถึง เม็อ งก วาง ตง จง ตก หมู อบ อก ขน ไป เมือง บก กิ่ง มืหนํ งสึอ ลิปูต อบ มา ว่า สมเด็จ พระ เจา 

เตา กวาง ก็ สวรรคต พระ เจ ไ ฮำฮ อง ย ไท รง ขา วอ ยูใน ระหว่าง พุกซ์ ร ไ] ทูต ยไ ไม่ ได้ ให้ ทูต ไทย 

ก ลิบ ไป เสีย ก่อน เถิด ครไ นิ นิทู ตก็จํ ด ธูป เทียน และ เครื่อง หอม ที่มื' ไป ดำ น' บ พระ ศพ สมเด็จ พระ เจา 

เตา กวาง และ หอ ง ทาย ฮอ จุด เผา กระทำ สไา การ บูชา เสีย ที่ เมือง กวางตุ้ง แล ไก ก ลิบ เข ไ มา ณ 

กรุงเทพ มหา นคร 

แล ไท รง พระ ราช ดำริ ว่า ศพ กรม หมื่น สนิท นเร นทรี พระ เจ ไน อง นาง เธอ พระ อง ค 
เจ ไก ไน ฐา เจา คุณ วง เจ ไ คุณ ปราสาท เจ ไพ ระ ยา พลเทพ (เอี่ยม) ก็ ยง' ไม่' ได้ เผา จึง โปรด เก ล ไ 
โปรด กระหม่อม ให้ ทำ เมรุ ฃนที่ ทอง สนาม หลวง เสรี จ แล ไ กรี นิ ณ วน เดือน ๘ แรม ๒ ค์นิ ๒ '* 
ได้ ช ไ] ศพ กรม หมื่น สนิท นเร นทรี และ พระ อง ค ใจ ไก ไน ฐา เข ไพ ระ เมรุ มืกา รม โหส พ ครีนิ ณ วน. 
เดือน ๘ แรม ๔ ค์า พระ ราช ทาน เพลิง ณ วํนิ เดือน ๘ แรม ๔ กา ได้ ชก ศพ เจ ไ คุณ วไ เจ ไ 
คุณ ปราสาท เจ ไพ ระ ยา พลเทพ (เอี่ยม) ไว ศพ ๓ วน ๓ คืน ณ ว่นิ เดือน ๘ แรม ๑๐ ค์ทิ ๓ ^ 
พระ ราช ทาน เพลิง พรีอ มก น 

ตง พระ ราชา คณะ 

ศรี นิ มา ถึง เดือน ๙ จึง ทรง พระ ราช ดำริ ว่า อย่าง ธรรมเนียม โบราณ ตไ การ บรม ราชา 

ภิเษ ก และ อุป ราชาภิเษก แล ไ ตอง ต ไพ ระ ราชา คณะ เบน โ] กษ์ ก่อน จึง จะ ได้ ต ไข ไ ราชการ ต่อ ไป 

จึง โปรด*] ต ไม หา ศรี ซึ่ง เบน พระ ค รอ โน ม สาว นิ ตำแหน่ง คู่ สวด อยู่ ก่อน ขน เบน ราชา คณะ ได้ 

(๑) พฤห 'สบ ดี ท ๓ กรกฎาคม 
(๒) องการ ที่ ๑๕ กรกฎาคม 
(๓) พุธ ที่ ๒๓ กรกฎาคม 



^ ๖ พระ ราช พงศาวดาร ร่ช กาล ท ๔ 

ซอ ว่า พระ อ [นม สิริ มุนี ตง มหา อยู่ เปรียญ ๔ ประโยค ว ดอม ริน ท รา ราม เบน ที่ พระ ธรรม โก ษา 
มหา บร เปรย ญ ๗ ประโยค วดธ งษี เบน พระ ริน ไ] มุนี 

และ ใน ระหว่าง น นก ไต้ ศ์งเ จไแ ละ ขน นาง และ เลอ นพ ระ ราชา คณะ บ ไง จะ ตอง 

กล่าว พระ เสย ก่อน และ เจา นาย เบน ท ๒ ขน นาง เบน ที่ ๓ พง จึ่ง จะ เขา ใจ ง่าย 

ทรง ตง กรม หมืน นุ ชิต ชิ โน รส ศรี สุคต ข ตติย วงศ์ พระ องศ์ นนเ บน อ จ ฉริย มนุษย์ 

บุรุษ ยรต นอน พิเศษ ทรง พระ ปรีชา ฉลาด ใน พระ พุทธ ศาสน์ พระ ราช ศาส ตรี แบบอ ย่าง โบราณ 
ราช ประ เพ ณ ต่างๆ และ ไต้ เบน พระ อบ ธ ยา จาร ย เจา พา พระ อง ค เจา หมอ ม เจา ใน พระ บรม มหา 
ราช วง พระ บวร ราช วง หลาย พระ อง ค ณ วไ น เดือน ขน ๑ คืา ( ๑ ) โปรด ๆ ใ หยก พระ 

ที่ นง กระ ยา สนาน ที สรง เมี่อ ราชาภิเษก มาด ง แล่ ริ สวด พระ พุทธ มน ต ๓ ริน ค รน ณ วน ศก รี 

เลือน ๙ ขน ๔ ลา^ I ว ลา เซา เบน ริน สรง มณฑป กระ ยา สนาน แล่ ริ ไต้ เพิ่ม พระ นาม ขน 

จารึก ใน แผ่น สุพรรณ บฏ ใหม่ วา พระ เจา บรม วงศ์ เธอ กรม สมเด็จ พระ ปร มา นุ ชิต ชิโนรส ศรี สุคต 
ข ตติย วงศ์ บรม พงศา ชิบลื จก รีบ รม นาถ ปฐม พํนธุ มหาราช วรไ กูร ปรเ มน ท รนเ รน ทรสู ริย์ 

ล่ม มา นา ภล่ก กา โร ดม สถาน อริ ย สมศี ลา จาร พิเศษ มหา ริม ล มง ดล ธรรมเจดีย์ ยุต มุต วา ที่สุริ ร 

มนุ ญ อดุล ย คุณ คณา ธาร มโหฬาร เม ต ยา ภิธ ยา ศร ไ] ไตร บฏ กก ลา โกศล เบญจ ปด ล เศวต ฉต ร 
สิริ รีต โน ปลก ษณม หาส มณุต มา ภิเศ กาภิ สิต ปรมุ กก ฤษฐ สม ณศไ ไ ติ ธำรง มหา สง ฆ ปริ นายก 

พุทธ ศา สน ดิลก โลก ต ตม มหา บ* ณฑิต ย สุนทร ริจต ร ปฏิภาณ ไว ยํฅ ญาณ มหา กระวี พุทธ าทิศ รี— 

รีต นตร ไ] คุณ ารีก ษ เอก อรรค มหา อ นาคา ริยรี ตน สยาม าทิ โลก ปฏิพ ทธ พุทธ บริษํ ทย เนตร สม ณ 

คณิ นทรา ธิเบ ศร สกล พุทธ จก โร ประการ กิจ สฦษ ดิคุภ การ มหา ปา โมก ษ ประธาน วโรดม บรม 

นาถ บพิตร เสด็จ สถิต ณ วดพ ระ เชดุ พน ริม ลม ไค ลา ราม ราช วรมหาวิหาร พระ อาราม หลวง ใน 

ครี ง่นีน โปรด เก ล่า ฯ ให้ เรียก วา มหา สม ณ รามา ภิเษ ก 

ใน วไเ นีน เลื่อน พระ รา ซา คณะ ขน อีก ๑๑ องศ์ คือ พระ พิมล ธรรม (อู่) เบน สมเด็จ 

พระ อริ ยวง ศาค ต ญาณ ๑ พระ ธรรม อุดม (เซ่ง) เบน สมเด็จ พระ วน รต ๑ พระ พุด] าจา รย์ (สน) 

เลื่อน ชน เบน สมเด็จ พระ พุฒา จาร ย์ ๑ พระ พุทธ โ ฆษา จาร ย์ (ฉิ ม) รีด โมฬี โลก เลื่อน ขน เบน 

สมเด็จ พระ พุทธ โ ฆษา จาร ย์ ไป อยู่ รีด มหา ธาดุ ๑ พระ ธรรม ไตรโลก (จ) รีด ประยูร วงศา วา ส 

เลื่อน เบน พระ พิมล ธรรม ๑ พระ พรหม มุนี (ถึก) ว ลพ ระ เชดุ พน เลื่อน เบน พระ ธรรม อุดม 

(๑) อิง การ ที่ ๒๙ กรกฎาคม 
(๒) ริน ที่ ๑ สิงหาคม 



เจา พระยา ท พาก: วง ศ 



ไ20 07า 

แปลง I บน พ ระ ธรรม วโรดม ๑ พระ ญาณ สม โพธ (ยม) เบน พระ พรหม มุนี ๑ พระ เทพ กวี (รอด} 
วด ราช โอรส เบน พระ ธรรม ไตรโลก ๑ พระ ธรรม กิ ติ เบน พระ ธรรม เจ ดี!) * ๑ มหา โต เปรียญ 
๔ ประโยค ยก เบน พระ ธรรม กิติ ๑ พระ ญาณ ไตรโลก (ทุก) วี ดม หา ธาตุ เลื่อน ขน เบน พระ 

ธรรม ราชานุ วตร เจ ไ คณะ 1 ใหญ่ กรง เก่า ๑ 

ตง พระ ว รวง ศ 0 เธอ ซน ๒ ขน อีก พระ อง ก ๑ พระ นาม เดิม พระองค์ เจ ไ ฤกษ์ ทรง 

ผนวช อยู่ วด บวร นิเวศ วิหาร โปรด ฯ ต ไ' ให้ เบน แรม หมื่น บวร รไษี สุรึย พ่น/ บิ 1 ย พรหมจรรย์ 

ธรรม วร ยุต ปฏิบํ ตสุท ธ คณนา ยก ทุทธ ศา สน ดิลก บวร ไ] บรรพชิต สร ไพ ธรรมิก กิจ โกศล ลุ วิมล 

ปรีชา บ ญญา อรรค มหา สม ณ ตม บรม บพิตร พระองค์ ท่าน นไเ กิ แตก ฉาน ใน พระ ปรึยํ ต ธรรม 

และ ปฏิบ ต เคร่ง ค รด ตามพระ' วินย บ ไ) ญ ต แล่ วกิท ราบ ใน โหรา ศาส ตรี โดย มาก 



ต 3 กรม เจา นาย 

ค รน ทรง ต ไพ ระ ราชา คณะ ผู้ใหญ่ เสร็จ แล ว ผาย อาณา จ ไร กิ ได ทรง พระ กรุณา 

โปรด เกลา ๆ ให พระ บรม วงศา นุ วงศ์ เพิ่ม พระ นาม ขน บ ไง เลื่อน เบน ต่าง กรม ฃนบ ไง ได้ 

จารึก พระ นาม ลง ใน แผ่นพระ สุพรรณ บ ไ] ทุก พระองค์ และ ขา ราช การที่ มี บำเหน็จ ความ ชอบ เลื่อน 
ที่ฃน ไป ครบ ทุก ตำแหน่ง ทุก พน ไ งาน ได จารึก นาม ลง ใน สุพรรณ บฏ บาง หิวีญ่ บ ไาบ ไง กระดาษ 
เหลือ งบ ไง ตาม ผู้ใหญ่ ผู้ นอ ย ทุก หมู่ ทุกกรม 

เวลา น น พระ บรม วงศ์ เธอ ที่ เบน ผู้ใหญ่ ใน แผ่น ดิน พระ บาท สมเด็จ พระ ทุทธ ยอด พา 
จุฬา โลก ผาย คฤห สถ์ล่ ง์ม อีก ๒ พระองค์ พระองค์ ๑ พระ นาม เดิม พระ อง ค ใจ ไ สุรึ ยา แต่ 

ก่อน เบน กรมขุน ราม อิศเ ร ศร กิ โปรด เก ล่า ฯ ให้ เบน กรม พระ รา มอ ศเร ศร สรรพ เชษ ฐบใ ม วงศ์ 
ปฐม พง ศภูว นาถ วร ราช ศไ ติ สมมุติ วิ สุทธิ เกียรติคุณ วิบุล ย เดช บ ดิน ทร นรึน ท รบ พิตร อีก 
พระองค์ ๑ พระ นาม เดิม ชื่อ พระ อง ค ใจ ไสุรึ ย วงศ์ แต่ ก่อน เบน กรม หมื่น สวี สติ วิ ไชย กิ โปรด 

เก ล่า ฯ ให้ เบน กรม หลวง พิเศษ ศรึส วี สด สุข วีฒน วิ' ไชย 

ใน แผ่น ดิน พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ พุทธ เลิศ ห ล่า นภา ล่ย ที่ เบน พระ เจ ไ พี่ ยา เธอ ผู้ใหญ่ 
พระ นาม เดิม พระองค์ เจ ไม ไ แต่ ก่อน เบน กรมขุน เดช อดิ ศร โปรด เกลา ฯ ให้ เบน กรม สมเด็จ 

พระ เด ชาติ ศร เทพ ย นิกร บิ 1 ยา นุ รไษ์ บวร ศไดิ พิเศษ บรม เชษ ฐวร าธิ วง ศ พงศา นุ พง ศ ประ ดิษฐ า 
สุนทร ปรีชา นุ ภาพ ศุภก าพย ปฏิภาณ สุต ไพศาล อรรถ ธรรม ศา สต ร ธรรมิก นาถ บพิตร อก 



^ ๘ พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 

พระ อง ค ๑ พระ เจา พ ย' แธอ พ ระ น, าม เดิม พระ องค็ เจา พน มวล ย แต่ ก่อน เบน กรม ขน พิพิธ 

ภู เบน ท: โปรดฯ เลือน ขํ้นเ บน กรม พระ พิพิฐ โภค ภูเบ นทรี ปไแ รน ทรอุ ร ยวง ศ อิศวร พง ศ 

ทิพ^ น ศก ดิร ตน ธำรง คณา ลง กฎ เกียรติ วิบุล ย อดุล ย เดช บพิตร อีก อง ค ๑ พระ เจา พี่ ยา เธอ 
พระ นาม เติม พระ อง ค เจา กุญชร แต่ ก่อน เบน กรม หมื่น พิทก ษ เทเวศ ร โปรดฯ เลื่อน ขน เบน กรม 

พระ พิทก ษ เทเวศ ร นเร ศร ราช รวิ วง ศ อิศวร พง ศพิพํ ฒนศํ กด อุดม อร ร ควร ยศ วง ศ ประ นต นาถ 
นเร นทร พาห เนน ท รบ พิตร อีก พระ อง ค © พระ เจา พี่ ยา เธอ พระ นาม เติม พระ อง ค ใจ ไ ทินกร 
แต่ ก่อน มิ ได้ เบน กรม กีโป รด ๆ ให ไ บน กรม หลวง ภูว เนต รน ริน ทรกุ ทธิ อีก พระ อง ค ๔ ๑ พระ เจา 
พี่ ยา เธอ พระ นาม เติม พระ อง ด ใจ ไ โต แต่ ก่อน เบน กรม หมื่น อิน ทรอ มเร ศร โปรดฯ เลื่อน 

ฃํ้นเ บน กรม หลวง มหิ ศว ริน ทราม เร ศร รวม พระ เจา พี่ ยา เธอ ๕ พระองค์ และ พระ เจ ไน ไ] ง ยา 

เธอ พระ อง ค ๔ ๑ พระ นาม เติม ชื่อ พระ อง ค ใจ ไก ลาง แต่ ก่อน ยไมิ ได้ เบน กรม ก็ โปรดฯ ให้ 

เบน กรม หลวง เทเวศ รวํ ชริน ทร์ © อีก พระองค์ ๑ พระ นาม เติม พระ อง ค ใจ ไ ชุม แสง แต่ ก่อน ยไ 

ไม่ ได้ ตง กรม ก็ โปรดฯ ให้ เบน กรมขุน สรรพ ศิลป ปรีชา ภาย หล ไม าก็ โปรดฯ เลอ น ขน เบน 

กรม หลวง อีก พระองค์ ๑ พระ นาม เติม พระ อง ค ใจ ไ นวม แต่ ก่อน เบน กรม ห มน วงศา สนิท 

ก็ โปรด ฯ ให้ เบน กรม หลวง วงศา ธิ ราช สนิท พระ ราช ทาน ที่ วง พระ เจา กรุง ธนบุรี ใ หอ ย่ดว ย อีก 
พระองค์ ๑ พระ นาม เติม ชื่อ พระ อง ค ใจ ไม รก ฏ ก็ โปรด ฯ ให้ เบน กรมขุน สถต ย สถาพร พระ 

องค์ ๑ พระ นาม เติม พระ อง ค ใจ ไข ตติย า โปรด ฯ ให้ เบน กรม ห มน ถาวร วร ยศ พระองค์ ๑ พระ 
นาม เติม พระ อง ค ใจ ไ นิล ร' ตน์ โปรดฯ ให้ เบน กรม หมื่น อ ลง กฎ กิจ ปรีชา พระองค์ ๑ พระ นาม เติม 
พระองค์ เจ ไ อรุณ วง ศ โปรดฯ ให้ เบน กรม หมื่น วรศ ไ เดา พิศาล พระองค์ ๑ พระ นาม เติม พระองค์ 
เจา กบฏ ฐา โปรดฯ ใ ห 1 เบน กรม หมื่น ภู บาล บริรี กิ พี่ พระ อง ค ๔ ๑ พระ นาม เติม พระองค์ เจ ไป รา 
โม ทย โปรดฯ ให้ เบน กรม หมืน วรจ กร ธรา นุ กา พ ภาย หลง มาก เลือน เบน กรมขุน ขน พระองค์ ๑ 
พระ นาม เติม เจ ไพี่า พระ กลาง ด , วิย พระ ชนนี ของ ท่าน เบน สมเด็จ เจา พ' าอยู่ แต่! ก่อน แล ไ จึง โปรด ฯ 
พระ ราช ทาน ตงเ บน สมเด็จ พระ เจึ โาใ แอ งย า เธอ เจ ไ พามหา มาลา อิศ ราชิ ราช: วิว งค์ บรม พง ศ ปฎิพํ ทธ 
บรษ ริ ตน ว โร ภ โต อุ ชาติ บ ริบ ไ ใย นาถ น' ริน ท ราชิ บดี โปรด ให้ ต 1 งเจ ไก รม เบน หมื่น บำราบ ปรบ กษ์ 

ภาย หล , งก็ เลื่อน ที่ เบน กรมขุน บำราบ' ปรบ! า' ษ์ รวม พระ เจา นอง ยา เธอ ©๐ พระองค์ ก็ ใด ทรง ตง 

แต่ง ช บเลื่ ยง ทุกๅ พระองค์ และ พระ เจึ า ลูก เธอ , ใน แผ่น ติ นพ ระ บรม' โก ษฐ์ โปรดฯ ให้ เรียก ว่า 



เจา พระยา ทิพ า กร วง ศ { 3 ^ 

พระ I จาร าชว รวง ศ เธอ แต่ ก่อน ย , งไม่ ใด ตง กรม ก โปรด ฯ ให้ เบน กรม ขน พระ เจ ไร าชว รวง ค์ เธอ 
พระ อง ค เจา โกเมน ทร เบน กรม ห มน เชษฐา ธิเบ นทร์ ® พระ เจา ราช ว รวง ศ็ , เธอ พระ อง ค เจา คเน จร 
เบน กรม ห มน อมเ รน ท ร บดินทร์ มา แต่ เดิม แล วก็ค งอ ยู่ ๑ โปรด ๆ ไห พระองค์ เจ , า ลดา ห้ลย เบน กรม 
ห มน ภูมิ นทร ภกดี ๑ โปรด ฯ ให้ พระ องค็ เจา ชุม สาย เบน แรม หมี่ นรา ชสีห วก รม ภาย หล ไ 

แล วเ ลอน ขน เบน กรมขุน ๑ โปรด ฯ ไห พระองค์ เจ ไอ ไร เบน กรม หมี่ นอ ดล ยล้ ก่ษณ ลม บิต ๑ 
โปรด ฯ ไห พระ อง ค เจา ฏ รณ พ เบน กรม ห มน อด มรต นา ราศี ๑ โปรด ๆ ไห้ พระองค์ เจ ไอ ม โ] ตย 
เบน กรม ทมืน ภู บดี ราช ห โ] ท ไ] ๑ โปรดฯ ไห พระองค์ เจ ไ สุบรรณ เบน กรม หมื่น ภู วน ไ] น โ] เบน ท รา 
ธ บาล © โปรด ฯ ไห่ พระองค์ เจ ไ สิง หรา เบน กรม หมื่น อ ไ] ษร สา สน โสภณ ๑ โปรดฯ ไห้ 

พระ อง ค เจา ชมพู นุช เบน กรม หมื่น เจริญ ผล พูลส ว สด ๑ พระ อง ค ใจ ไ ใน พระ บวร ราช ว ไช น ๑ 

มอ ยู่ พระองค์ ๑ พระ องค์ เจ ไส ไกร ะห้ต แต่ ก่อน เบน กรม หมื่น นรา นุ ชิต ก็ โปรดฯ ให้ เลื่อน 

เบน กรมขุน ขน พระองค์ เจ ไ ใน พระ บวร ราช วไ แผ่น ดิน ชน ๒ ที่ เบน กรม แห้ว พระ นาม เดิม 

พระองค์ เจ ไ ประยงค์ แต่ ก่อน เบน กรม หมี่ นธิเ บ ศร บวร แห้ว ก็ โปรด ฯ ให้ เลื่อน เบน กรมขุน ชน ๑ 
พระองค์ ๑ พระ นาม เดิม พระองค์ เจ ไ ปาน แต่ ก่อน เบน กรม หมื่น อมร มนตรี ก็ คง อยู่ ไม่ เลื่อน กรม ๑ 

อีก พระองค์ ๑ พระ นาม เดิม พระ องค์ เจ ไพ ง ศอ ศเร ศร ก็ โปรด ฯ ไห้ เบน กรม หมี่ นกห้ ตริ ยศ รี 

ห้กดิ เดช ๑ อีก พระองค์ ๑ พระ นาม เดิม พระองค์ จไ ภูม เรศ โปรด ๆ ให้ เบน กรม หมื่น อม เร ศร 
ภ ไ] ดี ๑ อีก พระองค์ ® พระ นาม เดิม พระองค์ จ ไก เก ษ ทรง ผนวช อยู่ เบน กรม หมื่น บวร รไษ 

สุริย ห้ น/ © อีก พระองค์ ๑ พระ นาม เดิม พระ อง ค เจ า ยุค* น ธร ก โปรด ฯ ไห้ เบน กรม หมื่น 

อนน ต การ โ] ทธิ ©อีก พระองค์ ๑ พระ นาม เดิม พระองค์ เจา รอง ทรง ก็ โปรดฯ ให้ เบน กรม หมื่น 
สิทธิ สุขุม การ ๑ แต่ กรม หมื่น บวร รไษี น น พระ นาม วิเศษ แจ ไอ ยู่ที่ค์ ง พระ ราชา คณะ นน แห้ว เจ ไ 
ว ไหน ไย กฃน ว่า แต่ ที่ ได้ เบน กรม ที่ยไ ไม่ ได้ เบน กรม ก็ยไ มี อยู่ อีก ทลาย พระองค์ พระ ว รวง ค์ชน ๓ 
ก็มีเ บน หลาย พระองค์ ไม่ สู้มี คุณวิเศษ สิ่ง' ไร ก็ยไ มิ' ได้ ตง ที่มี คุณวิเศษ และ วิชา ก็ ได้ ตง แต่ง ขน 
เจ ไ พา ห้อย พระองค์ ฬ นนป ระ สูติ ด ไย พระองค์ จ ไ ดารา ชึ่งเ บน อ ดร ราช เทพี' ไน กรม พระ ราช ว ไ 1 ไน 
แผ่น ดิน ที่ ๓ ที่ เบน พระ ราช ธิดา ซอง กรม พระ ราช ว่ งแ ผ่นดิ นห้น นน ตง ไห้ มี พระ นาม ว่า I จำ พา อศ รา 

พง ศ เก ว ลวง ศว ส ทธิ สร ส หด ม ศก ด ฮภล กษณ ปวโ ร/ไย ชาด บรษ ทย นาถ นรา ธ บด ค รน กาล 
ล่วง มา เจ ไพ' าอส รา พง ศ สน พระ ช น ม แล ว เปร ล เกลา โปรด กระ หมอ ม V างพ ระ อ งก เจา เกสร ชง 



๓ 0 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 



ประ สูต แต่ พระ สนม อก พระองค์ ๑ ซน เบน กรม หมื่น อานุภาพ พิศาล ศํกติ © ใน แผ่น ติ นบ จ จุบ นน 
พระ I จา ลูก ยา เธอ ทง ๒ พระองค์ ซึ่ง มี มา แต่ ก่อน เม อ ย ไม ใด ทรง ผ นวธ ทรง พระ นาม ว่า พระองค์ 
เจา นพ วง?! ตไเ บน กรม หมื่น มเหศวร ศว ริ ลา ศ ๑ พระองค์ เจ ไส ประ ตษ 5 เบน กรม หมื่น 

วศณุ นา รถ น, กา ธร ๑ ร่วม พระ ชนนี เดียว ก่น ท ง ๒ พระองค์ พระ องค่ เจ ไ ใน พระ บาท สมเด็จ 

พระ บืนเ กลา เจ ไอ ยู่ V โว ต ไพ ระ อง ฅเจ ไย อด ยิ่ง ยศ บวร รา โ ชร สร ตน ราช กุมาร ผู้ใหญ่ เบน กรม หมื่น 
บวร วิ ไชย ชาญ ๑ โปรด ๆ ต่ง หม่อม เจ ไพ ยอม ใน พระ สม พน ธ วงศ์ เธอ เจ ไ พาก รม หลวง พ ท่กษ์ 
มน ดร เบน กรม ท มื่น มนตรี ร ไ าษา หม่อม เจ ไ ชอุ่ม เจ ไ พา กรมขุน อศร ใน ร ไไษ์ เบน กรม หมื่น เท วา 
นุ ร่กษ์ ทรง พระ มหา กรุณา ชุบ เลย งต่ง แต่ง ใน พระ ราช วงศา นุ วงค์ ตาม คุณ วิชา เสรี จ แล ไ 

เจ ไป่ ระ เท^ รา^ ป้า มา เผา 

ครํง น , นพ ระ ยา เชียงใหม่ พระยา นคร ลำปาง พระยา นคร ลำพูน พระยา น่าน 

ห่ว เมื่อ ง ลาว พง ดำ ลง มา เผา แผ่น คน ใหม่ และ ส คบ ปกรณ์ พระ บรม ศพ ด ไย 

จง ทรง พระ ราช ดำริ ว่า เมือง เชียงใหม่ นแต่ ก่อน รางอยู่ พระ บาท สมเด็จ พระ พุทธ 

ยอด พา จุฬา โลก โปรด ฯ ใ หก รม พระ ราช วไ บวร สถาน มงคล ขน ใปจํ ด การบ ไน เมือง ต ไ เมือง 

เชียงใหม่ ฃนต ไ แต่ คร ไน นมา กรม พระ ราช วไ บวร สถาน มงคล จึงมื่ พระ ราช บณพู รให พระยา 

กา วิ ละ บุตร พระยา จ่า บ ไน จ่ดค รอบ ครไ เมือง เชียงใหม่ ซึ่ง' โป ฮา ศ ยอ ยู่ เมือง นคร ให้ โ ไล่ , บิ ไป อยู่ 

เมื่อ ง เชียงใหม่ ด่ง เก่า แล ไ โปรด เก ลำ โปรด กระหม่อม ต ไพ ระ ยา กา วิ ละ เบน เจ ไ เมือง เชียงใหม่ 

พระยา กา วิ ละมี นอง ชาย ๖ คน คือ คำ โสม ที่ ๒ รอง พระยา กา วิ ละ นอ ย ธรรม ที่ ๓ ดวง ทิพ 
ที่ ๔ คำ พน ที่ ๕ หมู ล่า ที่ ๖ บุญ มา ที่ ๗ ญาติ พี่ น่อง ผาย บิดา มารดา มืเบ นอน มาก เบน 
ตระกูล ใหญ่ พระยา กาว ละ ขอ เอา นอ ย ธรรม เบน พระยา อุปราช ขอ เอา พุทธ สาร ญาติ ผาย ข ไง 

มารดา เบน ราช วง ศ 

ผาย เมื่อ ง นคร ลำปาง นน โปรด *1 ให้ คำ โสม นอง คน ที่ ๒ เบน เจ ไ เมือง ให้ 

ดวง ทิพ นอง ที่ ๔ เบน อุปราช 1 ^ และ ญาติ พี่ นอ งก แต่ง ตไเ บน ที่ ฐาน น ดร ครบ ตำแหน่ง ที่ แล ไ 

โปรด ๆ ต ไ คำ พน น่อง ที่ ๕ เบน เจ ไ เมื่อ ง ลำพูน ขน ตง บุญ มาน อง ที ๗ เบน อุปราช ผู้ คน ยไเ บา 
บาง อยู่ จึง ใ V โ รอ อยู่ ที่ เมือง นคร ก่อน เก ลย กล่อม ผู้ คน ได มาก แล ว จึง ให้ ไป 

( 4 ,) ใน พงศา ว คา ร เมือง นคร เชย ง ใหม่ ว่า “ให้ หมู ล่า ผู้ น่อง ที่ ๔ (๖?) เบน พระยา ราชวงศ์ 1, 



.เจ ไพ ระ ยา ทิพ ไกร วง ศ ๓๑ 

ค รน ถึง แผ่น ดิน พระ บาท สมเด็จ พระ พุทธ เลิศ ห ห้า นภา ห้ย โปรด เก ล่า , โปรด กระหม่อม 
ใหพ ระ ยา กา' วิ ละ เบน พระ I จำ เช ยง , ใหม่ คร V ฬระ เจ ไ เชียงใหม่ ถึง แก่พิ รา ห้ย แห้ว นอ ย 

ธรรม ผู้ นอง ท ๓ ได้ เบน พระยา เชียงใหม่ ได้ ซาง เผือก ถวาย จึง โปรด ๆ ใหไ บน พระ เจ ไ เชียงใหม่ 
ค รน พระ เจา เชย ง ใหม่ ชา ง เผือก ถึง แก่พิ รา ห้ย แห้ว จึง โปรด ๆ ให้ คำ พน เจา เมือง ลำพูน มา เบน 

พระยา เชียงใหม่ ค รน พระยา เชียงใหม่ คำ พน ถึง แก่ กรรม แล ว โปรด ๆ ให้ นาย พุทธ วงศ์ ซึ่ง 

เบน ญาติ กน เบน พระยา เชียงใหม่ ครํ้น พระยา เชียงใหม่ พุทธ วงศ์ ถึง แก่ กรรม แห้ว จึง โปรด ๆ 

ให้ นาย หนา นม หา วงศ์ บุตร พระ เจ ไ เชียงใหม่ ซ ไง เผือก เบน พระยา เชียงใหม่ 

กบ ไ) นมื การที่ จะ ไป กระทำ แก่ เมือง เชียง ตุง จะ ตอง ยกย่อง เมือง ลาว ๓ เมือง นให้ 

เบน เจ ไ ขน จะ ได้ มืนไ ใจ ไป ทำ ศึก สงคราม กบ พระ เจ ไน อง ยา เธอ กรม หลวง วงศา ธิ ราช สนิท 

และ เจ ไพ ระ ยา ยมราช จึง โปรดฯ ตง พระยา เชียงใหม่ เบน พระ เจ ไ เชียงใหม่ ขนาน นาม ว่า 

พระ เจ ไม โหด ร ประเทศ ราชา ธิฆดี นพีสี มหา ห้คร าธิษ ฐาน ภู บาล บพิตร สถิต , ใ นอต ตม ชี ยาง ค- 
รา ช วงศ์ เจ ไ นคร เชียงใหม่ ได พระ ราช ทาน เครื่อง อุปโภค บริโภค อย่าง เจ ไป ระ เทศ ราช พระยา 
เชียงใหม่ อยู่ ได้ ๑ บก ถึง แก่พิ รา ลย จึง โปรด ฯ ให้ นาย หนา นสุริ ย วงศ์ บุตร พระ เจา เชียงใหม่ 
กา ริ ละ ซึ่ง เบน พระยา บุรี ริ ตนห้ น ขน เบน พระ เจ ไ เชียงใหม่ ขนาน นาม ว่า พระ เจ ไก าริโ ล รส 
สริย วง ศ็ , ดำรง นพึ๋สื นคร สุนทร ทศ ห้กษ ณ เกษตร วรฤ ทธิ เดช มหา โย นาง กด ไน ย ราช วงศา ธิบดี 
เจ ไ นคร เชียงใหม่ 

ผืาย ที่ เมือง นคร ลำปาง น น คำ โสม ได ไ บน เจ ไ เมือง ค ริน ถึง แก , กรรม แห้ว ดวง ทิพ 
ได ไ บน เจ ไ เม อง นคร แผ่น ดิน พระ บาท สม เด จ พระ นง เกลา เจา อยู่ หว โปรด เก ห้า โปรด กระหม่อม 
ให้ เบน พระ เจ ไ นคร ค ริน ถึง แก่พิ รา ล ไย แล ว นาย ไชย วง ศ บุตร พระ เจา นคร ดวง ทิพ ใด เบน พระ 
เจ ไ นคร ค ร่น ถึง แก่ กรรม แห้ว น ไ) ย อิน ทริ บุตร พระยา นคร คำ โสม ได เบน พระยา นคร ห้อย 
อินทรี นนเ บน คน มไา เสพ สุรา มาก นาย ห้ อ ย ญาณ ริงษี พ อง เอา ตริ ลง มา' ไว’ ณ กรง เทพ มหา นคร 

ค ริน ถึง แก่ กรรม แห้ว โปรด ฯ ให้ ตง นาย ห้อย ญาณ รไษี เบน พระยา นคร ค ริน มา ถึง แผ่น ดิน พระ 
บาท สมเด็จ พระ จอม เก ห้า เจ ไอ ยู่หไ โปรด เก ห้า' โปรด กระหม่อม ยก ขน เบน เจ ไ ขนาน นาม ว่า 

เจ ไว ร ญาณ รไษี ภไ าดิ' ราช ธร รม์ สุพรรณ โสม ด ไน ย โยน กริส ไ) ประ ช' าธิก ร อมร มหา เดช เซ ษฐก 
เสน างศ์ ลำปาง คม หาน ครา ธิบค เจา นคร ลำปาง 



พระ ฑช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 



๓! 20 

ที่ I มอง ลำพูน นน คำ พน 1 . ลื่อ น เบน ใ'' เระ ยา เชียงใหม่ แลํ วบุญ มา อุปราช ได้ เบน พระยา 
ลำพูน ค รน แผ่น ด้น พระ บาท สมเด็จ พระ นง เก ลำ เจ าอ ยู่หํว โปรด เก ลำ โปรด โเ ระ หม่อม' ให้ 

เบน เจา ลำพูน ถึง แก่ พ รา ลํ ย แลํ ว โปรด ฯ ตง คำ ตไเ บุตร พระ เจา ลำพูน บุญ มา เบน พระยา ลำพูน 
ว่า ราชการ เมือง ได้ ๓ บก ถึง แก่ กรรม จึง โปรด ๆ ตง นาย น , อ ย' ไซ ยล ไ กา บุตร พระยา เชียงใหม่ 

คำ พน เบน พระยา ลำพูน ใน แผ่น ดิน พระ บาท สมเด็จ พระ จอม เก ลำ เจา อยู่ ห ไ) โปรด เกลา 

โปรด กระหม่อม ยก เบน เจา ลำพูน ขน ขนาน นาม ว่า เจา' ไชย ลงกา รพิ ศาล โสภา คยอุ ณ 

หริ บุญ ไชย มหา เจ ดี ยา บูชา กร ราษฎร ธุรธ าดา ประ ดิษฐ าธิ บดี เจา นคร ลำพูน^ 

ตำนาน เมือง นาน 

ผาย เมือง น่าน นํ้น เมือ แผ่น ดิน พระ บาท สมเด็จ พระ พุทธ ยอด พา จุฬา โลก มา 

สวา มืภไ าด็ ขน แก่ กรุงเทพ มหา นคร แล ไ โปรด เก ลำ โปรด กระหม่อม ให ไจ ไ พา นอ ยอ ต, ถะ เบน เจา 
เมือง ที่ ๑ ได้ ซาง เมือก ถวาย ค ริน ถึง แก่พิ รา ลํยแ ลํว โปรด เก ลำ โปรด กระ หม่อม ตง นาย นอ ย 
สมณะ เบน พระยา น่าน พระยา น่าน ถึง แก่ กรรม แลํ ว โปรด เก ลำ โปรด กระหม่อม ต ไ นาย น ไ) ย 
มหา ยุต บุตร เจา พา เมือง น่าน เบน พระยา น่าน พระยา น่าน ถึง แก่ กรรม แลไ โปรด เก ลำ โปรด 
กระหม่อม ตริ นาย จิตร วงศ์ ซึ่ง เบน ที่ ราชวงศ์ เบน บุตร พระยา น่าน น่อย สมณะ ฃํ้นเ บน พระยา น่าน 
พระยา น่าน ถึง แก่ กรรม แล ว โปรด เกลา โปรด กระ หม่อม ตริ นาย มหา วง ค ๙ บุตร นาย พรหม เมือง เทิง 
เดิม เบน พระ เมือง' ใจ เบน ห้ ว่ห น่า แลํ ว เบน ที่ พระยา น่าน ค ริน ถึง แก่ กรรม แล ว โปรด เก ลำ โปรด 
กระหม่อม ตริ นาย นอ ย อุป นนท บุตร เจา พาน ไ] ยอ ฅถะ ซึ่ง เบน พระยา บรีร้ ตน์ เบน ที่ พระยา น่าน 
ใน แผ่น ดิน พระ บาท สมเด็จ พระ จอม เก ลำ เจ ไอ ยู่ห ว โปรด เก ลำ โปรด กระหม่อม ยก ซน เบน 

เจา ขนาน นาม ว่า เจา อนน ตวร อุ ทธิ เดช กุล เชษ ฐมหํ นต ไชย น่นท บุ รม หา ราช วง คาธิ บดี เจา 

นคร เมือง น่าน 

(๑) ใน พงศาวดาร เมือง นคร เชียงใหม่ ว่า “เจ ไช ไ] ลิง กา พิศาล โสภา กย์ คุณ หริ ภุญ ไชย ร*' ษ ฎาธิ วา ศ ประ เทศ 
ราช ธุระ ธา คา ม ลาว ไ] วง ศมํฅ ยา นุ กล ลำพูน นคร วิชิฅ ช ไ] เจ ไน กร ลำพูน ไซ ย”” 



0 



เจา พระยา ทิพ ไกร วง ศ 



ต โ)' 



? 



ตา นาน เม องแ นร 



เม อง แพ ร่น น เม อ แผ่น ดิน พระ บาท สมเด็จ าพ ระ พุทธ ยอด พา จุฬา' โลก น น พระ อา 
แสน ชาย ได้ เบน เจา เมือง ค รน ถึง แก่ กรรม แล ร โปรด เกล้า โปรด กระหม่อม ตง พระ เมือง ใจ บุตร 
พระยา แสน ซา ย เบน พระยา แพร่ พระยา แพร่ กึง แก่ กรรม แล 1 ว โปรด เกลา โปรด กระหม่อม ตง 
พระยา ทวิ ไชย บุตร พระ เมือง ใจ เบน พระยา แพร่ ครึ นถึง แก่ กรรม แม่ ว พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ นง 
เกลา เจา อยู่ หว โปรด เกลา โปรด กระหม่อม ตง ราชวงศ์ พิมพิ สาร บุตร พระ ยาว ไข วา มารดา เบน 
นอง พระยา แพร่ แสน ชาย เบน พระยา แพร่ ค รน มา ถึง แผ่น ด้น พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ จอมเกล้า 
เจา อยู่ หว ก็ หา ได้ พระ ราช ทาน ซึ่อขํ้ น ใหม่ ไม่ ด้วย เมือ เวลา นน พระยา แพร่ ไม่ ได้ ลง มา เผา 



ทรง แก้ ส รอย' แระ นาม อง ค สม เต จ หริ รก ษ รามา 
เต่า กรุง ก้ม หู ชา 

ผาย องศ์ สมเด็จ พระ หริ ริก ษ รามา เจา กรุ งก ม พู ชา ถวาย คุภ อก ษร เข ไ มา ขอ เปลี่ยน 
พระ นาม ใหม่ ทรง หระ ราช ดำริ เห น ว่า พระ องศ์ ด ไง ซึ่ง เบน เจ ไก มพู ชา เดี๋ยว นึ่ แต่ ก่อน เซา มา 
อยู่ ณ กรฺง เทพ มหา นคร เมือ ย ไท รง ผนวช อยู่ ได้ ไป เผา คุ้น เคย โดย เคารพ นบ ถึออ น สนิท ค รน 
ทราบ ว่า เสด็จ ซึ่น เถลิง ถวล ย ราช สม บิต แม่ ว มืค วาม ชน ชม ยินดี บิด นึ่ก็มื ศภอ ไ ก็ ษร ถวาย เขา มา ขอ 
พระ ราช ทาน ซอ' ใหม่ จึง ทรง พระ ราช ดำริ ว่า จะ แก้ ซึ่อ เติม ใน พระ บาท สมเด็จ ทุทธ เจ ไอ ยู่หไ ก็ ไม่ 
สมควร จึง เพิ่ม เติม บิ วิง เลก นิอย ให้ สม ตาม ความ ปรารถนา จึง โปรด *1 ให้ จารึก นาม ว่า องศ์ 
สมเด็จ พระ หริ รก ษ ราน มหา อ คฑธิ บดี ครึ สุริโย ประ พน ธ ธร ร มิค วโรดม บรม คิริ นทร บว ร- 
ม หา จไา พร รด้ ราช พิกา ศ นา รถ บพิตร สถิต เบน อิศร กมพู ชา ริ ตน ราช โอ ภาค ชาติ วร วงศ์ ดำรง 
ก มพู ชามหา ประเทศราช นคร บวร วิว ฒนา ติเ รก เอ กอ ครม หา เขมร าธิบ ด้น ทร น ริน ท รวิ สุทธิ อุดม 
บรม บพิตร แล ไพ ระ ราช ทาน ออก ไป 



ทรง แต่ง ต่งฃุ น นาง 

แม่ ว่ก็ท รง ต่งม เต่ง ซุน นาง ใน กรุง *1 ขน ให้ เด็ม ตาม ที่ ฐาน นดร บุก หมู่ ทุกกรม 
ขน นาง ขาด ตำแหน่ง อยู่ มา ภ ขุน นาง ผู้ หนึ่ง ก็ ว่า ๒ ที่ บาง ๓ ที่ บาง ทีสมุ ห พระ กลาโหม 
นายก ที่ ธร ร มา ที่ ยมราช ที่ พลเทพ ที่ ราช ม่กดี๋ ตำแหน่ง ใหญ่ๆ ก็ ว่างอยู่ ท ไน น 



ครึ งนน 



ท สม ห- 
มี เบน 



พระ ราช พง สาว ดาร ร ชกา ลท ๔ 



๓๔ 

ประธาน ม เบน ผู้ใหญ่ อยู่ แต่ ท่าน I จา พระยา พระ คล ไ ว่า ที่ สม ห พระ กลาโหม พระยา ศรี พ พฒเ แ- 
ร ตน ราช' โก ษา จาง วาง พระ คล ไ สิน คำ พระยา ราช สุภา วดี ว่า ที่ สม หนา ยก และ ว่า พระ คล ไ 
มหา สม บํต ด้วย ท่าน พง ๓ เบน ประธาน อยู่ ใน ราช การท ไป วง 

จึง โปรด ๆ ตง เจา พระยา พระ คล ไ วาท สมูห พระ กลาโหม ให้ เรียก ว่า เจา พระยา 
อคร มหา อุดม บรม วงศา เสนาบดี ไป พลาง ก่อน จน ได้ ฤกษ์ ยก ขน เบน สมเด็จ เจา พระยาบรม มหา 
ประยูร วง ศ ว รุต ตม พง ศ นายก สยาม ดิลก โลกา นุ ปา ลน นา รก สกล ราช ว รา ณา จไา ราชิ เบน ทร 
ปรเ ม นทรม หา ราชา นุกูล สรรพ กิจ มูล มเหศวร เชษฐา มา ต ยา ชิ บดี ศรี สร ณ ร ต นธา ดา อดุล ย เด ชา- 
นุ ภา พบ พตร กอ ศก ดินา ๓๐. ๐๐๐ จารึก แผ่น สุพรรณ บ ไ] เ นอ แปด พระ ราช ทาน กลด เสลี่ยง งา 
พระ แสง ประ ด้บพ ลอย ลง ยา ราชาวดี เบน เครื่อง สำ หรบ ยศ อ ยาง (พระ อง ค) เจา ต่าง กรม ให้ 
สำ เรีจ ราชการ ห ไเมึ อง บกษ์ ใต้ ผาย เหนือ ทไ ๔ ทิศ ใช้ ตรา สุรึย มณฑล เทพบุตร ซก รถ ( และ คง 
ถือ ตรา พระ ค ช สีห์ และ ตรา บํว แกว อยู่ ด้วย อีก ทไ ๒ ดวง ) แล ว โปรด ๆ ให้ ต ไหล วง บำเรอ- 

ปร มา มา ตย์ จาง วาง ทนาย ฃนว ร บาทบ รึรไ าษ์ป สํด จาง วาง หมื่น ศก ดิป ระ สิทชิ การ สม หบํญ่ ชี 

พระยา ศรี ทิพ ไม นรี ตน ราช โก ษา โปรด ๆ ให้ เรียก เจา พระยาบรม มหา ทิช ไ] ญาดิ ไป 
พลาง จน ถึง ฤกษ์ ยก ขน เบน สมเด็จ เจา พระยาบรม มหา ทิช ไ] ญาติ นร เนตร นา รถ ราช สุรึย วง ศ 

สกล พง ศ ประติ ษเา มูข มา ต ยา ชิ บดี ไตรส รณ ศรี รีต นธา ดา สกล มหา รีช ชา ชิ เบน ทร ปร เม นทร- 
ม หา ราช ว โร ประการ มโหฬาร เด ชานุ ภาพ บพิตร ถือ ศก ติ นา ๓๐. ๐๐๐ จารึก ใน แผ่น ทองคำ 

เนอ แปด พระ ราช ทาน กลด เสลี่ยง งา พระ แสง ประ ตบ พลอย ลง ยา ราชาวดี เบน เครือ ง ยศ อย่าง 
(พระองค์) เจ ไ ต่าง กรม ถือ ตรา ช้ นทรม ณฑล เทพบุตร ชก รถ ให้ สำเร็จ ราชการ ใน พระ นคร ทุก สิง 
ทุก พน' ก งาน (คง วา พระ คล ไ สิน คำ ด ไย) แล ไ โปรด ร ให้ ตง หลวง บำรุง ปร มา มา ตย์ จาง วาง 
ฃุนว ร บาท บริบาล ปลด จาง วาง หมื่น สรรพ การ กิจ ประ สิทธิ สมูห บญชี 

จึง ยก เอา พระยา ราช สภา' วดี มา เบน ที่จ่ก รึ' ได้ นาม ว่า เจ ไพ ระ ยาน กร บดี นทร มหิ นทร- 
ม หาก' ลยา ณ มิตร อเนก บุญ โ] ทชิ ประ สิทธิ ชา ดา สาธุ สิทธ คุณ วบล ยคุภ ผล นิพท ธคุศ ล กร ยา ภรต 
ธํญ่ญ ธนสาร สม บิต บริวาร สม 1 [รณ อดุล ย เม ต ยา ชวา ธ ยา คย ศรี ร ตน ตรย สร ณา รก ษ อุดม ศกดิ 
พิเศษ นาค รามา ตยเ ซษฐ มหา สมูห นายก สยาม โลก ดล กบ รม รา ชม ห ศร สก โลต รท ศ ประเทศ า- 
ชิ บดี มหาราช สี หมู รธา ธร อคํ รม หาด ทยว ริ ศร เสนา ชิ บดี อภ ไ] ทิรีย บ ราก รม พาห ที่สมู หนา ยก 
จารึก นาม' ใน แผ่น ทอ* ค าเน อ เจ ด ได้ พระ ราช ทาน เครื่อง ยศ เพิ่ม เติม แต่ กร ะบี่จ่ กรี เท่า น น 



เจ ไพ ระ ยา ทิพ ไกร วงศ์ ๓ ๕ 

จึง ยก เอา ท่านพระยา ศรี สุรย วง ค (ช่วง) จาง วาง มหา ด เลก ซึ่ง เบน บุตร ผู้ใหญ่ ของ 
สมเด็จ เจา พระยา องค์ 6 ใหญ่ มา ว่า ที่สมุ ห พระ กลาโหม เพึ๋ม เติม นาม ออก ไป ว่า เจา พระยา ศรี สุริย วงค์ 
สม นตพ งศพิ สุทธ มหา บุรุษ รต โน ดม ได้ พระ ราช ทาน เครื่อง ยศ เพิ่ม เติม กลด เสลี่ยง งา กระบี่ เจ้า 

ต่าง กรม ประ ดบพ ลอย ลง ยา ราชาวดี ๑ ถือ ตรา ศร พระ ขรรค์ แต่ กลด เส ลยง งา นํ้น ท่าน ไม่ รีบ ถวาย 
คืน ค รไเ สมเด็จ เจ ไพ ระ ยา องค์ ใหญ่ ถึง แก่ พิรา ล ไ] แล ไ จึง โปรด เก ลไ โปรด กระหม่อม ตง ให้ เบน 
สม ห พระ ก สา โหม ได้ นาม ว่า เจา พระยา ศรี สุริย วงค์ สม นตพ งศพิ สุทธ มหา บุรุษ รีต โน ตม 

บรม รา ชุ ตม่ คค มหา เสนา ธิบดี วรค ชสืห้ สิง หมร ธา ธร จ กร รีต นสห จร สร ศร ขรรค์ พิเศษ ล ไ แจ ธา- 
ร นทร ทไไ ษิณ นคร คาม รี ษ ฎาธิ กิจการ ทวย หาญ สบุห มา ต ยา นพิน่ ย ยุติธรรม าภิธ ยาศ่ ย สยาม 
โลกา ‘แป าลน นา รถ ปร เม นทรม หา ราช ว รา ณ าจก โร ประการ ปรีชา ญาณ วรย ศธา ดา อภไ เพรีย- 
บ ราก รม พาห สม ห พระ กลาโหม ถือ ศก ติ นา ๒๐, ๐๐๐ จารึก นาม ลง ใน แผ่น สุพรรณ บฏ เนอ เจึด 
ได้ พระ ราช ทาน มาลา เบี่ยง อย่าง เจึา ต่าง กรม เส อ จีบ เอว เย ย รบ บ เจียร ะ บาด เข ม ขาบ ผ่า นุ่ง ส , ง เวียน 
พน ทอง ดาบ ด ไม ทองคำ ผก ทองคำ ประ ดบพ ลอย ไม้ เท้า ดาม ประ ต่บพ ลอย กลอง ยา แดง ไม้ 

ราช วง ส้น ทองคำ ประ ต่บ เพ ช ร ต ล ไ] ยา แดง ทองคำ หลง ประ ด บ เพชร เบน เครื่อง ยศ 

จึง ยก เอา จ มื่น รา ชาม าตย่ (ขำ) บุตร สมเด็จ เรีา พระยา องค์ ใหญ่ มา เบน เจ ไพ ระ ยา 

ผู้ ช่วย ราชการ ใน กรมท่า พระ ราช ทาน เครื่อง ยศ พาน ทอง กระโถน ทอง เต่า นา กระ บ นาค 
สาม เศียร ผก ประ ด บ พลอย ลง ยา ราช าวด็ ได้ นาม ว่า เจา พระยา รรีว งค์ม หา โก ษาธิ บดี 

จึง ยก เอา จ มื่น ศรี สร รี โ) ษ (เอี่ยม) ซึ่ง เบน ราช นิกูล ผาย สมเด็จ พระ อม ริน ทราม าตย 

มา เบน เจ ไพ ระ ยา พลเทพ สรรพ พล เสพ เสนาบดี ศรี ริ ไชย รา ชม ไห ศว รรย อเนก านัน ตธํญ่ ญา หาร 

พิจาร ณ ปฏัพิ ทธ นพ รีต นม รธา ธร มหิ ศร สมุห เชษ ฐ เกษตร าธิ บดี อภย พิรีย บ ราก รม พาห 

พระ ราช ทาน เครื่อง ยศ พาน ทอง กระโถน เต ไน ไท อง กระบี่ ลง ยา ราชาวดี 

จึง ยก เอา พระยา เพ ช รพิ ไชย (เสือ) มา เบี่น เจ ไพ ระ ยา ธรรม าธิก รณ าธ บดี ศ ร- 

ส วีร มหา ม ต ยวง ค์ ราช พง ศนิ ก รา บุรี กบี่ มหา สวา มิ/ห้า ดี บรม รา" โซ ประ กา รา ภิรมย์ สรร โพ ดม กิจ 

ริ จา รณ มหา มนเทียร บาล บดี นทรี ราช นิเวศ นิ นทรา มา ตย อ น เต บุ ริก นา รถ เสนาบดี อภ ไ] พิวี ย- 



ม ราก รม พาหุ 



พระ ฑช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 



๓๖ 

จึง ยก I อา พระยา สุร เสนา (ทอง สุก) มา เบน เจ ไ พระยา ยมราช ชาติ เส นาง คน ริ นทรี 
มหิ นทรา ริบ ติ ศรี วิ ไชย รา ชม ไห ศว รรย บริร ไไษ์ ภูมิ พิทก ษ โลกา ริก รณ ทํ! วเฑ โ] ทธิ ธร ชาติ- 

ศร สิง ห พา หน เทพ ม รธา ธร มหา นครบาล สบุห บดี อภ ไ] พิรีย บ ราก รม พาห 

ยก เอา จ มีน สบุห พิมาน (แพ) บุตร สมเด็จ เจ่า พระยา องค์ นอ ย มา เบน พระยา ส ร- 
พิ พ ฒนร่ ตน ราช โก ษา จาง วาง พระ คล ไ สิน คไ จึง ยก เอา พระ ศรี สห เทพ (ปาล) เบน พระยา ราช 
สภา วด ยก เอา พระ อิน ทร เทพ (ขุน ทอง) มา เบน พระยา เพ็ช รพิ ไชย ยก เอา พระยา พิพไ มน โก ษา 
(บุญ ศรี) มา เบน พระยามหา อำ มา ต ยา ริบ ดีพิรี ย พาห ยก เอา พระ มหา มนตรี (สว่ สด) ซึ่ง เบน 
นอง เจา พระยา พลเทพ (เฮีย ม) มา เบน พระยา สุร เสนา ยก เอา นาย พล พํน (ชม) บุตร 

สม เด จ เจา พระยา องค์ ใหญ่ มา เบน พระยา มนตรี สุริย วงค์ จาง วาง มหาดเล็ก ยก เอา นาย ไชย ขรรค์ 
บุตร สมเด็จ เจ่า พระยา องค์ นอ ย มา เบน เจ่า พระ ยาว รพ งศพิ พํฒน์ จาง วาง มหาดเล็ก ภาย หลง 
พระยา สุร เสนา ถีงแ ก่อ สิ ญ กรรม แล วิ จึง ต ไพ ระ ยา มนตรี ลุริย วงค์ ชน ชื่อ ว่า พระยา มนตรี สุริย วงค์ 
ดำรง ฦทริ อำนาจ มา ต ยา ริบ ติ จฬค ชลี ห บุ รธา ธร สถาพร พิรีย พาห สมุห พระ กลาโหม ผาย เหนือ 
แล ว โปรด ๆ ให้ นาย จ่ นทรี มี ชื่อ บุตร ท่าน เจ่า พระยา ศรี สุริย วงค์ ที่ สม ห พระ กลาโหม มา เบน 
เจ่า หมื่น ไว ยวร นา รก ภาย หล ไ มา โปรด ๆ ให้ เลื่อน ที่ฃน เบน พระยา สรวง ศ ไว ยวฒ นื จาง วาง 

มหาดเล็ก พระ ราช ทาน พาน ทอง เต ไน ไท อง กระโถน ทอง ดาบ ผก ทองอย่าง พระองค์ เจ่า 

ยก เอา พระ มหา เทพ (แกว) บุตร เจ่า พระ ยาบ ดิน ทร เด ชา เบน พระยา สิห ราช เตโช ไชย ภาย 
ห สิง ทรง แปลง ว่า พระยา ฤทริ ไกร เกรียง หาญ พลการ ภไา ติ ยก เอา พระยา พิ ไชย สงคราม (สุด) มา 
เบน พระยา สิง หรา ชฦท ริ ไกร ทาย นํ้า ยก พระยา โชฎึ ก (ทอง จีน) นอก ราชการ มา เบน พระยา 
โชฎึ ก ราช เศรษฐี ดง เก่า ยก เอา พระยา ไชย วิชิต (ขำ) ผู้ ร ก่ษา กรุง เก่า ไป เบน พระยา นคร ราช- 
สิ มา ยก เอา พระยา อุ ไทยธรรม (เมือง) บุตร เจ่า พระยา นครศรี ธรรมราช เบน เจ่า พระยา 

มหา ศริ ธรรม พโล บ่ ถม ภ์เท พ ทวาราวดี ผู้รโ ไษา กรุง เก่า 

โปรด *1 ต ไข ไหล วง เดิม ยก เอา คุณ ช ไง สม พน ธ วงศ์ มา เบน พระยา ราช ภไา ติ© จาง 
วาง เฉย เบน พระ อิน ทร เทพ แล ว เบน พระยา อ/ไ ไ) รณ ฦทริ ๑ จาง วาง เสือ เบน พระยา พิใช ย ชาญ เ] ทธิ 
แล วิ มา เบน พระยา โ] ทธิ' ไกร เกรียง หาญ ที่ ทา ย นา ๑ นาย เพ็ง เบน ที่จ มื่น สรร เพ ธภ ไ] เด แล วิ มา เบน 
พระ ยาบ ร ษร ตน ราช พล ล ภ ๑ นาย ดิศเ บน นาย เสถียร รก ษา แสิวิ เบน จ มื่น จง ภ โก ติ องค์ ขวา แล วิ 



เจ ไพ ระ ยา ท พาก: วง ศ ๓ฟ่ 

มา เบน พระยา บำ I รอ ภ , กด ๑ สบุห บญช แกว I บน พร ะ ยา ประมวญ ปร ะ มา ณ พล แท้ ว มา เบน พระยา 
ราช สุภา วค ๑ นาย บ ว 1 ใหญ่ เบน พระ น ริน ทรเ สน แล ไ มา เบน พระยา เพชรบุรี ๑ นาย บ ไ เล็ก 

เบน พระยามหา เทพ แล ว มา เบน พระยา ล็ห ราช โ] ทธิ ใ กร ท้าย นา ๑ นาย พ่มเ บน พระยา พิษ ณ โลก ๑ 
หลวง อิน ทรโ กษา (เศษ) มา เบน พระยา พิพฒ น โก ษา ๑ รวม ๑0 นาย นไค้ พาน ทอง ใหญ่ 
กระโถน ทอง เต ไน ไ บุก นาย 

จาง วาง จน; บน พระยา พิพิธ ไอ สูร ย ๑ หมอ ท้วง เบน พระยา แพ ทย พงศา วิสุท ธาธิ บดี 

อภย พิรีย บ ราก รม พาหุ ภาย หลง ทรง แปลง เบน พระยา แพท ย ธรรมธาดา วิสุท ธาธิ บดี อภ่ ย พิรี อ- 
บ ราก รม พาหุ ๑ นาย สิงโต เบน พระยา อนุ รี โาษ มนเทียร ๑ นาย ต่าย เบน พระ บรม ราช ว ราน รีกษ์ 
แล ว มา เบน พระยา พิใช ย ๑ นาย รอด เบน พระ มหา มนเทียร แล ไ เบน พระยา นคร ไชย ศรี ๑ 

นาย จ นทรี เบน พระยา ลพบุรี ๑ นาย แจ่ม เบน จ่า หาญ บุทธ กิจ แล ไ ไป เบน พระยา สุพรรณบุรี ๑ 

นาย ทต (พระ ครู ปล้ ด) เบน พระยา ศรี ภูริ ปรีชา เสนาบดี ศรี สาท้ กษณ์ ๑ นาย พก เบน พระ ศรี- 
สุนทร โวหาร ๑ นาย สุข เบน พระ ธรรมการ บดี ๑ ฬัฃไ หลวง ใหญ่ ข ไหล วง เติม เบน ขน นาง เลึ่อ น 
ตาม กน ฃํ้นใ ป จน เต็ม บุก ตำแหน่ง บุก พ นก งาน ครี งนน ไม่ โปรด ถาด หมาก ให้ ยก เสย พระ ราช ทาน 
เครือ ง ยศ พาน ทองอย่าง เล็ก เต ไน ไท อง กระโถน ทองอย่าง ๑ โต๊ะ ทอง กา ทองอย่าง ๑ โต๊ะ ถม 
กา ถม กระโถน ถม อ ยาง ๑ ตาม ยศ และ คณา นุ รูป 

เติม หุ้ม แพร ขน อีก เวร ละ ๒ นาย คอ นาย เสนอ งาน ประพาส ๑ นาย สนอง ราช 

บรรณ หาร ๑ นาย บำเรอ บรม บาท ๑ นาย บำรุง ราช บท มาส ฆ ๑ นาย พิน่ ย ราช กิจ ๑ นาย พิน่จ 
ราชการ ๑ นาย พิจาร ณ สรรพ กิจ ๑ นาย พิจิตร สรรพ การ ๑ แท้ ว์ฅง จา ตำรวจ รอง ปลด กรม 

เวร ละ คน ใน ขวา จ่า ห ไว ยุทธการ ใน ช ไย จ่า หาญ ยทธ กิจ จาง วาง ช ไย จ่า ชำนิ ที ว ดาน 

จาง วาง ขวา จ่า ชำนาญ ทวด ไว ใหญ่ ขวา จ่า ผลาญ อรื พิษ ใหญ่ ช ไย จ่า แผลง ฦทธิ รอน ราญ 
นอก ขวา จ่า แรง รบรา ชกา ร นอก ช ไย จ่า เร่ง งานรีด รุต ม่ สนม ขวา จ่า เฃม ง สต ยาว ธ สนม ชาย 
จ่า เข มง สร ยุทธ อิง ตำรวจ หท้ง จ่า เผ่น ผยอง ยิ่ง จ่า โผน วง ชิง ชย ตำรวจ วง จ่า โชน เชิด ประทีป 
ใน จ่า ช่วง ไฟ ประทีป วง 

ข ไหล วง เติม นอก ไป จาก นมี อีก หลาย คน เบน นาย เวร บ ไง เบน นาย รอง หุ้ม แพร บาง 
และ เบน นาย ทหาร ร' กษา พระ อง คบ ไง และ เบน ผู้ ว่า ราชการ หว เมือง ต่าง ๅ บ ไง ก็ ไค้ ทรง พระ กรุณา 



พ: ะ ราช พงศาวดาร ร ชกา ล ท ๕ 



0า ๘ 

ซบ เลย ง ขา หลวง I ดิมต ามส ตบ ญ ญ ไ , ของ บุคคล ทว หก คน และ ไพร่ ขำ หลวง I ดม ก็ โปรด *1 ให้ เบน 
ทหาร รก ษาพ ระ อง ค ร่ บ พระ ราช ทาน เบย หวด ด ไย 

การท ตง แต่ง พระ บรม วงศา นวง ศ และ ท่าน อไา รม หา เสนาบดี ผู้ใหญ่ ก็มิใ ต้พร่ อมกํ น 
ตาม แต่ ท่าน ผูใด จะ ชอบ วน ใดเ ดอน ใด ก็ ทำ การ ด 1 งพิธ สวด มนต์ เลย ง พระ พระ บาท ลม เด จ 

พระ เจา อยู่ หวท ง สอง พระ อง ค ก็' ใต้ เสด็ จ ไป พระ ราช ทาน น ไ ไ สง ฃ์ทุก พระ อง ค พระองค์ เจา ด , งก รม แล ว 
เจา พระยา อคร มหา เสนาบดี ผู้ใหญ่ ก็ใดั จด ของ ถวาย และ แจก จ่าย ขุน นาง ดี ไป ช่วย ใน การ พํธีนํ้ น 

ได้ ตลอด ถึง ขุน หมืน และ ทหาร เลว ทวทุ กๆ แห่ง การ อย่า งนีมิ ใช่ มี ธรรมเนียม มา แต่ โบราณ เบน 
การ ธรรม เนียม ใหม่ เกิด ฃึนใ นบ จ จุบ นีนี การ ขาง ใน ก็ ได้ ทรง ตง แต่ง ขน เต็ม ทุก พน ไา งาน 

11 ค คลอง คูท ระ นคร ชน นอก 

แล ไท รง พระ ราช ตำ รี ว่า แผ่น ดิน พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ พุทธ ยอด พา จุฬา โลก เมีอ 
ลร ไง กรุงเทพ พระ มหา นคร อมร ร ตน โกสินทร์ ขน นีน ไค้ ฃอแ รง ลาว เขมร เมือง ประเทศราช มา ขุด 
คลอง ใน กำแพง และ นอก กำแพง พระ นคร จน แล ไ) ด ร่น ถึง แผ่น ดิน พระ บาท สมเด็จ ฯ พระ พุทธ เลิศ- 
หล ไน ภา ล ไ! ก็ โปรด ๆ ให้ จาง จีน ขุด คลอง ลด หล ง เมือง นคร เขื่อน ขํนธ์ ตำบล ๑ ค รน ถึง แผ่น ดิน 
พระ บาท สมเด็จ *1 พระ นง เก ลำ เจา อยู่ ห่ว โปรด เก ลำ โปรด กระหม่อม ให้ จาง จีน ขุด คลอง ทุ่ง แสน แสบ 
ตลอด ถึง บาง ข นาก ออก แม่น ไ เมือง ฉะเชิงเทรา ตำบล ๑ ขุด ดี บาง จะ เกรง ลํดอ อก แม่ นีาเ หนี อ เมือง 
นคร เข อนขํ นธ์ ใต้ ปาก คลอง สำโรง ตำบล ๑ พระ บาท สมเด็จ พระ เจา แผ่น ดิน ทง ๓ พระองค์ 
ก็ ไค้ ทรง ขุด คลอง ให้ ราษฎร ได้ ไป มา โดย สะดวก ใจ ทุก ว , โนน บาน เมือง เจริญ ขน ผู้ค นก มากกว่า 

เมือ แรก สร่าง กรุง หลาย เท่า ควร ที่ จะ ขยาย พระ นคร ออก ไป ไห้ ใหญ่ กวาง อีก ชน หนืง จึง โปรด ๆ 
ให้ ไพ ณๆ ห ไ เจ ไ ท่าน ท ไน เจ ไพ ระ ยา ศรี สุรีย วงศ์ ซึ่ง ว่า ดีสมุ ห พระ กลาโหม เบน แม่กอง 

เจ ไห มืนใ วยว ร นา รถ เบน กงสี จ ไง จีน ขุด คลอง คู พระ นคร ออก ไป อีก ชน ทนีง ปาก คลอง ขำ ง ทศ ใค้ 
ออก ไป รีม วด แก ไ พา ปาก คลอง ขำ ง ทิศเ หนี ออ อก ไป รีม ว คเท ว ราช กุญชร ได้ ลง มือ ขุด เมือ ณ วน 
เดีอ น ©๒ ขน ๑ ค์า บี 1 กุน ตรี ศก (๑) คลอง น นก วาง ๑๐ วา ลึก ๖ ศอก ยาว ๑๓๗ เสน ๑๐ วา 
ราคา เสน ละ ๒ ชง ๑๐ ตำลึง 



เจา พระยา ท พาก รวง ศ 



๓^ 



การ เท# นาก ระ จาด ใหญ่ 

แล ว ทวง พระ ราช ดำริ ว่า จะ ทำ การ กระ จาด ใหญ่ ฉลอง พระ เดช พระ คุณ พระ บาท 

สม เด จ พระ นวม อ ยก าธิ ราช I จากระ จาด © พระ บาท สมเด็จ พระ ชนก าธิ ราช เจ ไก ระ จาด ๑ 
พระ บาท สม เด จ พระ บรม เชษฐา ธิรา ช เจ ไ กระจาด ๑ ทิง ๓ พระ อง ค จึง ขอ แรง สมเด็จ เจา พระยา 
องค์ ใหญ่ ทำ กระจาด ๑ สมเด็จ เจา พระยา องค์ น่อย ทำ กระจาด ๑ เจ ไพ ระ ยา นิกร บดินทร์ ทำ 

กระจาด ๑ ให้ ต ไท หน ไพร ะที่นิ ง ดุสิต มหา ปราสาท นอก กำแพง แก ไ ผาย อตร ทิศ กระจาด สูง 

๖ วา ตลอด ยอด ก ว่าง ๔ วา ตไ เรียง ก่น ทิง ๓ แห่ง มีเค รี อง ไทยธรรม ถวาย พระ เทศนา 

กระจาด ละ ๑๐ ส่วน กระจาด นํ้นม ได้ กระทำ เห มึอน กระจาด ผไ บา ทำ เบน การ ช่าง ประกวด ก่น 
เอา เครี อง ไทยธรรม เข ไป ระ ดิบ เบน ลวด ลาย ต่าง ๆ ทำ การวิ จึตร รจนา ฃไ ราชการ และ ราษฎร ก็ พา 
ก่น' ไป ดู เบียด เสิย ดก่ นทิง กลาง ว่นก ลาง คืน มี พุ่ม ก่ลป พ ฦกษ กระจาด หนึ่ง ©๐ พุ่ม ๆ ละ ๑๐ ตำลึง 
เรีอ สำ บน เก่ง โ โงก ระ จาด ละ ©๐ ลำ ผไใ ดร และ เครี อง บริขาร กระจาด ละ ๑0 สำ รบ ของ ไทยทาน 
นอก น , นมี ต่างๆ ก่น จะ พรรณนา ก็ ยืด ยาว นก คิด ส่วน ท ลง ทุน และ เงน พระ ราช ทาน กระจาด ละ ๑๐ ชง 
และ ของ ไทยทาน กระจาด ๑ อยู่ ใน ๓๐ ชง บาง ๒๕ ชง บาง แต่ ต วก ระ จาด ไม่ คิด ครน์ เส รจ แล ว 
ว่น เดือน ๑ แรม ๔ คิา มี ธรรม เทศนา ใน พระ ที่นไ ดุสิต มหา ปราสาท ว่น เดือน ๑ แรม ๔ คา^- 1 
พระ พิมล ธรรม (จี่) ว่ดิ ประยูร วงค์ ถวาย เทศนา พงศาวดาร บริ เฉท© พระ ธรรม วโรดม (ถึก) 
ว่ดพ ระ เชดุ พน ถวาย เทศนา พงศาวดาร บริ เฉท ๒ วน เดือน ๑ แรม ๕ คา กรม ห มน บวร รง ษีสูริ ย พนธ์ 
ถวาย เทศนา กณฑ ทศพร© พระ ธรรม ไตรโลก' 'รอด) วดโ มฬ โลก ถวาย เทศ นาก ณ ฑหม พาน ต© 
พระ พรหม มุนิ (ยืม) ว่ดสู ทิศ นิ ถวาย เทศนา ก่ณฑ์ ทา นก ณฑ © พระ อโ นม คิริ มุนิ วดป ทุม คงคา 
ถวาย เทศนา กณฑ วน ประ เวค © พระ ธรรมราชา นุวต ร ( ทุก ) กรุง เกา ถวาย เทศ นาก ณฑชู ชก ๑ 
หม่อม เจา ญาณ ว รา ภร ณ วด ราช มุ รณ ะ ถวาย เทศนา กณฑ จุล พน ๑ พระ สมุทร มุน ( สงฃ ) 
ว , ด บวร นิเวศ ถวาย เทศนา กณฑ มหา พ ม ฉ พระ ว สูท ธ โสภณ ( นอ ย ) วด ประยูร วง ค ถวาย 
เทศ นาก ณ ‘ท ก มาร ๑ พระ เทพ โมฬ ( เอ ยม ) วดเ คร อวล ย ถวาย เทศนา กณฑ มทร ๑ 

พระ กระ ว วง ศ (ทอง) วด รา ชน ด ดา ถวาย เทศ นาก ณ 1 ท สก ร' อร รพ® พระ อร ย คณา รา ร (เนย ม) 



๔ ๐ พระ ราช พง สาว ดาร ร ชกา ลท ๔ 

วด กล ยา ณ มิตร โ! วาย เทศนา กณฑ มหาราช© พระ ริ เชีย ร โมฬี (เพ็ง) ริ ดจนิ ทา ราม โ! วาย 
เทศนา กณฑ ฉก ษ ตริ ย ๑ กรม สมเด็จ พระ ปร มาน ชิต ชิโนรส ริดพ ระ เซต พน ถวาย เทศนา 

นคร ก ณฑ์ ๑ 

วนเ ดอน' ฟ แรม ๖ คา ๑ ' สมเด็จ พระ วน ริ ตน (เซ่ง) ริด้อ รุณๆ ถวาย เทศนา 
กณฑ ทุก ฃสจ ๑ สม เด จ พระ อริ ยวง ศาค ต ญาณ (อู่) วดสุ ทศนี ถวาย เทศ นาก ณ ฑ์สมุ ทยส่ จ ๑ 
สม เด จ พระ พุทธ โ ฆษา จาร ย ( ฉิม ) วด มหาธาตุ ถวาย เทศนา ก ไน ริ] นิโรธ ส ไ) ๑ พระ อริ ย มุนี ( ทบ ) 
วดส มอ ราย ถวาย เทศ นาก ณฑม่ คคส ไ) ๑ พระ ศรี ริ สุทธิ วงศ์ ( พก ) วด บวร นิเวศ ถวาย เทศนา 
กณฑ์ สติ บฏ ฐาน สูตร แต่ ไตรส รณา คม จน ถึง ริบ สส นา ญาณ ๑ 

ว ไแ ดือ น ๑ แรม ๗ คา 1 ( ๒ ) พระ เมธา ธรรม รส (เอี่ยม) ริด พระยา ญาติ ( ๓ ' 

ถวาย เทศ นาก ไน ฑ์อเ บก ขา บารมี ๑ มหา มิตร ว , ด บวร นิเวศ ถวาย เทศ นาก , ณ' ฑ์บญ ญา บารมี © 
พระ อมร าภิริ กขิต วด บรม นิวาส ถวาย เทศนา ข นิติ บารมี ๑ พระ มหา เหมือน ริ ติ ประยูร วงศ์ 

ถวาย เทศนา ส ไ) จ บารมี ๑ พระ วร ญาณ มุนี ริติจ กร วร รติ ถวาย เทศนา เนก ขม ม บ ไร มี ๑ 

ว นิ เดือน ๑ แรม ๘ ค V ๔ ; พระ เทพ กระวี (สม บุญ) ว ด ทอง ธรรมชาติ ถวาย 
เทศนา ทาน บารมี ๑ พระ พินิต ริน ไ] (จีน) ริ ด ราช โอรส ถวาย เทศนา ริริย บารมี ๑ พระ ปริย้ ต- 
บ ณฑิ ต ว ดร าชบุ รณ ะ ถวาย เทศนา อธิ ฎ ฐาน บารมี ๑ พระ นิกร ม (ชู) ริ ด นาค ถวาย เทศนา 
เมตตา บารมี ® พระ เทพ มุนี (กน) ริ ด สุวรรณ ถวาย เทศนา ศีล บารมี ๑ รวม ๕ ริน 
พระ เทศนา ได้ ริบ ใน ส่วน กระจาด แบ่ง ถวาย เบน ส่วนๆ ไป ๓๐ ส่วน องศ์ ๑ ได้ ของ ไทยทาน 
ประมาณ ๒ ชง เศษ บาง ๓ ชง บาง 

ถวาย หระ นาม ษร ะ I ฉำ แผน ดิน หระ บรม ราช ชน น 
และ กรม หระ ราช วง บวร ท สวรรคต แล ว 

ค ริน มา ถึง ณ ริน พุธ เดือน ๔ แรม ๕ คา 1 ' ๕ 1 มี พระ ราช ห โ] ทย 

กตญ ถ] กต เวที คิด ฉลอง พระ เดช พระ คุณ พระ บาท สม เด จ พระ บรม อย กา ธรา ช เจา และ 

พระ บาท สมเด็จ พระ บรม ชนก าธิ ราช เจา และ พระ บาท สม เด จ พระ บรม ราช ชนนี ทง ๓ 

พระ องศ์ และ กรม พระ ราช ริง ทง ๓ แผ่น ดิน ถวาย เพิ่ม พระ นาม ขน ใหม่ อีก 

(๑) อาทิ ฅย์ ที่ *๔ ธ นิ วา คม (๒) จ่นิท ริ ©๕ ธ , น- วา คม (๓) ว ค ทิช' ย ญาทิ 

(๔) อ' ง การ ที่ ๑๖ ธน วา คม (๕) วนทิ ®0 มีนาคม 



เจา พระยา ท พาก รวง ศ ๔๑ 

จึ ง ได้ ตง การ พระ ราช พิธี สง ฆ จารึก พระ นาม พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ บรม ใอย กา ธรา ซ เจ ไ ใน แผ่น 

สุพรรณ บฏ เนอ เก ไ โดย วิเศษ ออ่ก ไป ว่า พระ บาท สมเด็จ พระ ปร โม รุ ราชา มหา จ่กรึ บรม นา รถ 

นเร ศร ราช วิว่ฒ น วงศ์ ปฐม พง สา ธรา ซ รามา ธินดิ นทร พิชิต นทร วโรดม บรม นา รถ บพิตร 

พระ พทธ ยอด พา จุฬา โลก แล้ว ประดิษฐาน ใว้ใ นก ล่อง ศิลา หยก แล้ , ว จารึก พระ นาม พระ บาท 

สมเด็จ ๆ พระ บรม ชนก นา รถ ธรรมิก ราช บพิตร เบึน พระ นาม ล้น วิเศษ เหมือน ก่น ใน แผ่นพระ 
สุพรรณ บํฏเ นอ เก่า ถวาย พระ นาม ว่า พระ บาท สมเด็จ พระ บรม ราช พง ศเช ษฐ มเหศวร สุนทร 

ไตร เศวต' ศ ชาด็ สร มหา สวา มินท รึ สยาม ริ ษฎิน ทรว โร ดม บรม จก รพ รใดิ ราช พิลา ศธา ดา ราชา- 
ธิราช บรม นา รถ บพิตร พระ พุทธ เลิศ V เล้า นภา ล้ ย แล้ว ประดิษฐาน ไว้ ใน กล่อง ศลา หยก แล้ว ทรง 
ต* ง พระ บรม อํเ สมเด็จ พระ บรม ราช ชนนี คือ สมเด็จ พระ พ่น วษา เบึน กรม สมเด็จ พระ ศรึสุ รึ เย น- 

ทรา มา ตย์ แล้ว ทรง ต , งํ๋พ ระ นาม พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ บรม เชษฐา ธิ ราช เจา ว่า พระ บาท สมเด็จ 
พระ ปร มา ทิว ร เส ฎฐม หา เจ ษฎา บ ดิน ทร ล ยา มินท ร วโรดม บรม ธรรมิก มหา ราชาธิราช บรม 

นา รถ บพิตร พระ นง เท ล้า เจา อยู่ ห่ว แล้ว ถวาย พระ นาม กรม พระ ราช วไ แผ่น ดิน ตน ว่า กรม พระ 
ราช วํง บวร มหา สุร สง หนา ท กรม พระ ราช ว ไ แผ่น ดิน ที่ ๒ ว่า กรม พระ ราช วไ บวร มหา เสนา นุ รํกษ์ 
กรม พระ ราช ว ไ แผ่น ดิน ที่ ๓ ว่า กรม พระ ราช วไ บวร มหา สํกดิ พล เสพ แล้ว ทรง ตง พระ อํเ พระองค์ 
I จำ กุ ซึ่ง เบน พระ กนิษฐ ภคินี ใน พระ บาท สมเด็จ ฯ พระ พุทธ ยอด พา จุฬา โลก ขน เบน กรม 

หลวง น ริน ทรเ ทวี ทรง บำเพ็ญ ทาน บริจาค พระ ราช ท รพ ย์ถ วาย พระ สงฆ์ ราชา คณะ และ ราษฎร เบน 
ล้น มาก เบน การ ฉลอง พระ เดช พระ คุณ ค รง หนี 3 



ชาว หน , ง ส์อฬ มพิ! .รอง ท* ง่า อง ศฤษ 

ใน บ กน ตรี ศก ได้ ข่าว ที่เมิ อง พม่า และ หนี งสือ พิมพ์ ว่า ดไ ยอ ไก ฤษก ไ] พม่า ใต้ รบ ก่น 
ขน อีก เพราะ เหตุ พม่า ทำ ผิด หน ไ สอล้ ญญา เรึอ ลุก ตา มา ขาย ที่ เมือง ย่างกุ้ง เจ ไ เมือง ย่างกุ้ง จบ 
กไเ ตนผ่ รง เศส ๒ ตน ข ไค ก ไว้ เพราะ เหตุ กฎหมาย พม่า เรือ ลุก ค าเ ขา' ไป แล้ ว ตอง ถอด หาง เ สอ อ อก 
ทุก ลำ ก ไ) ตน ๒ คน ไม่ ยอม ถอด หาง เสือ พม่า จึง เอา ก ไ] ตน ไป จำ ไว้ พวก พ่อ คำ นาย ห้าง ผ่วง ไป 
ต่อ ว่า เจ ไ เมือง ย่างกุ้ง กไม่ ปล่อย พวก พ่อ คา นาย ห , างท ง ปวง จึงเ ขาชึ่ อ ก่นมื หนี งสือ พ อง ลง มา ถ งเ , จำ 
เมือ งม ร แมน ว่า เจ , า เมือง ย่างกุ้ง คุม เหง ลุก ค , าทง ปวง น , ากฟ้ ไ ใน กำ พอง มืห ลาย ประการ เจา เมือง 



1 ®) 



พระ ราช พงศา' 3 ดาร ร' ช' กาล ท ๔ 

มรแ มน จง ส่ง กำ พอง บอก ไ. ป ถึง เจา เม อง กล ก ตา เกา วนา อน เตย เยเ นรา ล เจ้า เม อง กล กตา 

หน ง สอ ให้ กำ มะ โดด^ แล มเ บก โ เอ มา ถึง เจ ไ เมือง ย่างกุ้ง และ คุม กำ บน รบ มา ต่อ ว่า เจ้า เมือง 
ย่าง กุง ใจ ความ ว่า ขอ ๑ ให้ ปรบ ไหม เจา เมือง ย่างกุ้ง ©๐, ๐ 0 ๐ รเบ ย ทำ ขวํญ ก ไ] ตํน © คน 
ขอ ๒ ให้ เจา เม อง อง วะ ถอด เจา เม อง ย่างกุ้ง เสย ขอ ๓ ว่า อ งก โ] บ จะ ตง เอ เย นค์ คือ ผู้- รบ ธุระ ลก คา 
อยู่ ท เมือง ย่างกุ้ง คน ๑ อยู่ ที่ เมือ งอ ไว ะ คน ๑ 

กำ มะ โดด แล ม เบิก ถอห นง ลือ ไป ถึง เม อง ย่างกุ้ง ใด้ยึ น หน ไ ลือ และ บอก เจ้า เมือง 

ย่างกุ้ง ให้ ส่ง หน ไสือ ฃํ้นใ ป เมือ งอ ไว ะ ให้ มี คำ ตอบ ลง มา ใน ๕ อา ทตย์ เจ้า เมือง ย่างกุ้ง รํบ หน ไ ลือ 

ส่ง ขน ไป เมือง อง วะ แล ไมื คำ ตอบ ลง มา ให้ ถอด เจ ไ เมือง ย่างกุ้ง คน เก่า เสีย เปลี่ยน ลง มา ใหม่ แล ไ แต่ 

เงิน ปรบ ไหม ©๐ 1 ๐๐๐ รูเบิ ยนน ให้ อ ไก ฤษป รบ เอา กบ เจ้า เมือง ย่างกุ้ง คน เก่า เถิด กำ มะ โดด แล ม 

เบิก จึง ให้ ขน นาง ฃํ้น ไป ห่า เจ้า เมือง ย่างกุ้ง คน ใหม่ จะ ได้ ปรึกษา หารือ กิน เจ้า เมือง ย่างกุ้ง คน ใหม่ 

ก็ ไม่ ออกรบ ขน นา งอ ไก โ] ษยน อยู่ ที่ แดด หลา ยชไ โมง ต ไง กลบ ลง มา เรือ กำ มะ โดด แล ม เบิก เห็น 

ว่า เจ้า เมือง คน ใหม่ ดู ถูก กิ บอ ไก แษ นก จึง บ ไค บ พวก ฝ รืงที่ ตง คา ขายอยู่ ที่ เมือง ย่างกุ้ง ออก ไป เสีย 

จาก เมือง ให้ หมด พวก พ่อ คำ เหล่า น นก ไม่ มีที่ อา ศ ไ] กำ มะ โดด แล ม เบิก จึง ให้ เรือ ไฟ ไป ชก ลาก เอา 

เรือ รบ 1 ใหญ่ ของ เจ้า อ งิว ะ ซึ่ง' ไว้ รก ษา เมือง ลำ ๑ เอา มา ให้ พวก พอ คำ ขน ซอง ลง อยู่ ใน เรือ นํ้น พม่า 

เห็น ว่า พวก ลูก ค ไอ ไก ฤษ จะ ได้ รบ กน เบน แน่ แล ไ พม่า จึง ยิง บน ที่ บอ ม เมือง ย่างกุ้ง ระดม ลง มา ที่ 

กำ บน รบ อ ไก โ] ษ กำ มะ โดด แล ม เบิก เห็น ว่า พม่า ยิง เอา ก่อนก เบน ขาด ทาง ไมตรี แล วถึ ยิง บน ที่ 

4 



กำ บน รบ ระดม ซน ไป ทุก ลำ พม่า สู้มิใ ด้ถึแ ตก หนี ที่ ง เมือง เสีย อ ไก เ] ษ ได้ เมือง ย่างกุ้ง แล ไก็ต งม นอ ยู่ 
แล ไย กก องหํ พไป ตี เอา เม อง มอญ และ เมือง ขน ของ พม่า ที่ ปาก นา ออก ทะเล ได้ สน พอ เปลี่ยน เจ้า 

แผ่น ด้น พม่า ใหม่ เจ้า แผ่น ดิน องค์ ใหม่ เห็น ว่า จะ สู้ รบ ไป ไม่ ได้ ก ชไา ถอน กอง ท พ เลิก กลบ ไป เมือง 
อ ไว ะ หมด พวก นาย ท พนา ยก อง อ ไก โ) ษ เห็น ด ไน น บอก หน ไ ลือ ไป ถึง แม่ทํ พ ใหญ่ ว่า พม่า ไม่ สู้ รบ 
จะ ให้ ทำ อย่าง ไร แม่ ท พ ใหญ่ จึง บอก หน ไสีอ ไป ถึง เกา วนา อินเดีย เยเ นรา ล เจ้า เมือง กล กด าๆ มื 
หน ไ ลือ ตอบ มา ว่า ให้ มืหน ไ ลือ ไป ถาม พม่า ดู จะ ว่า อย่าง ไร จะ สู้ หรือ ไม่ สู้ ถา ไม่ สู้ จะ ไถ่ เมือง หรือ 
ไม่ ไถ่ กิา ไม่ ไถ่ เมือง จะ ทำ หน ไ ลือ สํญ่ญ า ใหม่ หรอ ไม่ ทำ แม่ ทํพมื หน ไ ลือ ไป ถึง เจ้า อง วะ เจ้า อ ไว ะ 
ตอบ มา ว่า ไม่ สู้ รบ แล ไจ ะ ไถ่ เมือง เหมือน แต่ ก่อน ก็ ไม่มื เงิน จะ ให้ ให้ กิ งก โ] ษร กิษา เอา เมือ งที่ ตี' ได้ 
ไว้ เถิด จะ ขอ ทำส่ ญญา แบ่ง บน เขต แดน และ การ คำ ขาย ใหม่ อ ไก โ] ษก็ย อม ได้ ทำ หน ไ ลือ ส ญญา 
(®) ก้ม ประ โค 



2 ะ:] I 



I จา พระยา ทิพ ากร วง ศ ๔ ๓ 

กน ใหม่ ตไแด่น ไ; เซต แดน พม่า ผาย ทะ เลก เบน ของ อ ไก ฤษ สน ภาย หล ไ พม่า แต่ง ราชทูต กอ ราช 
สา ล’! คม เคร อง ราช บรรณาการ ไป คำน้ บ เจ่า เมือง กล , ก ตา จะ ขอ เมือง ที่ ปาก นา อ อก ทะเล' ไว้ ส ก 

เมือง ๑ แต่ พอ ได้ ใช้เ รอ เข ไอ อก ทาง ปา กน ไ ได้ เจ่า เมือง กล่ก ตา ก็ ไม่ ยอม ให้ ของ เครี่ อง บรรณา- 
การ ก ไม่ รบ กลบ ให้ ซอง มา แก่ เจ ไอ ไว ะ อก เบน หลาย สิ่ง พม่า เลีย เขต แดน แก่ อ ไก ฤษค รืง หล ไ 

เมือ บ กน ดร ศก ก็ เบน เมือง ดอน สิ่น อำนาจ ไม่ เหมือน แด่ ก่อน 

งาน ฬระ บรม ฟ้ษ 

ลุ ศก ราช ๑๒© ๔ บ ชวด , ^ จต วา ศก เบน บ ที่ ๒ โปรด เกลา โปรด กระหม่อม ให้ 

เร่ง รด ทำ การ พระ เมรุ ให้ ท้น ใน ฤดู แล ไ เจ่า พน ก งาน จ่ ด การทำ พระ เมรุ ขนาด 1 ใหญ่ สูง ตลอด ยอด นน 
๒ เสน มี ยอด ปรางค์ ๕ ยอด ภาย ใน มี พระ เมรุ ทอง สูง ๑๐ วา ตไ เบญจา ทอง รอง พระ บรม โกศ 
มี เมรุ ทิศ ท ไ ๘ มี ราช ว่ต ๒ ชน มี ฉต ร เงิน ฉตร ทอง ฉ่ตร นาก ราย ตาม ราช ว่ต ชน ใน ฉํตร เบญจรงค์ 
วาย ตาม ราช ว่ต ชน นอก มี โรง รูป สต ว ราย รอบ ไป ใน ราช ว* ตฉํต ร เบญจรงค์ มี ระทา ดอกไม้ สูง ๑๒ 
วา ๑๖ ระทา มี เครื่อง ประ ด่บป ระดา 1 ใน พระ บรม ศพ ครบ ทุก สิ่ง ทูกป ระ การ ตาม เยี่ยง อย่าง ประเพณี 
พระ บรม ศพ มา แต่ ก่อน มี การวิ เศษ ออก ไป กว่า พระ เมรุ แด่ ก่อน คือ เจาะ ผนไ เบน ช่อง แตร ท้า เบน 
ชม ยอด ประกอบ ติด กบ ผนไ ท้า เรือน ตะเกียง ใหญ่ ระวาง มุข ที่ง ๔ เบน ที่ ประกวด ประ ขน กน อย่าง 
ยี่ง ขอ แรง ใน พระ บวร ราช วไชุ้ ม ๑ ใน สมเด็จ เจ ไพ ระ ยา องค์ ใหญ่ ซุ้ม ๑ สมเด็จ เจ ไพ ระ ยา องค์ 
นอ ย ซุ้ม ๑ เจ่า พระยา นิกร บดินทร์ ชุม ๑ ซุ้ม ตะเกียง น น สูง ๓ วา มีเล รือง ประ ด ไช ประดา และ 
เรือน ไฟ เบน การ ช่าง ตางๆ มี รูป ลน กํน สูง ๖ ศอก ขาง ประตู ทุก ประ ดู มี ศาลา หลวง ญวน ท้า กงเต๊ก 
๗ วน ๗ คืน และ โปรดฯ ให้ เจ๊ส่ ว เจ่า ภาษี ผลํด เปลี่ยน กน เข ไ ไป คำ นบ พระ บรม ศพ ตามอย่าง 

ธรรมเนียม จีน มี เครือ ง เช่น ทุก ว่ 1 น นอก จาก นีน จะ พรรณนา' ไป ก็ ยืด ยาว นก ด ไย ชอง มี ด่า รา อยู่ 
แล ไ จบ การทำ พระ เมรุ ตง แต่ เดือน ©๑ มา ๔ เดือน จึง สำ เรจ 

ค รน มา ถึง วน เดือน ๖ ขํ้น ๗ คา^ ๒ ^ เวลา บ่าย โมง ๑ ได้ ตํ้ง กระบวน แห่ เชิญ พระ 

บรม สารื ริก ธาตุ ไป สู่ พระ เมรุ มาศ โปรด เก ลไ โปรด กระหม่อม ให้ พระ บรม วงศา นุ วงค์ แต่ง พระ 

องค์ ทรง ช่าง บ ไง ทรง มาบ ไง เบน กระบวน หนึ่งๆ ตา มล ได บ ผู้ใหญ่ ผู้ นอ ย ทุกๆ พระองค์ แด่ กรม 
สม เด จพ ระ เดช าดิศ รน นทรง พระ ราช ยาน กง มก ระ บวน แห เคร่ อง สูงก ลอง ชนะ ลง ข แตร ดวย ผด 



(®) พ. ศ. ๒๓๙๕ 

(๒) อาทิ ฅย์ ที่ ๒๕ เมษายน 



๔๔ พระ ฑช พงศาวดาร รช กาล ท ๔ 

กน กบ พระ บรม วงศา นุ วง ศ์ทง ปวง ต ไก ระ บวน แห่ ที่ หน ไข้ ด พระ เชตุ พน มา ตาม ถนน หน ไพร ะที่นื ง 
สุ ท! ธ ศว รรย์ ตรง ไป เลย ว ศาลา คู่ มา เปล อง เครื่อง ทิหน ไข้ ดม หา ธาตุ ลน กระบวน แห่ เจ ไ นาย 

แล ว พระ บาท ลม เด็จ พระ เจา อยู่ ห ไ ก็ ทรง เครื่อง แล ไ เสด็จ โดย พยุห ยาตรา ๔ แถว ประ ทบ เปล อง 
เครือ งทพ ลบ พ ลา และ พระ บาท สมเด็จ พระ!! นเ กล ไ เจ ไอ ยู่ห่ว เสด็จ ออก ลู่ พระ เมรุ ก็ เสด็จ โดย 

กระบวน พยห ยาตรา เหมือน กน ทรง พระ ราช ดำริ อย่าง น จะ ให้ แขก เมือง ต่าง ประเทศ และ เมือง 

ประเทศราช และ ห ไ เมือง เอก โท ตรี จ ตวา บกษ์ ใต้ ผ่ไย เหนือ ที่ เข้ เมา ดู และ ช่วย ใน การ 
พระ บรม ศพ ได้ เห น ว่า พระ บรม วงศา นุ วง ศ ผู้ใหญ่ ยไมื อยู่ มาก จะ ได้ เบน เกียรติยศ แก่ นานา ประเทศ 
ท ไป วง 

ค รน เวลา บ่าย ต โมง ก็ ให้ เดิน กระบวน แห่ พระ บรม สารีริกธาตุ ออก จาก ประตู วิเศษ 
ไชย ศรี ไป เลย ว บอ ม เผด็จ ดํษ กร เข ไลู่พ ระ เม รุด ไน ตะ ว" แอ อก เชิญ พระ บรม สารีริกธาตุ ขน 

ประดิษฐาน บน พระ เบญจา แล ไพ ระ สงฆ์ ราชา คณะ ๔๐ รูป เจริญ พระ ปริตร ใน พระ •เมรุ พระ สงฆ์ 
ใน กรุ งๆ และ ห ไ เมือง ๔ 0 ๐ รูป เจริญ พระ ปริตร ใน สำ สร ไง ๔ ด ไน ด ไน ละ ๑๐๐ รป ทรง พง 
พระ พุทธ ปริตร เสร็จ แล ไ เวลา บ่าย ๕ โมง เสด็จ ออก พลบ พ ลา ทรง โปรย ทาน ให้ มี การ ฉลอง คืน 9 
ค รน รุ่ง ขน เดือน ๖ ขน ๔ ค ข้®) เวลา เซ ไ เสด็จ ปรน นิป้ต พระ สงฆ์ เวลา บ่าย ตไ บายศรี เวียน 

เทียน เสร็จ แล ว เสด็จ ออก ทรง โปรย ทาน ฅรไ เคืา ก็ ให้ จุด ดอกไม้ เพลิง กระทำ ส , ก การ บูชา พระ บรม 
สารีริกธาตุ แล ไต ไก ระ บวน แห่ เฃไ ลู่ พระ บรม มหาราช วไเ บน ลำ รบวํ น ๑ กํบ คืน ๑ 

ครีน รุ่ง ขน ณ เดือน ๖ ขน ๙ คืข้ ๒ ' เวลา เช่า เชิญ พระ บรม อํเต ไก ระ บวน แห่ 

ออก ทาง ประตู วิเศษ ไชย ศรี ไป เลย ว บอ ม เผด็จ ด ษกร ไป เข้า ประตู พระ เมรุ บูรพ ทิศ ขน ประดิษ- 
ฐาน ใน พระ เมรุ พอง สด บ ปกรณ์ ถวาย ไทยทาน แก่ พระ สงฆ์ มืกา ร มหรสพ อิก วน ๑ กบ คน ๑ 

ค รน รุ่ง ขน ณ เดือน ๖ ขน ๑๐ คา เชิญ พระ บรม อํเ แห่ กลบ เข้า ลู่ พระ บรม มหาราช วไ กรี น 
ณ ว , น เดือน ๖ ซน ๑๑ คา จึง เชิญ พระ บรม ศพ ขน ประดิษฐาน บน พระ มหา พิ ไชย ราชรถ ตง 
กระบวน แห่ มี รูป สตร์ ต่าง ๆ และ รถ ประเทียบ และ นาง สนม ตาม เบอ งหลํ ง คน เดิน กระบวน แห่ 

๗. ๐๐๐ ออก ไป สู่ พระ เมรุ มาศ ตาม บูร าณ ราช ประเพณี ทำ การ ฉลอง พระ บรม ศพ ๗ ข้น ๗ คืน 
นิมนต์ พระ สงฆ์ ราชา คณะ พระ ครู ฐานานุกรม ทไ ใน กรุง นอก กรุง บกษ์ ใต้ ผาย เหนือ มา เทศนา 



(๑) จํ นทร์ ท ๒๖ เมษายน 
(๒) องการ ที ๒๗ เมษายน 



เจ ไพ ระ ยไทิ พาก รวง ศ ๔๕ 

และ สวด พระ อภิ ธ ฑมส ลบ ปกรณ์ 0 วาย ใ ทย ธร ใ ม เบน อ IV เก ปรี ยาย ต่าง ๆ จำนวน พระ สงฆ์ ห่ว เมือง 
ใน กรุง นอก กรุง มากกว่า ๑๐. ๐๐๐ 

ค รน ถึง ณ วน เดือน ๖ แรม ๒ คำ^ เบน คำรบ ๗ ว่น ๗ คืน กได้ ถวาย พระ 
เพลิง พระ บรม ศพ เส ร่จแลว ค รง รุ่ง ขน เวลา เช้า ก็ ได้ แจง พระรูป เก็บ พระ บรม อิแ ขา ประดิษฐาน ใน 
พง ะ โกศ ทอง นอ ย จำ หล ทลาย กุ ดิน ประ ดิบ พลอย เนา วร่ ตนื ม พระ สุวรรณ ฉํตร กน เบน สำ ค' ญ ขน 

ประดิษฐาน’ ใว้ บน พระ เบญจา ใน พระ มหา มณฑป ทอ ง คำ สมโภช พระ บรม อํเ บำเพ็ญ พระ ราช กุศล 
อีก ๓ วน ๓ คน วน เดือน ๖ แรม ๖ คำ^ ๒ ) เวลา เซา เชิญ พระ บรม อิฐ ขน พระ ยานุมาศ แห่ ออก 
ประตู ดาน ตะ วน ออก เลย วบ อม เผด็จ ดษ กร มา เซ ไ ประตู สก ไ) เหนือ แล ไ เมา เฃไ ประตู สุนทร ศรี ทวาร 
ขน ประดิษฐาน ไว้ ใน พระ ทีนืง ดุสิต มหา ปราสาท ราษฎร และ เจา ภาษี ตง โ ต๊ะส้ ก การ บูชา ๒ ฟาก 

ถนน ตไ การ เฉลิม พระ บรม อิฐ อยู่ ที พระ ทีนืง ดุสิต มหา ปราสาท ๗ ว , น แล ว เชิญ พระ บรม อิฐ ตง 
กระบวน เซา ประดิษฐาน ไว้ ใน หอ พระ บรม อิฐ ตาม เยี่ยง อย่าง พระ บรม กษไ ริย์ แต่ ก่อน และ เมื่อ 
ทำ การ ฉลอง พระ เดช พระ ดุณพ ระ เจา อยู่ หวน น พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ จอม เก ลไ เจ ไอ ยู่หํว ทรง 

บำเพ็ญ พระ ราช กุศล ให้ ทีง ทาน และ ทีงฉ ลาก ต่าง ๅ ทงฃุ น นาง และ ไพร่ และ ชาว ต่าง ประ เทศ และ คน 
ทงห ลาย ซึ่ง ไป ประชุม พร อม ขา ราชกา รก็ดื ผู้ ใปตู งาน เล่น ก็ดื ได้ รบ พระ ราช ทาน ท วก , น แทบ' ไม่ 
เวน ต ไ เดน สน พระ ราช ท ร* พ ยี่ เบน อิน มาก คน ชาว ต่าง ประเทศ กอ อก ปากว่า ทำ การ พระ บรม ศพ 
ใหญ่ เช่น นื ไม่มื่ ประเทศ ใดๆ ที จะ ได้ ทำ การ เห มอน ประเทศ สยาม นใม่ มี เลย 

แลว จึง โปรด เกลา โปรด กระหม่อม ให้ อ ไง พระ นาม ตาม แผ่น ดิน ว่า แผ่น ดิน พระ บาท 
สมเด็จ ๆ พระ พุทธ ยอด พ็า จุฬา โลก แผ่น ดิน พระ บาท สมเด็จ ฯ พระ พุทธ เลิศ หล ไน ภา ล ไ] แผ่น ดิน 
พระ บาท สมเด็จ า พระ นืงเ กล ไ เจ ไอ ยู่ห่ว และ ใน แผ่น ดิน บจจุ ปน น ให้ อ ไง ว่า แผ่น ดิน พระ บาท 
สมเด็จ ๆ พระ จอม เกลา เจา อยู่ หว 

ราฬ ฑตไ ทฮไ ป I มอ งฉน 

ค รน มา ถึง เดือน ๘ โปรด เกลา โปรด กระหม่อม แต่ง 1 ให้ ทตา นุ ทูต เชิญ พระ ราช สา สนื 
ออก ไป จม ก่อ ง สม เด จ พระ เจา ฮำฮ อง ม ความ ใน พระ ราช สา สน ว่า พระ ราช สา สน สม เด จ พระ เจา 
กรุง มหา นคร ศร อยธ ยา บรม ราชาภิเษก ใหม่ เจ รีญ ทาง พระ ราช ไม ด 3 มา ยง สม! เด จ พระ เจา ฮาฮ อง 

(®) พุธ ที่ ๕ พฤษภาคม 
(๒) อาทิ ฅย์ ที ๙ พฤษภาคม 



พระ ราช พง สาว ดาร ร ชกา ลท ๔ 



๔๖ 

ดวย เมือ ณ มรสุม บ กุน ตรี ศก เบน กำหนด บจม กอง ได้ แต่ง ให้ ทูตานุทูต จำ ทูลพระ สุพรรณ บฏ 
สุวรรณ ราช สา สน คำ หบ เชิญ เครือ ง ราช บรรณาการ ออก มา จม กอง สมเด็จ พระ เจ้า ฮำฮ อง สำ รบ ๑ 
เยี่ยม พระ ศพ สมเด็จ พระ เจ้า เตา กวาง สำ ร บ ๑ ฮอง ใทฮ อ สำ รบ ๑ ได้ แจ ไค วาม พระ บาท สม' เด็จ ๆ 
พระ บรม เชษฐา ธรา ช เจา ผู้ ท รง พระ คุณ ธรรม อ นม หา ประเสริฐ ซึง สมเด็จ พระ เจ้า เตา กวาง หอ ง ให้ 
ตาม โบราณ ราช ประเพณี สมเด็จ พระ มหา กษต ราชิ ราช เจ้า สืบ มา แต่ ก่อน เสด็จ ส่ส วรรค ต และ ได้ 
เสด็จ ซน เถลิง ถวล ย ราช สม บํต ใหม่ ความ แจ้งอยู่ ใน พระ ราชสาสน์ ครไ ก่อน น น แล้ว ค รน ณ เด็อ น 
๓ ขน ๑๑ คํล้ ๑ ^ บี 1 กุน ตรศ ท ทูตานุทูต รบ เชิญ พระ ราชสาสน์ สมเด็จ พระ เจ้า ฮํไฮ อง กลบ เขา ไป 
ถึง กรุ งา ฉบํบ ๑ ใน พระ ราชสาสน์ น์น ว่า จง ต๊กห มูอี่เ มือ งก วาง ตุง บอก ขน ไป กรุง บก กิ่ง ว่า สมเด็จ 
พระ เจ ไ กรุง มหา นครศรี อยุธยา ซึง ได้ สบ พระ บรม วงศ์ เบน บรม มหา กษ ไ) ริยี่ ขน ใหม่ แต่ง ให้ ราชทูต 
อุปทูต ตรีทูต และ ทูต มืซึ่อ เชิญ พระ ราชสาสน์ ๕ ฉบบ ก* บ เครื่อง ราช บรรณาการ ออก มา 
เจริญ ทาง พระ ราช ไมตรี สมเด็จ พระ เจ้า ฮำฮ อง ก้ บ สมเด็จ พระ เจ้า กรุง บก กิ่ง พระ องศ์' ใหม่ เห็น 

แก่ ทาง พระ ราชไมตรี พระ มหา กษต ราชิ ราช เจ้า แผ่น ด้น ที ล่วง ไป แล้ว ก่อน จึง จ้ด้ ให้ ทูตานุทูต จำ ทูล 
พระ ราชสาสน์ เชิญ เครื่อง ราช บรรณาการ ออก มา เจริญ ทาง พระ ราชไมตรี อุตสาหะ มา ทาง ทะเล 
ไกล กน ดาร ได้ ความ ลำบาก ยิ่งน้ ก สมเด็จ พระ เจ้า ฮำฮ องมื ความ ริก ใคร่ ควร จะ สรรเสริญ 

สมเด็จ พระ เจ้า กรุง มหา นครศรี อยุธยา เบน อ* น มาก เมื่อ บ จอ โท ศก เอี่ยม หอก เจ้า เมือง ญวน 

และ บรรดา เมือง ซึ่ง' ไป จึม ก่อ ง กรุง บก กิ่ง ให้ ทูต เชิญ พระ ราชสาสน์ คุม เครื่อง ราช บรรณาการ ไป เยี่ยม 
พระ ศพ ก็ ไม่ ท น์ จะ ผง พระ ศพ แล วอ ย่าง ธรรมเนียม กิ่หา ได้ ให้ ทูต คุม สิ่ง ของ ขน ไป คำ นบ พระ ศพ 
ไม อย่า ให้ ทูต เมือง ญวน และ ทูต เมือง อื่น ๆ ส่ง สิ่ง ของ คำ นบ พระ ศพ และ ของ ทรง ยินดี ขน ไป เลย 
สมเด็จ พระ เจ้า ฮำฮ องมื พระ ล้ ย่รไ ไ' ใคร่' ใน เมือง ท* ง ปวง ที่ เบน' ไมตรี เสมอ กน ที่ งสิ่ น สิ่ง ของ ซึ่ง สมเด็จ 
พระ เจ้า กรุง มหา นครศรี อยุธ ยา พระ องศ์' ใหม่ ให้ ทูต คุม ออก' ไป ทรง ยินดี น นก ไม่ ล้น ผง พระ ศพ ให้ 
จง ต๊กห มูอี่ม อบ คืน สิ่ง ของ เครื่อง ราช บรรณาการ' ให้ ล้บ ทูต คุม เข า มา แล้ ว ให้ สมเด็จ พระ เจ้า ก ตุง 

มหา นครศรี อยุธยา รู้ นา พระ ท ย สมเด็จ พระ เล้า ฮำฮ 34 ว่า รไไ ใคร่ ใน ทาง พระ ราชไมตรี เบน ความ 

จริง มิ ได้ หมื่น ประ มา ทน น กรุง พระ มหา นคร ศรีอยุธยา ได้ แจ ไ ใน พระ ราชสาสน์ คุก ประการ แล้ว 
ซึ่ง สมเด็จ พระ เจ , โ าฮำ เฮอ งมืพ ระ ล้ยร่ เ กใ คร่ , ใแ ทาง พร ะ รา ซ ไม ตรีล้ แ ส นิ' ค คิด แต่ ที่ จะ ให้ ทาง พระ 



เจา พระยา ท พาก รวง ศ ๔0 ง 

ราช' ใม ตรจำเริ ญวฒ นา การ สืบ ต่อ ไ ป ท ร; จิดแ จ; การ บำรุง ทาง พระ ราชไมตรี พระ นคร อํน ใหญ่ และ 
เม อง ประเทศ ท; ปวง มี ได้ ผิด ดวย เย ยง อย่าง พระ ราช ประเพณี เทพ ย ดา และ มนุ , ษย์กี จะ สรรเสริญ 
สมควร ท จะ เบน พระ บรม กบ ตริ ย์อน ใหญ่ กรง เทพ มหา นครศรี อยุธยา ทรง คิด ถึง ทาง พระ ราชไมตรี 
สม เด จ พระ เจา ฮำฮ อง ยิง นก มรสุม บ่ ชวด จิต วา ศก น จึง แต่ง ทูตานุทูต จำ ทูล สุวรรณ ราช สา สน คำ ห* บ 
เชโ 1) เครือ ง มงคล ราช บรรณาการ ออก จม ก อง ลม เด็จ พระ เ จิาฮำฮอ ง ตาม พ ระ รา ชปร ะ! 1 พณี จะ ได้ 

ทรง ทราบ การ ซึง ฉลอง พระ เดช พระ คณก วาย พระ เพลิง พระ บาท สม เด จ พระ บรม เชษฐา ธรา ช เจ ไ 

นน เจา พน ไา งาน จิดแ จง ทำ การ พระ เมรุ มาศ เสร็จ แล้ว ณ วน เตือน ๖ ขน ๑๑ คื •บ่®) บ่ ชวด 

จต วา ศก เวลา เซา ให้ เชิญ พระ บรม ศพ ออก จาก พระ ที่นไ ดุสิต มหา ปราสาท ขํ้นสู่ พระ มหา พิ ไชย 
ราชรถ ตง กระบวน แห่ โดย ทาง สถลมารค เชิญ พระ บรม ศพ ไป สู่ พระ เมรุ ให้ มี การ มหรสพ 

ตางๆ สมโภช สิ ก การ บูชา ท ไกล างว น และ กลาง คืน เฉลิม พระ เกียรติยศ ตาม บูร าณ ราช ประเพณี 
พระ มหา โเษ้ ตรา ชิ ราช เจ , า แต่ ก่อน สืบ มา กรน ณ เตือน ๖ แรม ๒ คืบ่ ๒ ) เบ่น คำรบ สิ ก การ บูชา 
สมโภช ๗ วน ๗ คืน พระ ญาติ วง ศ เสนาบดี ขา ราชการ ผู้ใหญ่ ผู้น ไ) ยฃ ไง หนา ขาง ใน พระยา 
ประเทศราช พร , อม กนก ราบ ถวาย บง คม กระทำ สิ ก การ บูชา ฉลอง พระ เดช พระ คุณ ถวาย พระ เพลิง 
พระ บรม ศพ เสร็จ แล้ว ได้ ทำ บูญ ให้ ทาน ทำ การ ฉลอง พระ บรม อํเ ต่อ ไป อีก ๓ วน เบน ดร บ® ๐ วน 
แล ไต งก ระ บวน แห่ เชิญ พระ บรม อํฐก สิบ เข าสู่พ ระ บรม ม ทา ราช วง ทำ บูญ ให้ ทาน ต่อ ไป อีก ๗ วน 
อานิสงส์ ที่ ใด ทำ บูญ ให้ ทาน การ พระ ราช กุศล ชึ่งใ ดี กระทำ ดร ไน แผ่ กุศล ส่วน บูญอ อก มา 1 ให้ สมเด็จ 
พระ เจ ไ ฮำฮ อง ทรง พระ เจริญ ราช สม ปด จง ยืน นาน ให้ มี พระ เกียรติยศ ปรากฏ ย็่งฃํ้ น ไป กว่า เก่า จะ 
ได้เ บ่นทิ ยำ เกรง แก่ นานา ประเทศ พระ ราช สา สน ลง วน จน ทร เด อน ๔ แวม ๓ คํบ่ ๓ ) บ ชวด 
จิต วา ศก 

ดร ไน นทูต ขน ไป ถึง กรุง บ่ก กิ่ง แล ไ ได้ เผา สมเด็จ พระ เจ ไ ฮำฮ อง มี พระ ราช สาสน์ 

หอ ง ทรง ยิน ด ตอบ แทน มอบ ให้ ท ตก ลบเ ขา มาด วอ ทูต กลบ เขา มา ถง แขวง เม อง เอ ยง เชย ง กุย ม โจร 
ผ้ร ายตื ชิง เอา ของ ทรง ยิน ด และ ของ ทตใ ป สน ผู ราย ฆ่า จน หง ท่อง สอ ใหญ ตาย คน หน ง ทูต มา ถ; 

เมือง กวาง ตง จง ต๊ก ชำระ เอา ตวผู ริ ไย' ไม่ ได้ ก ได้! ชแต ของ ทรง ยนด ครบ บรบู รณ แตฃ อง ทูต 

นน หา ได้ ใช้ ไม่ ท ตก ลบ เขา มา กง กรุงเทพ มหา นคร ตง แตน น มา ท กรุ งก ม ไค แตง ทูตออก ไป 

จม ก , อ ง จน ทุก จิ น์น์ 



(๑) พฤหํ สบ คี ที่ ๒๙ เมษายน 
(๒) เสาร์ ที่ ๑๕ พฤษภาคม 
(๓) อาทิ ฅย์ ที่ ๔ กรกฎาคม 



๔๘ พระ ราช พงศาวดาร ร ข กาล ท ๔ 

บุดค ลฮง ผดุง กรุง เกษม และ ส รา 3บ3 ม 

ใน บ ชวด การ ขด คลอง ๑0 เ คอน จึง สำเร็จ เมื่อ วน เดือน ๙ แรม ๑๔ ค่บี ๑ ! รวม 
เงิน คำ คลอง ค่า ตอ ไม้ คิด เบน เงิน ๓๙๑ ชง ©๓ ตำลึง ๑ บาท ๑ เพ 1 อง ให้ ซือค ลอง ผด ง- 

ก รุน กบ ม แล ว ทรง พระ ราช ดำริ ว่า พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ พุทธ ยอด พา จฬา โลก พระ บาท สมเด็จ ไ 
พระ พุทธ เลิศ หล ไน ภา ล ไ] พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ นงเ กลา เจา อยู่ ห ไ) ทํ้งิ ๓ พระ อง คิก ได้ ทรง 

กระทำ การ บาน เมึ อง ต่อ ๆ มา ทุก พระ องคิ ก การทำ บอ ม บก กาก จะ เบน ที่ บอ งก นขา ศึกศ้ ตรู ซึ่ง จะ 

เบียด เบียน พระ นคร อไแ บี นที่ต ไ แห่ง พระ พุทธ ศาสนา และ ริก ษาพุ ทธจ กร อาณา จก รส มณพ รา ห ม- 
โน า จาร ย และ พระ ญาตึ พระ วง ศ ข่า ราชการ ไพร่ พา ข่า แผ่น คินที่ งสน ศร ไน ไพร่ บาน พลเมือง 
ก็ สมบูรณ์ มื่งก ไข นก ว่า แต่ ก่อน ตึก กวา นบ ไน เรือน ข่า ราชการ และ ราษฎร แผ่ พ่าน ออกอยู่ นอก 

พระ นคร โดย มาก บอ มบีก กา ที่ เมือง สม ทรป รา การ และ เมือง นคร เขื่อน ขน ธ ชึ่งพ ระ บาท สมเด็จ ไ 
พระ บรม มหา กษํต่ รา ธรา ช เจา โปรด ฯ ให้ สร ไง ไว้ มื่น คง เบน ชน หนึ่ง สอง ชน อยู่ แล ไ แต่ ที่ กรุงเทพ 
มหา นคร ยไ หา เบีน ที่ มน คง ที่ จะ สู้ รบ ข่า ศึก ศไรู อํน จะ เกิด ขน ใน ชน ใน ไม่ ใน หาง ลำ นา จะ ชน ล่อง ไป 
มา ก็ อยู่ ใน ผง ตะ วน ออก ทไ เหนือ นึ่าใ ด้น ไ จึง โปรด เกลา โปรด กระหม่อม ให้ ขุด คลอง เบน คู ออก ไป 
อีก/น หนึ่ง แล ไจ ะ ทำ บอ ม ก่อ กำแพง ขน ดาน ฅะว่ นอ อก ให้ มื่น คง ก ไ] ทาง ลำ นึ่า จะ ขน มา กรุงเทพ 
มหา นคร จะ ให้ ทำ บี อม ขน อีก ฟาก ละ บี อม โต ยหว ไพ ระ ราช ห โ) ทย ว่า มืฃา ศึก สงคราม จะ ได้ เบน ที่ 
อุ่น ใจ แก่ ไพร่ บาน พลเมือง ซึ่ง ต ไอ ยู่ นอก กำแพง พระ นคร ก ไ] ประการ หนึ่ง ลูก ค่า นานา ประเทศ เข่า 
มา ค่า ขาย เห็น บ ไน เมือ งบ อม คู มน คง ก็ จะ ไม่ เบน ที่ หมิ่น ประมาท ได้ การ ซึ่ง ทำ บฮม ทำ กำแพง 

พระ บาท สมเด็จ ไ พระ บรม มหา ก ใ! โต ราธิ ราช เจ ไแต่ ก่อน นก ได้ ขอ แรง ไพร่ สะสม กำ ลไ ข่า เจ ไ บ่าว 
ข่า ราชการ มา บก หน ไที่ ให้ นาย กำ ก่บ ทำ พุก ศร ไ ก การ ครไ นึ่จะ บก หนา ที่ ให้ นาย ทำ เหมือน แต่ ก่อน 
ไม่ ได้ จะ ต ไง ขอ แรง ให้ ทำ บี หนึ่ง คน ละ เดือน เสมอ ไป กว่า การ จะ แล ไ เสร็จ ให้ กรม พระ สุริ สวด 

จ่าย ต ไ เลก ไป ส่ง ต่อ ๆ พณ ฯ หไ เจ ไ ท่าน ท่าน เจา พระยา ศรี สริย วงศ์ ว่า ที่สมุ ห พระ กลา” โหม จะ' ได้ 
มอบ ให้ นาย งาน กรม พระ กลาโหม ได ลง มือ ทำ การ ก 3 " วน เดือน ๑๐ ขน ๑ คา 1 ■ ๒ ^ ได้ ลง มือ ก็ยไ 
ม้ทไ แเล ไ ก็ พระ ราช ทาน ซึ่อบี อม ที่ ตรง ปาก คลอง ผด ง ข่า ม ชือบี อม บีจ จา มิตร บอ ม ปาก คลอง ที่ ๑ 
ชื่อ บอ ม บอ งบีด บีจจ นึก บี อม เลก ส่า หรบ ยิง สลูต เรืย กว่า บ อม อีก เหย มหา ญ บี อม ที่ ๒ เรียก วา 

(๑) เสาร์ ท ๑๔ สิงหาคม 
(๒) อาทิ คย์ ที ๑๕ สิงหาคม 



เจ ไพ ระ ยา ท พาก รวง ศ ๔๘ 

บอ ม ผลาญ ไพร ราบ บอ มทิ ๓ I ร ยก วา บอ ม ปราบ ศต รู พ่าย บี อม ท ๔ เรียก ว่า บอ ม ทำลาย 
ปรบ กษ บอ มท ๔ I ว ยก วา บอ ม หก กำ ลง ดษ กร บอ ม ปาก คลอง ขาง เห นอชื อบ อม มหา นคร รี กํษา 
ระยะ ห่าง ก , น ประมาณ ๔๒ เสน 

สม เด จน ระ นาง โสม น สวฒ นาว ด สิน น ระ ชน 34 

ไนเ ตอน ๑๐ นน พระองค์ เจ ไโส มน ไ} วํฒ นา วดี ซึ่ง เบน พระ เจ ไห โทน เธอ ใน 

พระ บาท สม เด จ ๆ พระ นง เกลา เจา อยู่ หว เบี นพ ระบุ ตรี พระองค์ เจ ไล้ ก ฃณา พร' ะ บาท สมเด็จ ๆ 
พระ จอม เกลา เจา อยู่ หวท รง ซบ เลย งฃน ตง ให้ เบน สมเด็จ พระ นาง โสม นํสว่ ต. เนา วดี ทรง พระ 

ประชวร เบน พระ ยอด ภาย ใน ที่ ศูนย์ พระ นาภี แพทย์ หมอ ไม่ รู้ ถึง พระ โรค เข ไ ใจ ว่า เบน โรค ครร ภ 
รก ษา กร กษา ไป ค รื่น พระ ครรภ์' โต้ ๗ เดีอ น ณ เดือน ๑๑ ขน ๗ ค บี®) ก็ ประสูติ พระ ราช 
กุมาร ออก มา อยู่ ได้ วน ๑ ก็ ตบ ศูนย์ 1 ( ๒ ) 1 ผาย สมเด็จ พระ นาง' โสม น ไ! รี ฒนา วดี นน พระ ยอด 

เบน พระ บุพ โพ แก่ ก็ แตก ออก มา ที่ ศูนย์ พระ นาภี บ ไง ตก ข ไง ใน บ ไง ค รน ณ วน อาทิตย์ 

เดือน ๑๑ แรม ๑๒ ค์า ' ๓ 1 ก็ สน พระ ชน ม พระองค์ ประสูติ เมื่อ ณ ว ‘น อาทิตย์ เดือน ๑' . 

แรม ๖ ค์บี ๕ 1 บี มะเมีย ฉศก จุล ศก ราช ๑๑๙๖ สิรี พระ ชน มี ได้ ๑๙ พรรษา จะ เชิญ พระ ศพ 
ไป ไว้ ณ หอ ธรรม สไ เวช การ ก็ ทำ ยไ ไม่ แล้ว จึง ได้ เชิญ พระ ศพ ขน ไป ไว้ บน พระ ที่นไ ดุสิต มหา 

ปราสาท 

เริม การ สก เชย ง ตุง 

ใน บี ชวด นน ทรง พระ ราช ดำริ ว่า อุป ราชามหา ไชย ลง มา ค ไง อยู่ ที่ กรุงเทพ มหา นคร 
ชไ นาน ถึง ๓ บี 1 แล้ว บ ไน เมี อง ลอก็ ได้ ข่าว ว่า เรียบ รอย ราบ คาบ เจ ไ แสน หวี พา ก็ ได้ กลบ มา อยู่ 

บาน เม อง แล ว จึง แต่ง ให้ นาย พิศณุ วงค์ ท ไว พระยา ลอ ดุม ตน ไม้ ทอง เงิน เครื่อง ราช บรรณาการ 
ส่ง ลง มา ทูล เกล้า ทูล กระหม่อม ถวาย ขอ เจ ไม หา อุป ราชา ก , บ มารดา และ มหา ไชย ครอบ ครีว้ ซึ่ง ตก 
อยู่ ที่เมี อง หลวง พระ บาง เมือง น่าน กลบ ขน ไป แล้ว รีบ ต่อ ท่าน เสนาบดี ว่า ใน บีที่ ๓ จะ จด ตน ไม้ 
ทอง ตน' โม้ เงิน เครื่อง ราช บรรณาการ ลง มา ทูล! .ก ล้า ทูล ก ระ หม่อม ถวาย ค รง ห นึงเ สมอ ไป , ทุก คราว จึง 
ทรง เห็น ว่า จะ ก่กข่ ง หวง ก่น เจ ไม หา อุป ราชา และ มหา ไชย พร อม ที่ง ครอบ ครีว้ ไว้ ก็ ไม่ สมควร ที่เบี น 
(๑) จ่' นทรี ทํ ๒๐ กน ยาย น 

(๒) บาง ฉบํบ ว่า “อยู่’ ใต้ ๗ ชไ โมง ก็ สน พระ ชนม์ ไน ว* นน น’ , 

(๓) อาทิ ฅย์ ที่ ๑๐ ดุ ลา คม (๔) วนทิ ๒® ธน วา คม พ. ค. ๒๓๙๗ 



๕๐ พระ ฑช พงศาวดาร ร , ชกา ลท ๔ 

ประ เทศ ใหญ่ ควร จะ ตอ งอน เครา ะห ให้ ดล อด ไป จะ ได สม V แมฎ 3น่ อย มา พึ่^ [มื^ ใหญ่ แต่ เม อง 
ลอข นอ ย แก่ พม่า ดวย จน ฮ่อ ดวย ทง ๒ ผาย กง โดย จะ รบ ไว้ เบน ขา ขอบ ข ก; ฑเส มา โก้ พม่า จีน มา 
ติด เม อง เขา จะ แต่ง ท พอ อก ไป ช่วย บอ งก น บาน เมือง ฤเบ นอน ยาก ด้ว้ย หน ทาง ก็ ไกล ก่น ดาร ยิ่ง นํก 
ค รน จะ ไม่ เอา ธุระ อุป ราชามหา ไชย แล ว อุป ราชามหา ไชย เบน ผู้น่ อยก็ ได้ เข ไ มา พึง พระ เดช พระ อุก; 
แล ว จะ ไ ม่อน เครา ะ หก ไม่ สมควร จึง ทรง ปรึกษา ดวย ท่าน เสนา บด ตาม เ รอง ความ ชึ่งมื มา แต่ หน หลง 
ท่าน เสนาบดี ปรึกษา กน ลง ชอก ราบ ทล ว่า เมือง นอ ย มา พึ่ง เมือง ใหญ่ ก ควร จะ ตอง 

เบน ธุระ พระ เกียรติยศ จึง จะ ปรากฏ แผ่ ไป ใน นานา ประเทศ แล ไ ไพร่ พล ฃไ ราชการ จะ ได้ ร้จํก 

การ ศึก สงคราม ให้ ช่านิ ชำนาญ ไว้ ถไ จะ ช่วย เมือง ลอแลไ จะ ต่อ งตี เมือง เชียง ตุง เสีย ก่อน ด ไย 

เมือง พม่า น 2 น อาณา เขต กวาง ขวาง ก็ เพราะ หไ เมือง ใหญ่ ยึด หน่วง กน เบน ชํ้น ๆ ออก มา จึง ระ วไ 
รไา ษา เมืองอยู่ ได้ เมือง หมอก ใหม่ เมือง นาย ยึด เมือง เชียง ตุง ๆ ยึด เมือง เชียง รุ้ง ไว้ ถ ไต่ ด เมือง 

เชียง ตุง เสีย ให้ ขาด ระยะ พม่า จะ ยก ทํพม ๆ ท่า อไ เต ราย แก่ เมือง เชียง รุ้ง หน ทาง ก็' ไกล เสบียง อาหาร 
จะ ส่ง กน ก็ ก่น ดาร ถา ทำ ไค้ ด ไน จึง จะ รไา ษา เมือง เชียง รุ้ง ไว้ ได้ 

ได้ ทรง ทราบ ใน คำ ท่าน เสนาบดี ปรึกษา ทรง เห็น พรึอ มด ไย ท่าน เสนาบดี จึง โปรด 
เก ลไ โปรด กระหม่อม ให้ พระ เจ ไ น่อง ยา เธอ กรม หลวง วงศา ธรา ชสน่ ทอุม กอง , / โพก รง กอง ท พ 

หไ เมือง ผาย เหนือ และ ท , พ เมือง น่าน เมือง แพร่ เมือง หล่ม ฅกดี เบน กน ๑๐. ๐๐๐ เศษ ยก ไป 
ทาง เมือง น่าน ตด ทาง ไป เมือง ลอเ ฃไตี เมือง เชียง ตุง ให้ อุป ราชามหา' ไชย' ไป 1 ใน กอง ท่ พ น่นต่ ไย 

ท โพ ๑ ให้ เจ ไพ ระ ยา ยมราช ยก ไป ทาง เมือง เชียงใหม่ อุมท่ พหไ เมือง เชียงใหม่ เมือง นคร 

เม อง ลำ พน ยก ไป ทาง เม อง ยอง กำหนด ใ หก ง เม อง เชย ง ตุง พร อม กน 

ค รน ณ วน เดือน ๑๒ แรม ๑ คา- 8 ) เจ ไพ ระ ยา ยมราช ได้ ยก ไป จากกรุงเทพ มหา นคร 

บรรจุ ดวง น ระ ชะตา ท ระ นคร 

แล ไท รง พระ ราช ดำริ กึง หลํก่ เมือง ชำรุด ทำ ขน ใหม่ แล ไจ ะ ได้ บรรจุ ดวง พระ ชะตา 

เสีย ใหม่ ณ วน อาทิตย์ เดือน ๑ แรม ๙ คา ' ๒ ' ) พระ ฦกษ์ จะ ได้ บรรจุ ดวง พระ ชะตา พระ นคร 
ลง ด ไย แผ่น ทองคำ หน่ก่ บาท © แผ่ กวาง ๕ นืว จารึก ใน พระ อุโบสถ วดพ ระ ศร ร ตน ศาสดา ราม 
กรม สม เด จ พระ ปร มาน ชต กรม ห มน บวร รง บ’ กบ พระ สง ม ราชา คณะ อก ๓ รูป รวม รูป 

(๒) วน ที่ ๕ พฤศจิกายน 



(๑) พฤห่ สบ ค ที ๒๘ อุสา กน 



เฃไ พระยา ท พาก รวง ศ 

1ม อ I ว ลา จา รก ได เจริญ พระ ปรต ร แล ว พระ โ] โ! ษ ©๒ พระยา โหรา ธิบด ได้ บรร จที่ห ลก [มอง 

เสร็จ แล ไ ก็ มี การ สมโภช 

ค รน รง ขน ณ วน จน ทร [ดอน © [[รม ๑0 คา พระ เจ ไน อง ยา เธอ กรม หลวง. 

วงศา ธํ ราช สนิท ได้ ยก กอง ทพ ไป จากกรุง [ทพ มหา นคร ขน ไป [มอง [ชี ยง ตง 

สม ณทูฅ ไทย ไป ลํวี กา ทวีป 

ค รน มา กึง [ดือ น ๒ ทรง พระ ราช ดำริ ว่า ใน แผ่น ดิน พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ พุทธ- 

เลิศ หลา นภา ลย ก ได้ แต่ง พระ สงฆ์ ออก ไป ลงกา ค รง ๑ ครีน มา กึง แผ่น ดิน พระ บาท สมเด็จ*! พระ นง 
เกลา [จา อยูห ว ก ได้ แต่ง พระ สง ฆ ออก ไป อก ๒ ค รง [[ละ หน , งส อ บาลี เก่า ที่ ยม [ขำ มา แต่ ก่อน ก็ยไ 
มิ ได้ ส่ง กบ ชาว ลงกา ได้ ฝาก ของ พระ สงฆ์ ไทย [ขา มาก วาย หลาย สิ่ง นาน [[สวย ไ หา ได้ พระ ราช ทาน 
ตอบ แทน ออก ไป ไม่ จึง ทรง พระ กรุณา โปรด [กล ไ โปรด กระหม่อม ให้ [จา พน ก งาน แต่ง กำ บน 

สยาม พิภพ ลำ ๑ หมืน แกล ไ) สาคร [บน ก ไ] ตน นาย ท รํพยํ มหาดเล็ก ข , ไหล วง [ดม 1 '®) [บน นาย [รึอ 
ขน อาจ อรรค นิกร ( ๒ ' ปลํดิ กรม ริ ก่ษา พระองค์ บน ปลาย หอก ขวา นาย ๑ นาย พุ่ม มหา ด เลก ( ๓ ) 
ข ไหล วง เดิม [บน ซ ไหล วง จึดิ ชื่อ พลอย นาย ๑ นาย นช อาจารย์ ๑ นาย [บ ยม^ ๔ ' อาจารย์ ๑ 

เบน ข ไหล วง คม ดอกไม้ ทอง [งิน ธูป เทียน ขน ไป บูชา พระ ทน ต ธาตุ ณ เมือง สง ข ณฑ์แ ละ ของ ที่ จะ 

พระ ราช ทาน ชาว ลงกา ด้วย ผาย ฃไง พระ สงฆ์ โปรด ๆ ให้ พระ อ โน มศิริ มุนิ^ ราชา คณะ ว่ดป ทุม 
คงคา ๑ พระ มหา ชื่น เปรียญ วํดพิ ช' ย ญาดิ ๑ พระ มหา ห รุ่น เปรียญ ว่ด บวร นิเวศ ๑ พระ 
อไ เด บ ๗ รูป รวม พระ สงฆ์ ๑๐ รูป คุม หน ไสึอ พระ คม ภีร็ที พระ สมุทร มนิ ยืม มา แต่ ครีง ก่อน ไป 
ส่ง ด้วย 

ครํ้น ณ วไเ พุธ [ดือ น ๒ แรม ๑๑ คา^ มี พระ บรม ราช โองการ โปรด เกลา โปรด 
กระหม่อม ให้ สไฆ กา รี นิมนต์ พระ สงฆ์ ที่ จะ ไป ราช การที่ เมือ งลไ กาน นเฃ ไม าฉน ณ พระ ที่ นง 

ไพศาล ด้กษิ ณ ใน พระ บรม มหาราช วไ ทรง ถวาย ไตร แพร บริขาร พรี อม แก 1 พระ สงฆ์ ทง ๑๐ รูป 

แส่ ว พระ ราช ทาน เงน ตรา มอบ ให้ กบ บย การก สำ หรบ พระ สงฆ์ ใช้ สอย อง คละ ๑ ชง บาง ๑๐ ตำลึง 

(®) ภาย หล 4 ง เบน นาย บำ รง ราช บทมาลย์ (๒) ซอ ทิศ ภาย หลง เบ็น พระศก ดาภํ เดช วรฤ ทธ 

(๓) ภาย หล ไ ไค้ เบน เจ ไพ ระ ยา รไา นา ธิเบ ศร ไน ริ ชกา ล ที' ๕ (๔) ภาย หล ไ ไค้ เบน พระยา ปริ ยไา ธรรมธาดา 

(๕) ภาย หล ไ ไค้ เบน ลม เก็จ พระ พุฒา จาร ย์ (ลี) (๖) องศา ร ที ๕ ธน วา คม 



๕^ พระ ราช พงศาวดาร รํช กาล ท ๔ 

บาง ไว ยาว จก รพระ สงฆ์ ที่ จะ ไป ต่วย น น ก็ ให้ พระ ราช ทาน เสือ แพ รม ไกร เส อ ๑ เงิน ตรา คน ละ 
๕ ตำลึง ค รน พระ สงฆ์ ร* บ ไทยทาน ของ หลวง เสร็จ แล , ว พระ ราช ว รวง ศ เธอ พระ อง ค ใจ ไกล ยา ณ 
ได้ ถวาย ผา' ไตร พระ สงฆ์ อีก อง คละ ๑ ไตร และ ประทาน เงิน ตรา มอบ 1 ให้ กบ บีย การก สำ ห ร บ พระ 

สงฆ์ ใช้ สอย อีก อง คละ ๕ ตำลึง ต่อ หน ไพ ระ ที่นไ เบน ส่วน ซอง พระองค์ เจ ไก* ล ยาณี ค รน พระ สงฆ์ 
ถวาย พระ พร ลา แล้ว เสด้ จอ อก พระ ที่น งอม , ริน ท รวิ นิจ ฉ* ย ผาย ข ไ ราชการ ขุน อาจ อรรค นิกร 

นาย ท รพ ย์ม หาด เล็ก นาย พุ่ม มหา ดเ ลึก นาย นุช อาจารย์ นาย เบื ยม อา จาร ย กราบ กวา ย 

บ ไค ม ลา ทรง พระ กรุณา โปรด เกล้า โปรด กระ หม่อม ให้ พระ ราช ทาน เงิน ตรา คน ละ ๑ ชง บาง 
๑0 ตำลึง บาง และ ผไ ปูม เขมร ๑ เสือ เซ ม ขาบ ๑ กา ถม ตะ ทอง ๑ โต๊ะ ถม ตะ ทอง ๑ เบน 
เครือ ง ยศ ทุก นาย แต่ มหาดเล็ก ที่ จะ ให้ ไป ห* ดเบี น ทหาร เรือ ๒๐ คน น 1 น ก็ ให้ พระ ราช ทาน เงิน 
ตรา คน ละ ๓ ตำลึง ผา ม่วง จีน ๑ เสือ แพร ม ไกร ๑ ทุก กน 

ครืน ณ วน ศุกร์ เดือน ๒ แรม ๑ ฅ ตำ^ ป พระ อ , โน มสิ ริ มุนี และ พระ สง ฆ ๙ ท ง ปวง 
เชไ ไป ถวาย พระ พร ลา ใน พระ บวร ราช วไ พระ บาท สมเด็จฯ พระ บืนเ กลา เจ' าอ ยู่หว ทรง ถวาย 

ผำ ไตร บริขาร พร* อ มที่ง ๑๐ รูป 

ครืน ณ ว , น เสาร์ เดือน ๒ แรม ๑๔ คา ๒ ' ) เจ ไพ น' กง านจี ด เรือ แจว ๒ ลำ มาร ไ] 
พระ สงฆ์ ๑๐ รูป ลำ ๑ ร* บซไ ราชการ ซึ่ง ศุมฃ อง หลวง นน ลำ ๑ ลง ไป ส่ง ถึง กำ ปน สยาม พิภพ ซึง 
ทอด อยู่ นอก สน ดอนเมือง สมุทรปราการ 

กรน ณ ว* นอ ไค าร เดือน ๓ ขน ๒ ตำ^ ก็ ใช้ ใบ ไป จาก ล้น ดอน ไป ถึง เมือง 

สิงคโปร์ นาย พุ่ม มหาดเล็ก ได้ เชิญ พระ ราช หํตถ เลขา ไป พระ ราช ทาน มิส ชาติ เจ ไ เมือง ท ๒ ฉบบ ๑ 

พระ ราช ทาน จน นาย ห้าง ซึอฅ นกิม จิง ฉบบ ๑ ค รน ณ วน องการ เด อน ๓ แรม ๏ ตำ มิส ชาติ 

เจ ไ เมือง ที่ ๒ ตน กิมจื้ ง ลง มา คำ น* บ พระ สงฆ์ ที่ กำ ปน ส อาน พิภพ เชอ เชิญ พระ สง ฆ และ ขา ราชการ 

ให้ ขน' ไป พ* กอ ยู่ บน ตึก ต นิ! ไม' จื้ง ณ วน พุธ เดือน ๓ แรม ๒ ตำ พระ สง ฆ และ ขา ราชการ ได้ 

ซน ไป พ* กอ ยู่ บน เมือง สิง ค โป ร ประมาณ ๑ ๑ ■๑๒ 0 น , - 5 ^ หมื่น แล้ว สาก รก ไ] ตน นาย ท ร' พ ย นาย เรือ 

ได้ จ* ด เสบียง อาหาร เสร็จ แล้ว พระ สง ฆ และ ข ไ ราชการ ได้ ไป ลา มืส ชาติ ตน กิมจิ้ ง แล ว ลง ไป อยู่ 

กำ บน ครืน ณ ว่น อา ทตย์ เดือน ฅ แรม ©๓ ตำ^ กำ บน สยาม พิภพ ได้ ใช้ ใบ ออก จาก เมือง 

(๏) ว่นที ๗ มกราคม (๒) วน ที่ ๘ มกร รุ คม พ. ศ. ๒๓๙๕ 
(๔) บาง ฉบบ ประมาณ ๑๘ วน (*) ล้น ที่ ๖ กุม ภาพ นะ 



(๓) ว' นที ©๑ มกราคม 



เจ ไพ ระ ยา ท พาก รวง ศ ๕๓ 

สิง ค โป ร ณ วน ศุกร เด อน ๔ ชน ๑๑ คฆ์ ๑ ) ไป ถึง เกาะ สง 0 าได้ ใา อด สมอ ที่ ทำ น นา เมือง คา ล^ ๒ ^ 
ซุน อาจ อรรค นิกร ห มน แกล ว สาคร ให้ ทหาร ยิง สลุต ในเ รอ ๑๙ นด ทหาร บน เมือง กา ลุก๊ยิ งสลุ ตริ บ 
๑๙ นด เหมือน กน แล ว ซุน อาจ อรรค นิกร' ได้ เชิญ พ ระ ราช หิต เลขา' ใป พระ ราช ทาน เจ ไ เมือง คา ลุ 

ฉบบ ๑ พระ ราช ทาน โร ตม ละ ก๊อก เจา เมือง ท ๒ ฉบบ ๑ นาย นุช อาจารย์ นาย เบ ยม อาจารย์ ได้ 
เชิญ สม ณ สา สน พระ เจา บวร วง ศ เธอ กรม หมืน บวร ริงษี สุริย พไ แธุ และ ราชา คณะ กรุงเทพ มหา นคร 
กึง มหา สง ฆ นาย กวด วา ลุ กา ราม ฉบบ ๑ กึง พระ สิ รส มน (ดิส ส) วิด ป รม านิน ทวิ หาร ฉบบ ๑ 

ค รน ณ วน เสาร์ เดือน ๔ ขน ๑๒ คิฆ์ ๓ ) พระ สิริ สุมน กรุณา ริ ตน กบ ขุน นาง 
ผ่าย ลงกา ทมช ออก หลาย นาย จด เร์อ เบน กระบวน แห่ ตาม ประเทศ ชาว ลงกา ลง มา ที่ กำ บน สยาม 
พิภพ คอย รบ พระ สงฆ์ หมื่น แกล ไ สา ครก ไ] ตน จ ไ) เรือ กรรเชียง ต ลำ ให้ พระ อโ นม คิริ มุนิ และ 
พระ สงฆ์ ทงป วง ขุน อาจ อรรค นิกร จด ทหาร มหาดเล็ก ๒๐ คน แต่ง ต ไอ ย่าง ยุโรป ๔๐ คน รวม 
ทหาร ๖๐ คน แต่ง ต ไสว มเ สอ หมวก สะพาย ดาบ แบก บน เบน กระบวน ไป ดวย เรือ แห่ พวก ชาว ลไ กา 
กึแว ดล อม ไป จน กึง ท่า เมือง คา ลุ แลํ ว มืพ ระ สงฆ์ และ ขุน นาง ล่ง กามา คอย ริบ อยู่ ที่ ท่า เบน อํน มาก เมือ 
พระ อโ นม คิริ มุนี และ พระ สงฆ์ ท ไป วง จะ เดิน ขั๊นไ ปน น มืพ วก ชาว ลไ กา แต่ง ต่วเ บน ละคร เต่น รำ ไป 
หน ไพ ระ สงฆ์ พวก ๑ มืท หาร ลไ กา บาง ทหาร ใน กำ บน สยาม พิภพ บาง แห่ หน ไหล ไ พวก ล ไก ากึอ 
เพดาน ผา ขาว บ ไ ริม ไป ดวย ถนน ที่ จะ เดิน' ไป นีนปู เสื่อ รวด ชน ๑ ปู ผา ขาว ชิน ๑ ราษฎร ชาว บาน 

ตไเ ครือ ง โต๊ะ บูชา ๒ ฟาก ถนน และ มา ยืน คอย ดูริ อง สาธุการ โปรย ซาว ตอก ดอกไม้ จน กึง วดบ่ ร มา 
นนท วิหาร หน ทาง ที่ จะ ไป วดป รม านไ เท วิหาร น น ไกล ท่า ประมาณ ๑๐๐ เสน พระ อโ นม คิริ มุนี 

และ พระ สงฆ์ ท ไป วง ถึง ว ไป ร มาน นทวิ หาร เวลา บ่าย ๔ โมง เศษ โร ตม ละ ก๊อก เจ ไ เมือง ที่ ๒ กมา 

เยี่ยม พระ อโ นม คิริ มุนิ ใน เวลา นน พูด อยู่ สก ครู หน ง แล ว โร ตม ละ ก๊อก กลา กลบ ไป 

ครืน ณ วน อาทิตย์ เดือน ๔ ซน ๑๑ คา' ๔ ^ นาย นุช อาจารย์ นาย เบ ยม อาจารย์ ได้ 
ขน ของ ขน จาก กำ บน สยาม พิภพ มืหนํ งสึอ พระ ค้ มภีร์ และ ดอกไม้ ทอง เงน เครือ ง บูชา พระ พินิต ธาตุ 

(๑) ว' น ที่ ©๘ กุม ภาพ นธ 

(๒) ที่ เรียก ว่า เมือง กาล นิ คือ ที่ อง กฤษ เรียก ว่า คอ ล ลัง เบน เมือง ท่า แห่ง หนึ่ง ทุก ว* นนิ พระ มหา คืลร้ ฅนะ 
บอกว่า ที่ จริง ไม่ ใช่ ภาษา ลิง กา เคิม ที่นิเ บน แท่ กำ บก บ่า น น ไย แห่ง หนึ่ง อยู่ ใน ภาค มาลัย ประเทศ เมื่อ 
โป ร? นก ส แล่น เรือ มา เมือง ลัง ภา ถึง ที่ฅำ บ สน น เวลา เช่า มืค ขน ไป ไค้ ยิน เสียง ไก่ ข้น จึง เรียก ว่า บาน ไก่ 
ฅาม ภาษา โป ร? นุกส ว่า 03110 ค* ล่โล เบน เคิม มา-จา กเร อง ประ คํษ านพ ระ สงฆ์ สยาม วงศ์ ใน ลังกา 
ทวป ๓๕๐ 

(๓) ว*’ นที่ ©๙ กุม ภา พน ธ พ. ศ. ๒๓๙๕ 
(๔) ว* นที่ ๒๐ กุม ภาพ* นธ์ 



( 2 . 



พระ ราช พงศาวดาร รํช กาล ท ๔ 



บาง และ ของ พระ ราช ทาน ชาว ลงกา บ้าง ขํ้นไ ปพไ อยู่ ว ไ! ปร มาน ไ เท วิหาร และ ได้ จดหมาย ราย ชึ๋อ 
ตาม บญชี ส่ง ให้ พระ สิริ อุ มน บอกกล่าว บา วร ไง พระ สงฆ์ พวก ราม ไ ไ] วง สิบ ไฆ์ 5 ไ พวก อุ บาลี วงศ์ บาง 
และ คฤห สถท ได้ ถวาย ของ แต่ คริง ก่อน บ้าง ให้ มาร บ ไทยทาน และ มาร ไ] พระ ราช ทาน ของ ตอบ แทน 
พร อม กน ณ วิด ป ร มาน น ทวิ หาร และ พระ อโ นม สิริ มุนี ให้ กรุณา ริ ตน ขุน นาง ลงกา จ , ดร ถ เทียม 

ดวย มา รก ๑ ให้ นาย นุช อา จาร ย คุม ดอกไม้ ทอง เงิน ชอง หลวง ขน ไป บูชา พระ ทน ต ธาตุ เมือง 

สิง ข กเฑ์ นาย นุช อาจารย์ ได้ ออก จาก ว ไป ร มาน ไ เท วิหาร เมือง คา อุ ณ วน จน ทร เดือน ๔ 

ขน ๑๔ คา' ๒ ' ค ริน ณ ว นอ ไค าร เดือน ๔ ขน ๑๕ คา 1 ๓ ' เบน วน มาฆบูชา พระ อโ นม สิริ มุนี 
ได้ ให้ พระ สิริ อุ มน ชไา ชวน พระ สงฆ์ ลงกา และ ส ไ] บุรุษ มา ประ ชุมพร , อม กน ทีริ ดปร มาน , ไ เท วิ หาร 

พระ อโ นม สิริ มุนี ได้ เทศนา เบน ภาษา มคธ พระ สิริ อุ มน ได้ แปล ออก เบน ภาษา ลงกา สิง สอน 

พระ สงฆ์ และ สไเ บุรุษ เบน อ ไ เมา ก ตลอด วไ เย ไ คา คืน ยไ รุ่ง เวลา ว ไเนี น 

ค รน ณ วิ นพ ธ เดือน ๔ แรม ๑ คำ ๔ ' สิน กาล มาฆบูชา แล ไ! พระ สงฆ์ คฤห* สก์ 
ชาว ล ไก าที่มื ชื่อ ใน บ้ญชี นีน ก็ มาลี งวด ปร มาน ไ เท วิหาร พระ อ โน มสิ ริ มุนี ได้ จำหน่าย ของ หลวง 

ถวาย พระ สงฆ์ ชาว ลงกา ลาง องศ์ ได้ ไตร แพร บาตร ย่าม บ้าง ลาง องศ์ ได้ แต่ ไตร แพร เปล่า บ้าง 
รวม พระ สงฆ์ ชาว ลไ กา ที่ ได้ ริบ ไทยทาน ของ หลวง คริง นนป ระมา ณ ๓๐ รูป คฤห โสก มี ชื่อ , ใน บ้ญชี ได้ 
ริบ พระ ราช ทาน บ้า ปูม เขมร ๑ แพร หงอน ไก่ เพลาะ ๑ บ้าง ได้ แต่ บ้า ม วง จีน แพร หงอน ไก่ แถบ ๑ 
บ้าง รวม คฤห ไถ็ ชาว ล ไ กา ได้ ร ไ] พระ ราช ทาน ของ หลวง ค รง น น ประมาณ สก ๒๐ คน พระ อ โน มสิ ริ 
มุนี จำหน่าย ของ หลวง ตง แต่ ว ไ เพ ฦหส บดี เดือน ๔ แรม ๒ คำ จน กึง วน อาทิตย์ เดือน ๔ แรม 

๕ คืา จึง เสร็จ แล ไพร ะอโ นม สิริ มุนี จึง จด ให้ พระ มหา ชื่น ๑ พระ มหา ห รุ่น ๑ คุม หน่ งิลีอ คม ภีร็ 
ต่าง ๅ และ ให้ พระ สิริ สม น ช่วย พา ไป ส่ง เจ ไข อง ตาม บ้ญชี เดิม ชง พระ สมุทร มุน ยืม มา แต่ คริง ก่อน 
ค ริน การส่ง หน ไสือ และ จำหน่าย ของ หลวง ท เมือง คา อุ เสร็จ แล ไ ณ วิ นอ ไค าร 

เดือน ๔ แรม ๗ คืา ■ ๕ 1 พระ อโ นม สิริ มุนี และ พระ สงฆ์ ที่งป วง ชวน พระ สิริ อุ มน ไป หา โร ตม ละ- 



ก๊อก เจา เมือง ที่ ๒ คำ น ไ-เกน ตาม ธรรมเนียม แล ไ พระ อโ นม สิริ มุนี พูด กบ โร ตม ละ ก๊อก ว่า ราชการ 



ที่ เมือง คา อุก สำ เรํจ แล ว 

สิง ข ณฑ์ ถไเ จา เมือ งก ลำ! ที่ ๖ } 



แต่ พระ สงฆ์ ที่ ง ปวง นีอ ยาก จะ ขน ไป น มสิ การ พระ ท ไ เต ธาตุ ณ เมือง 
และ เจ ไ เมือง สิง ฃณฑ์ รบ รอง แข็ง แรง ไม่ ให้ เสึ่ อม เสีย พระ เกียรติยศ 



(๏) บาง ฉบบ เบน ม รม วง ศ 
(๓) ริน ที่ ๒๒ กุม ภา พ้น ริ 
(๕) ว' น ที่ © มีนาคม 



(๒) ริน ที่ ๒® กุม ภา พ้น ริ 

(๔) ริน ที่ ๒๓ กุม ภา พ้น ริ พ. ศ. ๒๓๙๕ 

(๖) โ ก ล้ม โ บ 



เจ ไพ ระ ยา ทิพ ไกร วง ศ && 

พระ เจา แผ่น ดิน สยาม แล ไ จึง จะ ขน ไป ถไ ไม่ ร ไ] รอง แข ง แรง แล ไก็ จะ ไม่ ไป ต ไ} ง ลา ท่าน กล ไ] เช่า 

กรุงเทพ มหา นคร โร ตม ระ ก๊อก ตอบ ว่า จะ ต่อ งมื หน ไสือ ถึง เจ ไ เมือง กล 0 าบู และ เมือง สิงช่ ณฑ์ ก่อน 
ได ความ ประการ ไค แต่ ว จึง จะ ให้ ทราบ ต่อ ภาย หล ไ ขอ 1 ให้ พระ อ โน มศิริ มุนี รอ ท่า อยู่ ๓— ๔ เวลา 
พูด กน เท่า นนแลว พระ อ โน มดิริ มุนี พระ สิริ สุมน และ พระ สงฆ์ ท ไป วง ก็ ลา โร ตม ละ ก๊อก กลบ มา อยู่ 
ทวด ปร มานี น ทวิ หาร แต่ รอ พง ข่าวอยู่ ประมาณ ๓— ๔ เวลา แต่ ว ไม่ เห็น โร ตม ละ ก๊อก มา แจ ไค วาม 
ประการ ใด ไม่ พระ อ โน มศิริ มุนี และ พระ สงฆ์ ท ไป วง ปรึกษา พร อม กน เห็น ว่า ราชการ ที่เมื อง 

ก ลำ บูนน หนี ไส อ ต่ ม่ภีร็ จะ ต่อ ง ส่ง ที่ว้ ดอม พรุ ก ซา ราม แห่ง ๑ ควร จะ ต่อ ง แบ่ง ก่น ไป เมึอ งก ลำ บูบ ไง 
และ จะ ได้ นม ไ เกา รพระ ก่ล์ย าณเ จด ยต่ว ย ปรก ษา เห็น พร อม ก่น แต่ ว จึง 1 ให้ พระ มหา ช่น ๑ 

พระ อ นต่บ ๒ รูป ไป เมือ งก ลำบู กรุณา ร ตน ขุน นาง ล ไ กา ได้จํ ดร ถมี คน ลาก ให้ พระ มหา ชื่น 

และ พระ สงฆ์ รถ ๑ พระ มหา ชื่น และ พระ สงฆ์ ท ไป วง ได้ ออก จา กวด ปร มาน ไ เท วิหาร แต่ ณ ว นีจํนี ทรึ 
เดือน ๔ แรม ๑๓ คา ( ๑ ) ไป ต่วิย รถ มีด น ลาก โดย ถนน หล ไ เมือง คา ล ณ วไ เอ ไค าร เดือน ๔ 

แรม ๑๔ คา พระ มหา ชื่น และ พระ สงฆ์ ท ไป วง ถึง ว ไ} อไ เพ รุก ซา ราม ได้ ส่ง หนี งสึอ และ จำหน่าย 
ซอง หลวง ถวาย พระ สงฆ์ ที่จํ ต่อ ไ เพ รุก ขา ราม เสร็จ แล ว ณ วน พุธ เดือน ๔ แรม ๑๔ คา ออก จาก 
วดอ ไ เพ รุก ขา ราม เดิน ทาง ไป เม อง ก ลำบู ถึง ว ไ) กล ยา ณเ จด ย ณ วน เสา ร เด อน ๔ ขน ๓ คา^ ๒ '' 1 
บืฉลู ยไเ บน จ ไ} วา ศก นาย นุช อาจารย์ ซึ่ง นำ ซอง หลวง ไป บูชา พระ ทไ เต ธาตุ ณ เมือง สิง ฃณฑ น* น 
กลบ มา ถึง ว่ ด กล ยาณี เจ ดืย์พ รอม ก่น 1 ใน เวลา วน นนต่ วิย พระ สงฆ์ , และ นาย นุช อาจารย์ ได้ นม สกา ร 
พระ ก่ลย าณีเ จด ย ณ วน จน ทร เด อน ๕ ขน ๕ คา บ ฉลู ยง เบน จต วา ศก กลบ จา กวด กล ยา ณ- 
เจ ดืยใ เข วง เมือ งก ลำบู ถึง ว ไ) ปร มาน ไ เท วิหาร เมือง คา สุ ณ ว นพ โ] ห สิบดื เดือน ๔ ขน ๘ คา' - ๓ ^ 
บ ฉลู ยง เบน จต วา ศก 

พระ อโ นม สิริ มุนี และ พระ สงฆ์ ท ไป วง ปริก ษาพ รอม กน ว่า ราชการ หลวง ก็ สำเร็จ 
แล วิ คร น จะ รอ พ' ง ข่าว จาก เมือ งก ลำบู และ เมือง สิงช่ ณฆ์ ต่อ' ไ ป จะ' บี' วอ 5 การ' นัก ควร จะ ต่อ ง รีบ กลบ 
เช่า ไป กรุง เทพ มหา นคร จึง' ได้' ไป ลา พระ ลง ฆ นายก พ วะ รี ราน น ท พระ สิริ สุมน เสร็จ แล ว พระ สงฆ์ 
และ ขา ราชการ ก็ กต่ บ' ใปล ง กำ บน สยาม พิภพ ณ วนศุ กร เดือน ๕ ขน ๙ คา บี ฉลู ยง เบน จด วา คก 
เวลา เช่า ๓ โมง ค รน พระ อ' โน มสิ ริ มุนี และ พ วะ สง ฆ์ทง บ่วง สึง กำ , บน สยาม พิภพ แสํ 'ว บ่^ ะ มา ณ สก ครู่ ® 

(®) วนที่ ๗ มีนาคม (๒) วน ท *๒ มี' ฉาก ม ( ๓ ) 'มี น คี่ ๑๗ มี นากม 



๕๖ พระ ร ไช พงศาวดาร รํชก าถท ๔ 

พระ สิริ สุมน และ กรุณา ร ตน ตาม ลง มา คึง กำ บน ส ยา ม พิภพ น. จง ความ ว่า I จ่า เม อง กล่า บูแ ละ 

เจา เม อง สิง ฃณฑ มีห นง สอ มา ถึง โร ตม ละ ก๊อก แล้ว ล้า พระ อ โน มสิ รีมนี และ พระ สงฆ์ ที่งป วง จะ ข็น 
ไป นม สกา รพระ ทน ต ธาตุ ณ เมือง สิง ล้ณฑ์ จะ ร ไ] รอง แข็ง แรง ไม่ ให้ เสีย พระ เกียรติยศ พระ เจ่า 

แผ่น ดิน สยาม ได้ พระ อ' โน มสิ ริ มุนี พูด กบ พระ สิริ สม น และ กรุณา รติ น ว่า ราช การที่ ออก มากี สำเร็จ แล้ ว 
ชง วไ จะ ขน ไป เม อง สิง ล้ณฑ์ นนเ บน แต่ พระ สงฆ์ ที่ มา คิด ล้น เอง อยาก จะ ไป ดู พระ ทน ต ธาตุ ท่าน มา 
แจง ความ ว่า เจ่า เมือ งก ลำ บูแ ละ เล้า เมือง สิง ข 1 ณฑ์ จะ รบ รอง ให้ แข็ง แรง ขอบ ใจ อยู่ แล้ว แต่ หน ทาง 
ตง แต่ ท่า เม อง คา ลุ จะ ไป ถึง เมือง สิงฃ ไน ฑ์นน หลาย ล้น นไไ เวลา นกีจ วน เท สกา สมร สุมอยู่ แล้ว เรือ 
พดเ ขา ผง ล้ด เรือ กำ บน สยาม พิภพ จะ ทอด อยู่ ไม่ ได้ ล้อ ง ลา ท่าน รีบ กล้บ เซา ไป กรุงเทพ มหา นคร 
พูด เท่า น น แล้ว พระ สิรี สุมน กรุณา ร่ตน กลา กล ไ] มา 

งานพระ? เห สม เด จ พระ นาง โสม น สวฒ นาว ด 
ผ่าย ที่ กรุงเทพ มหา นคร ลุล้ก ราช ๑๒๑๕ บ ฉลู (๑) เบญจ สก เบน บืที่ ๓ การ พระ เมรุ 
สมเด็จ พระ นาง โสม นไเ ล้ฒ นา วสี ที่ ทอง สนาม หลวง เสร็จ แล้ว ณ ล้น ศกร็ เตือน ๕ ขน ๙ คำ^ ; 
ได้ ชไา พระ ศพ เซา สู่ พระ เมรุ มี การ มหรสพ ๓ ล้น ๓ คืน ครืน ณ ล้น อา ทตย์ เสีอ น ๕ ขน ๑๑ คืา 
ได้ พระ ราช ทาน เพ สิง สมโภช พระ อํเ อีก ล้น ๑ เบน คำรบ ๔ ล้น ๔ คืน ครืน การ เสร็จ แล้ว. 

ชไา พระ อํแ ล้า สู่ พระ บรม มหาราช ล้ง 

ในเ คือ น ๕ น น โปรด เกล้า โปรด กระหม่อม ให้ ขา หลวง เติม ล้า หลวง ใหญ่ ใน 

พระ บรม มหาราช วไ พระ บวร ราช ล้ง ไป เดิน สวน เดิน นา ตามอย่าง ธรรมเนียม แผ่น ดิน ใหม่ 

พระยา เพ ช รพิ ไชย เบน แม่กอง เดิน สวน ขวา พระยา ประมวญ ประมาณ พล เบน แม่กอง เดิน สวน ล้า ย 
นอก จาก ล้า หลวง เดิม นา แล้ว ล้ดเ อา ขุน หมื่น ใน กรม มหาดไทย กลาโหม กรมท่า กรม นา และ 
กรรมการ ล้ว เมือง กำ กบ ล้น ร ไล้ ด นา ตาม ล้ว เมือง ขน ที่ ได้ เรียก อ่า ทา 

สม ณ ทูต ก ลบ จาก ลงกา ทวฟ่ 

ครืน มา ถึง ณ ล้น จน ทร เด อน ๗ ขน ๑0 คำ ไ 1, พระ อ โน มสิ รีมุน และ พระ สง ฆ 
ที่' ไป เกา ะล้ง กาก ล้บเ ล้า มา ถึง สมุทรปราการ วน อง คา ร เดือน ๗ ชน ๘ คา พระ บวร วง ศ เธอ 

(๑) พ. ศ. ๒๓๙๖ (๒) ล้น ที่ ©๙ มีนาคม (๓) องการ ที ©๗ พฤษภาคม 



เจา พระยา ท พาก รวง ส 



& ธาเ 

กรม หมี น บวร รง ษีลุริ ย พน ธ และ พระ ราชา คณะ ท ไป วง ก็ ลง ไป รบ ขน มา กึง กรุง I ทพม หา นคร พระ 
อโ นม คิริ มุนี เขา เผา ถวาย พระ พร ว่า ได้ ล่ง หน ไสีอ และ จำหน่าย ของ ที พระ ราช ทาน ให้ ชาว ล่ง กา 

เส รจแลว ดร น จะ ไป นม สกา รพระ ทน ต ธาตุ I ห็นว่ าจๅ น มรสุม จึง ได้ ใช้ ใบ กล ไ] เขา มา ออก จาก ท่า 
เมือง คา ลุ มา กึง เมือง สิงคโปร์ ณ วน อาทิตย์ เดือน ๖ แรม ๑๓ ค์ช้® ] ต้น กิม จึง ให้ คน ใช้ ถือ 

หน งสิอ ลง มา เชิญ ให้ ขน ไป พก บน ดืกส วน ดอกไม้ ๙ ต้น หมื่น แกล วสา ครก ป ต้น นาย ท ร พย์, 

นาย เรือ จด การ ใน เรือ เส รจแลว จึง ได้ ออก จาก เมือง สิงคโปร์ กลบ เขา มา กรุงเทพ มหา นคร 



ได ษร ะ วิมล ร ตน กริณ ชา งวง งเผ อก ตร 

ใน เดือน ๙ นึ่น พระ สุนทร ราช วงศา เจา เมือง ยโสธร บอก มา วา คล่อง ได้ ช้าง พไ เผือก 
ตรี ทบ าฉม าตฉ บา แขวง ขา ระ แดร์ ฟาก นา โขง ช้าง หนึ่ง สูง ๔ ศอก ๒ นีว เดิน ทาง ช้าง ลง มา 

ทางกรุง เก่า แล่ วิ ล่อง แพลง มา กึง กรุงเทพ มหา นคร ณ ต้น พ โ] ห สบดื เดือน ๔ แรม ๓ ค์ญ่ ๒ ) พระ 
สุนทร ราช วงศา กราบ ทูล ว่า คล่อง ได้ เม อ ณ ต้น อ ไค าร เดือน ๗ แรม ๖ ค์ญ่ ๓ ) บ ชวด จ ตวา ศก 
จึง โปรด *1 ให้ มี การ สมโภช ใน พระ บรม มหาราช วไ ที ชาลา ห น่า โรง ช้าง ช้าง นีน ล่า จะ ประสม 

สี ๆ แดง เบน พน เจึอ ทอง เจือ เขม่า ขน ระวาง เบน พระ วิมล ร* ตน กริณี สุทธ ศรี สรรพางค์ พิเศษ 
ทุติย เศวต วรร โณ ภา ส พง ศก ไ! มาลา สน ร ไส โ] ษดื ราช บุญ โ] ทธิ สมา หาร โสภา จาร จุฬา หล ไ มหา 
อุดม มงคล พรรษ ผล พิบุล ย ประ สิทธิ้ ตุภส นีท พา หน นาถ ล่ก่ษ ณวิ ลา ศ เลิศ พา แล่ วิ พระ ราช ทาน 
เสีอ ผา เงิน ตรา พระ สุนทร ราช วงศา ๓ ชไ พระ ราช ทาน หมอ ควาญ คน เลย ง ๔ ช้ง รวม ๗ ช้งิ 

ยืน ผูก' โรง' ไว้ ที่' โรง ยอด หนี า คล่ งม หาส มบํต 



อ** I, ดจษ ระ นาง รำ เท ย ภมร าภิร มยป ระ ส ติ เฉา พา จุฬา ลง กร ณ 

ค รน มา กึง เดือน ๑๐ ขาง แรม สม เดืจ พระ นาง รำ เภย ภมร าภิ รมย์ ซึ่ง เบน พระ เจา 



หลาน เธอ ใน พระ บาท สม เดืจ ๆ พระ นีงเ กล่า เจา อยู่ หํวิ เบน พระ บุตรี กรม หมื่น มา ต ยา พิท่โ ไษ์ พระ 
ราช โอรส ผู้ใหญ่ ประสูติ พระ ราช โอรส พระองค์ หนึ่ง พระ บาท สม เด จฯ พระ จอม เก ล่า เจา อยู่ หวิท รง 



พระ กรุณา ยิ่ง นก โปรด ๆ ให พระ บรม วงศา นุ วงศ็ เสนาบดี สมโภช แล่ วิ พระ บรม วงศา นุ วง ศ เสนาบดี 
จึง เขา ซึ่อก ไ เก ราบ ทูล ว่า ทุก วน น เช้า พา ก็ใม่ มี เหมือน แต่ ก่อน ฃอใ หยก ขน เบน เจา พา จะ ได สม 

(ร)) พฤห สบ ที ที่ ๕ พฤษภาคม (๒) ว นที ๒๓ มิถุนายน (๓) กน ที ๘ มิถุนายน พ. ศ. ๒๓๙๕ 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 

เยีย งอ ย่าง แต่ โบราณ มา ได ทรง ทราบ คำ ปรึกษา กราบ ทูล ดง น 1 น แล ว ก็ พระ ราช ทานพระนาม ว่า 
เจา พา จุฬาลงกรณ์ 

การท ทส์ก เม องเ ช อง ตุง 

ผ่าย กอง ท" พ พระ เจ ไน อง ยา เธอ กรม หลวง วงศา ชิ ราช สนิท เจ ไพ ระ ยา ยมราช ยก ขน 
ไป กึง เมือง เชียง ตุง ใด้ต่ ง ค่าย ประชิด เข ไไป จน กึง กำแพง เมือง พอ ได้ ข่าว ว่า พม่า ยก กอง ท" พ มา ช่วย 
เมือง เชียง ตุง ก พา กน ล่า ท" พ ถอย กลบ มา พระ เจ ไนิ อง ยา เธอ กรม หลวง วงศา ธิ ราช สนิท พก 

กอง ทพ อยู่ ที่ เมือง น่าน เจ ไพ ระ ยา ยมราช พก กอง ท" พอ ยู่ที่ เมือง เชียงใหม่ มืใบ บอก ลง มากราบ บ" ง คม 
ทูล ตาม เรื่อง ความ ซึ่ง ได ไ] ก ขน ใปตี เมือง เชียง ตุง ทุก ประการ ค รน ถึง เดือน ๑๒ จึง โปรด เท ล้า โปรด 
กระหม่อม ให้ ท่าน เจ ไพ ระ ยา ศรึสุ ริ ยวง ศ ซึ่ง ว่า ที่สมู ห พระ กลาโหม ขน ไป ปรึกษา ราชการ ที่ จะ ให้ 
กล" บไป ตี เอา เมือง เชียง ตุง ให้ ได้ เอา ทหาร บีนและ บีน กระสุน แตก ขน ไป ส่ง ด" วย พระ เจ ไ น่อง ยา 
เธอ กรม หลวง วงศา ธิ ราช สนิท เจ ไพ ระ ยา ยมราช ลง มา ถึง เมือง อุตร ดิตถึ ได พบ พูด จาก" น แล" ว 
ก็ กลบ ขน ไป เห็น ว่า ตก ฤดแ ล่ง ข ไว ใน นา ของ ราษฎร พอ จะ เก็บ เกี่ยว ได้ ก็ ยก กอง ท" พก ลบ ขน ไป 
ครึ งนน พม่า เงย ว ยก มา ช่วย ริก ษา เมือง เชียง ตุง อยู่ เบน อ" น มาก ออก ตไ ค่าย ร" บน อก เมือง กอง ท" พ 

พระ เจ ไน" อง ยา เธอ กรม หลวง วงศา ธิ ราช สนิท ได้ สู้ รบ กบ พม่า อยู่ จน สน กระสุน ดิน ดำ และ เสบียง 
อาหาร ก็ ล่า ท" พก ล" บ มา แต่ ท" พ เจ ไพ ระ ยา ยมราช นน ยก ไป ได้ กึง ทาง ได้ ข่าว ว่า ทพพ ระ เจ ไ น่อง ยา 
เธอ กรม หลวง วงศา ธิ ราช สนิท ล่า ถอย มา แล" ว ก็ กล" บท"/ ฌาย ไ เมือง เชียงใหม่ 

เรือ 1 เรือ กระทง ลอย ท ระ ประ ทป 

ผาย ที่ กรุงเทพ มหา นคร ทรง พระ ราช ดำริ ว่า เจ ไ นาย ผาย ใน ถูก เกณฑ์ ทำ กระทง ใหญ่ มา 
แต่ ครึ ง แผ่น ดิน พระ บาท สมเด็จ ฯ พระ นง เกลา เจา อยู่ หว คิด ดูทง ค่า ลง ทุน ค่า เลย ง คน แจก จ่าย กอย 
ใน ๓๐ ตำลึง บ ไง ๒ ช" งบ ไง แล" วก็ ถูก เกณฑ์ โถ ข ไว ยาคู และ รอย ดอกไม้ ล" วย ผล ประ โย ชน 

ก็ ได้ นอ ย โปรด ฯ ใ หยก เลึก กระทง ลอย เสีย ไห" ขอ แรง พระ วงศา นุ วง ศ ต่าง กรม ฃไ ราชการ 

ฃไง หน ไ ทำ เบน เรือ กระทง ยาว ๓ วา ๔ วาบ ไง ถวาย ผ้ที่ กะเกณฑ์ นนก็ มิใด้ คิด ว่า การ จะ มาก 
เหลือ เพื เอ เกณฑ์ ไป ทุก หมู ทุกกรม จน กระ ท" ง เจ ไก รม ปลด กรม ไพร่ หลวง ก ถูก หมด ค รน ถึง 
เดือน ๑๑ เดือน ๑๒ แล" วก็ ให้ เสียบ เทียน ตกแต่ง มา ส่ง ต่อผ พาย ใหไ วาย ทรง จุด กึง เวลา จุด 

ดอก ไม" แล" ว กระทง ก็ใม่ หมด ริบ ณ์ง ให้ ผี 1 พาย ช่วย ณ์น จุด ลอย ลง ไป ค รน ลอย ไป ถึง ทาย นานอก 



เจา พระยา ทิพ ไกร วงศ์ 1 ๕๔ 

เรอ ล อม วงแลว พวก เจา ของ ก็ เขา แย่ง โ โน รํบ เรือ จึง เกิด วิวาท ทุ่ม เถียง กน ว่า เรือ ของ ต่วิที่ เรือ ล่ม 
หาย ไป ก็มี ค รน กึง บ ใหม่ เรือ จะ ส่ง ตอง เสีย เงิน ถํบผู้ ร ไ! บ่าง เรือ มาก เกิน ไป ก็ โปรด ๆ ไห ไ เบ่ง ส่ง ขน 
ไป ใ นพ ระ บวร ราช วง บาง แต่ ก่อน ทุ่น หยวก ราย คบ ล อม วง หน าพ ระ ตำ หน' โ ใน าก ใม่ มี สม เด จ 

เจา พระยา องค์ ใหญ่ จึง คิด ให้ มี ขน ตง แต่ นนม าฅ็เ บน ธรรมเนียม ราย ลบ 1 ใน นา มา จน ทุก วินนึ่ แล วิ 
โปรด ๆ ให้ ทำ ฉต ร เทียน ราว เทียน บก ใน เรือ ก็ง เรือ ไชย ให้ ผี , พาย ๆ ขน ลอง ที่ หน ไพ ระ ตำ หน ไา นา 
เม อ เวลา ลอย พระ ประทีป ๓ วน ลาง ที ก็' โปรดฯ ให้ ไก ไ แก่ จ่า โขลน เก่าๆ ลง พาย เห่ บาง 

ส ราง ษร ะ เจ ดยแ ละ ถว ไย นาม หระ ประธาน , ใน วก น ระเ ร] ตุ ทน 

ค รน มา กึง เดือน ๑๒ แรม ๑๔ คิา ' ๑ ' แรม ๑๕ คิา เดือน ๑ ขน ๑ ค์า จะ ได้ ต 2 ไ 
พิธี สวด พระ พุทธ มนต์ ก่อ พระ ฤกษ์ เจดีย์ ใ นวด พระ เชตุ พน ทรง พระ ราช ดำริ ไว้ แต่ เดิม ว่า แผ่น ดิน 
พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ พุทธ ยอด พา จุฬา โลก ได ทรง สถาปนา พระ เจดีย์ ขํ้น ไว้ องค์ ๑ สูง ๑ เสน 
๒ สอ ก ค รน มา กึง แผ่น ดิน พระ บาท สมเด็จ ฯ พระ นง เก ลำ เจ่ าอ ยู่ห้วิ ก็ ได ส่ริา งอ ทิศ ถวาย สมเด็จ 
พระ ชนก าธิ ราช เจ ไ ขน ขาง เหนือ องค์ ๑ สร ไง เบน ส่วน ซอง พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ นง เก ลไ เจ ไ 

อยู่ ห ไ องค์ ๑ อยู่ ข ไง ใต้ พระ เจดีย์ ทง ๓ องค์ นืสูง เท่า ก่น ก ใน แผ่น ดิน บี จจุ บน น ทรง พระ ราช 
ศร ทธา จะ สร ไง ขน อีก พระองค์ 5) แต่ โปรด อย่าง พระ เจดีย์ วิด สวน หลวง กรุง เก่า จึง ให้ ช่าง ขน 

ไป ถ่าย อย่าง น นมา จึง ได้ วิ บ การทำ ราก พระ เจดีย์ ก่อ ต่อ อง ค ๙ กลาง ออก มาฃ ไง ตะ วิ น ตก แล ไ 

ให้ รือพ ระ ระเบียง เก่า เสีย ทำ พระ ระเบียง ล อม เฃไ ไว้ ใหม่ เมีอ จะ ก่อ พระ ฤกษ์ ให้ แผ่ พระ ราช 

กุศล พระ บรม วง สานุ วงค์ ฃไทู ล ละออง ธุลี พระ บาท ผู้ใหญ่ ผู้ นอ ย ให้ พร ไ] ม ใจ กน ทำ ทาน แก่ด น 

ชรา พิการ ยาจก วณพ กทง ทลาย ซึ่ง อยู่ ใน กรุง และ นอก กรุง มี จำนวน คน ๓. ๕๖๒ คน บริจาค เงิน 

พระ คล ไ เดิม ๒๕ ชง เงิน ใน กรม สมเด็จ พระ ศรืสู ริ เย นทรา มา ตย์ ๒๔ ชง ๑ ตำลึง พระ คล ง 

ข ไง ใน ๔ 0 ชง รวม เบน เงิน ๔๙ ชง ๑ ตำลึง พระ ราช ทาน คน ละ ๑ ตำลึง บ ไง กึ่ง ตำลึง บ ไง 
แต่ พระ บรม วงศา นุ วง ค์ฃไ ราช การที่ วิ อง บอก บุญ รบ ไป เล ยง คน ละ ๒๐ นาง ๓ ๐ นาง ๔๐ บ ไง ตาน 
กาล , ง มาก และ นอ ย มี ของ ไทยทาน ต่างๆ ประกวด กน คิด ดู คน หนึ่ง จะ ได้ ไป ทง เงิน หลวง และ 

สิ่ง ของ ประมาณ ๓ บาทบ ไง ๔ บาท บาง 

ครืน ให้ ทาน เส รจแ ล 0 ว ก เสด จ ไป ก่อ พระ ฤกษ เบน ปฐม เม อ ตง สวด พระ สง ฆ ๓๐๐ 
รป สวด ตง แต่ เด อน ๑๒ แรม ๑๔ คา แร น ©๕ คา เด อ น ๑ ชน© คา ^ ' ฝน ตก หน ก 

(๑) ว* นที V 1 ๘ พฤศจิกายน 
(๒) พ ฤหั’ สืบคี ที ๑ ธน วาก ม 



๖ ๐ พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ล ท ๔ 

ทา ๓ วน นา' ใ นวด พระ เชตุ พน ลึก I ที ยง เข่า ค รน ขน ๒ กา ได้ ก่อ พระ โ เก ษ' 1 ฝน ก็ หยด และ 

พระ เจดีย์ องค์ ใหม่ น ทรง พระ ราช ดำริ ว่า พระ เจดีย์ องค์ เห นอ ประ ดี บดี วิ ยก ระ เบ อง ขาว องค์ กลาง 
ประ ด บด ว ยก ระ เบ อง เขียว องค์ ฃไง ใต ไ] ระ ด ไ] ด ไย กระ เบ อง เหลือง ก็ องค์ ใน แผ่น ดิน น ประ ดี บ 

ดวย กระ เบอ งลื ขาบ 

ค รน การ ก่อ พระ ฦกษ แล ไ ก็ ถวาย พระ นาม พระ พุทธ รูป พิหาร ทิศ ทง ๔ เดิม ยไ ไม่ มี 

พระ นาม กบ พระ ประธาน เก่า ซึ่ง เชิญ เขา มา ประดิษฐาน ไว้ ใน การ เปรียญ ถวาย พระ นาม ว่า 

พระ พุทธ ศาสดา มหา กรุณาธิคุณ สุนทร ธรรม ทาน บุ รา ณ สุคต บพิตร พระ พิหาร ทิศ ตะว่ นอ อก 
ขาง ใน ถวาย พระ นาม ว่า พระ พุทธ โลกนาถ ราช มหา สมมติ วง ศ องค์ อน่น ต ญาณ ส่พพํ ญ ญ 

สย ไ! ภู พุทธ บพิตร ห อิง นอก ถวาย พระ นาม ว่า พระ พุทธ มาร ว้ช ไ] อ ภ ไ] ปรบ กษ์ อไๆ รพ ฤกษ โพธิ 
ภิรมย์ อภิ สม พุทธ บพิตร พิหาร พระ บา เล ไลย ถวาย พระ นาม ว่า พระ พุทธ ปา ลิ ไลย ภิริ ดี] ไตร 
วิเวก เอก จาริก สมาจาร วิมุต ต ญาณ บพิตร พิหาร พระ นาก ปรก ถวาย พระ นาม ว่า พระ พุทธ ชิน สีห์ 
มุนี นาถ อุรค อา สน บ ลลไ ก็ อุ ท ธ ไค ทิศ ภาค นาคปรก ดิลก ภพ บพิตร พิหาร เทศนา ธรรม จ กร 
ถวาย พระ นาม ว่า พระ พุทธ ชินราช ว โร วาท ธรรม จก ร อคร ปฐมเทศนา นรา ศภบ พิตร และ 
พระ พุทธ ไสยา สน ใหญ่ ใน พระ วิหาร แต่ ก่อนพระ ริ ศมี ลอย ดี ว อยู่ ค รน กาล นาน มา พระ ริ ศมี 
ถ่วง หน ว้า ลง ขด เอา อิฐ ปูน ที่ พระ จุฬา ธาตุ หว้า ทำลาย ลง มา โปรด เกลา โปรด กระหม่อม ให้ 

ปฏิส ไข รณ เสีย ใหม่ ต่อ พระ ร ไ เม ให ยาวออก' ไป จน ถึง ผนไ พระ รศมี ได้ อา ศ ไ] ผนไ อยู่ ได้ ก็ มน คง ดี อยู่ 
แต่ พระ นาม น 1 นทรง ไว ว้เล วิยไ มิไดี ถวาย คาง อยู่ 

อนึ่ง พระ เจดีย์ ใหญ่ สี่ พระองค์ เบน ของ สำ หริ บสีแผ่น ดิน และ ใน แผ่น ดิน ต่อ ๆ ไป 
ภาย หน ไจ ะดี อิง สร ไง ต่อ ไป นึ่น หา มิ ได้ ไม่ เบน ธรรมเนียม เพราะ พระ บาท สมเด็จ พระ เจา อยู่ หไ 
ทไสี่ แผ่น ดิน น น ท่าน ได้ ทรง เห็น พระ สี่ พระองค์ ใน เวลา พระ ชนม์ ของ ท่าน ก กาล ต่อ ไป ภาย หน ไ 
พระ เจ ไอ ยู่หไ ซึ่ง จะ ได ทรง เห็น ทงสี่ พระองค์ อย่าง ดีแ ดีวิ จึง ไม่ เบน ธรรมเนียม 

กรม สม จน ระ ปร มา นุ ชิต ชิโนรส และ กรม หลวง นิ เส ษ ส รส ว สด สิน น ระ ชน ม 

ใน บน น กรม สมเด็จ พระ ปร มา นุ ชิต ชิโนรส กรม หลวง พิเศษ ศรี สว สดี ประชวร พระ 
โรค ชรา ค รน ณ วน คุก รี เดือน ©ขน ๙ ค์า^ กรม สมเด็จ พระ ปร มา นุชิฅ ชิโนรส สี่ นพ ระ 
ชนม์ ๅ ได" ๖๓ พระ พรรษา ๔ วน วน เสา ริ , เดือน ๑ แรม ๒ ค์า ■ ๒ ' กรม หลวง พิเศษ ศรี 

สวส ดีสี่น พระ ชน ม ๆ ได้ ๖๒ พระ พรรษา ๘ เด อน ©๔ วน 

(๑) ริน ที' ๙ ธ* น วาก ม , 

(๒) ริน ที่ ©๗ ธน วาก ม 



เจำ พระยา ท พาก: วงศ์ ๖๑ 

ส ราว สระ ปทุม วน และ วดป ทุม วนา ราม 

ใน เดือน อาย นนแ ล ไท รง พระ ราช ดำริ ว่า ท ไ] ง นา ที่ หลวง อยู่ ใน คลอง บาง กะ บิ 1 ราย ๑ 
จะ ทำ I บน สร ะบว ปลูก บว ต่างๆ ไว ชม เล่น จึง โปรด ใ หล่ม เด็จ เจา พระยา อง คน ไ) ย เบน แม่กอง พระ 
ยา สาม ภพ พ่าย 1 ' ■ ๑ ) เบน นาย งาน จ ไง จีน ขุด สระ บไใ หใ บน เกาะ นอ ย เกาะ ใหญ่ ลด เลย วก น ไป กา ที่ 
ไม่ พอก ให้ ซอ ราษฎร ต่อ ไป อีก สมเด็จ เจ ไพ ระ ยา องค์ น ไ] ย พระยา สาม ภพ พ่าย ทำ พระ ที่ นง ที่ ประ 

ทบ แรม องค์ ๑ ทำ พลบ พ ลา โรง ละคร ที่ เจ ไจ อม อา ศ ไ] โรง คร ไข ไง ใน และ โรง ครไ เลย ง ขุน นาง 
ขาง หน ไ ซไไ กำแพง ล ไ) ม รอบ เบน เขต ฃไง หน ไข ไง ใน ผาย ฃไง ใต้ ให้ สร ไง ว ไ) ข นวด ๑ พระ ราช 
ทาน ชื่อ ว ไ) ปทุม วนา ราม นิ มน ต พระ สง ฆ ธรรม ยุติ กา ไป อยู่ เจ ไ อธิการ ชื่อ พระ ครู ปทุม ธรรมธาดา 

แล ไ ขุด สระ ใหญ่ มี เกาะ น ไ] ย เกาะ ใหญ่ ใน กลาง สระ ใน สระ น น ให้ ปลูก บ ว ต่าง ๆ บน เกาะ นน ให้ 
ปลูก ผไไ ต่างๆ พรรณ ดอกไม้ ต่างๆ ถึงฦ ดู แล่ ง เดือน ๒ ขาง ขน ก็' ไข นา เ ขไไ ว้เบ ยม สระ เสด็จ มา 
ประ ทบ อยู่ ๒ ราตรี บ ไง ๓ ราตรี บาง ให้ เจ ไจ อมฃ ไง ใน ลง เรือ พาย เก็บ ดอก บ ไ และ พรรณ ดอกไม้ 
และ พรรณ ผก เล่น เบน การ สนุก เวลา I ซา พระ สง ฆ ราชา คณะ ลง เรือ สำ บน นอ ย พาย เขา ไป รบ 

บิณฑบาต เวลา ค์า ก็ ให้ มีผไ บา และ ให้ เรือ ฃไ ราชการ เฃไ ไป เล่น ที่ง ท่อน ส , กวา ดอก สร ไ) ย และ 
มี ละคร ข ไง ใน ที่ พระ ราช ว ไน นบ ไง ทรง ดง น ทุกๆ บ 

ลุ ศก ราช ©๒® ๖ ( ๒ ) บ ขาล ฉศก เบน บ ที่ ๔ การ เมรุ ผ ไข าวที่ ทอง สนาม หลวง เสร็จ 
แล ไค รน ณ เดือน ๕ ขน ๙ ค์า ( ๓ ) ให้ ยก โกศ พระ ศพ กรม ลม เด็จ พระ ปร มา นุ ชิต ชิโนรส กรม 
หลวง พิเศษ ศรี ส วํสด็ ตง กระบวน แห้ แต่ ว ไ) พระ เชต พน ไป เขา เมรุ ทอง สนาม หลวง มี การ 

มหรสพ ๓ ว* น ๓ คน ค รนเ ดอน ๕ ขน ๑0 ค์า { ๙ ' พระ ราช ทาน เพลิง 

การท ท สึก เม ลง เชย งตุว 1 ตอ) 

ผาย พระ เจา นอง ยา เธอ กรม หลวง วงศา ธิ ราช สนิท เจ ไพ ระ ยา ยมราช มา พ* กอ ยู่เมี อง 

เชียงใหม่ ก็ บอก ข ไ] ราชการ ลง มา ได ทรง ทราบ ข ไ) ราชการ แล ไ ทรง พระ ราช ดำรื เห็น ว่า ทาง 

เมี อง เชียง ตง เบน ทาง กน ดาร ยิ่ง นิก ล่อง ขน ภูเขา สูง เบน ทาง คบ ข่นช่ อง แคบ ก็มี จะ ส่ง เส บยง 

อาหาร กระสน ติ น ดำ ก ลำบาก จะ ทำ ทพเ บน การ บก เห น จะ ไม ได จะ ทา ได อยูก เบน การ จ โจม 

(๑) นาม เค็ม หนู ภาย หลง ไค้ เบน พระ ย' 1 เพ ข รพิ ไข ย 

(๒) พ. ศ. ๒๓๙๗ 

(๓) พฤห "ลบ ค็ ที่ ๖ เมษายน 

(๔) เสาร์ ที่ ๘ เมษายน 



^ ใ® พ: ะฑช พงศาวดาร ร’' ชกา ลท ๔ 

เหมือน ทพโ จร!. ท่าน น เดี๋ยว นพ มา รูล้ว แต่ง กอง ทพ มาระ ว ไร ว้า ษา อยู่ าท่พ ผาย เรา ไป ตีก ถึง ๒ ค รง 
แล วก ใม่ สำ เรจ จะ ให้ ท่า ต่อ ไป อีก ไพร่ พล ใน กอง ทไเ กี่ อิด โรย บอบ ชา มา ถึง ๒ ฦดู แล้ง แล ว จึง 

โปรด ๓ ลา โปรด กระหม่อม ให้ มี ท่อง ตรา หาก อง ทํพ กล บ ลง มา ณ กรง เทพ มหา นคร 

ผาย พระ เจ ไน อง ยา เธอ กรม หล ไง วงศา ธรา ซสนิ ท เจ ไพ ระ ยา ยมราช ทราบ ดาม ทอง 
ตรา แล้ว กี่กล้ ซ ลง มา ถึง กรุงเทพ มหา นคร พระ เจ ไน ไ] ง ยา เธอ กรม หลวง วงศา ธิ ราช สนิท กราบ ทูล 
ว่า มหา ไชย กราบ ถวาย บ ไค ม ลา พา ครอบ คริว่ ไป ถึง เมือง ลอ แล้ว ลง มา แต่ อุป ราชา จึง ต รส ว่า 

อุป ราชา เบน คน สวา มิล้ กด จริง ๆ ไม่ ควร จะ กก ขไ ไว้ ที่ กรุง จะ ให้ ฃํ้นใ ปอ ยู่ พร อม ล้น กบ ครอบ ครว 
ญาติ พี่ นอง ที่ เมือง หลวง พระ บาง โปรด ๆ ให พระยา ราช ว รา นุกู ล พา อุป ราชา ขน ไป ส่ง ไว้ เมือง 

หลวง พระ บาง จะ ใ ด 1 พ รอม ล้นล้ บด รอบ คล้ว 

เจ ไ เมือง ล้อ ร เล้า จึง ใล้ฃุ น นาง ชื่อ ตา อุนแย มา ขอ อุป ราชา กบ ครอบ คริว ไป เจ ไ 

เมือง หลวง พระ บาง จึง ผด วา ซอ บอก ลง ไป กรุงเทพ มหา นคร ก่อน ตา กน แยก คอย พี่ง ข่าวอยู่ ที่ เมือง 
หลวง พระ บาง จึง ไล้ นาง สุนทรี ผู้ นอง อุป ราชา เบน ภรรยา 

ผาย ที่ กรุงเทพ มหา นคร จึง โปรด ฯ ให้ มืศภ อ ว้า ษร ขน ไป ใล้ เจ ไ นคร เมือง หลวง พระ 

บาง ปล่อย ครอบ ครไ ลาว ลอ ไป ตาม ใจ สม คร อุป ราชา ไป อยู่ ที่ เมือง เชียง ฑุ้พริ อม ล้น ล้วย ญาติ 

พี่ นอง แล้ว เมื่อ บ มะเส็ง นพ ศก กี่ เกิด รบ พุ่ง ล้น ขน อีก มหา ไชย ฆ่า อุป ราชา ตาย เปล ยน วงศ์ ใหม 

เต ร ยม การ ตอน รบ เฬ อร ยอน โบ ชริง 

' ผาย ที่ กรุงเทพ มหา นคร ณ เดือน ©๐ แรม ๑๐ คา 1 ' ๑ ' นาย บำรุง ราช บทมาลย์ 

กล้บ เข ไ มา แต่ เมือง สิงคโปร์ ล้วย กำ บน สุด สาคร รบ หน ไสึอ เซ อร์ ยอน โบ วริง เล้า เมือง ฮ่องกง เข ไ มา 
ล้วย ฉล้บ หนึ่ง ใจ ความ ใน หน ไสือ นน ว่า พระ มหา กษัตริย์ ของ เซ อร ๙ ยอน โบ วริง ใล้เ ฃไ มา ทำ 

ห นิ ไสึอ ส ญ่ญา ทาง พระ ราชไมตรี ล้า ขาย และ การ อื่น ๆ หลายอย่าง เพี่อ จะ ให้ บาน เมือง เจริญ 

ขน เซ อร์ ยอน โบ วริง จะ ล้อ งบ อก ว่า เรือ กี่ ลำ คน กี่ คน เดี๋ยว นึ่ที่ ทะเล เมือง จีน มี เรือ รบ อยู่ 
ใน บ ไล้ บอ ไก โ] ษมา ก เชอ ร์ยอ น โบ วริง จะ เล้า มา เยี่ยม เยือน มิ ใช่ จะ มา ให้ ล้วน เมือง ไทย ตน ตกใจ 

เซ อร์ ยอน โบ วริง จะ เล้า มา เรือ นอ ย ลำ ท่าน เสนา บดี๋อ ย่า เล้า ใจ ผด ไป แล้ว กี่ อย่า' ให้ เบน เหตุ ล้ดข วาง 
ทาง ส ญญา ไมตรี ล้า ขาย เพราะ มาน ไ] ย ลำ ล้า รบ รอง โดย ล้ก ใคร่ ล้น ใจ ของ เซ อร์ ยอน' โบ วริง คิด 
สมควร ล้บบ ไน เมือง ใหญ่ แล้ว ใน ใจ เซ อร์ ยอน โบ ว ริ งใม่ อยาก จะ เอา กำ ล้ง อำนาจ ใหญ่ ใช ไลย 

(๑) เสาร์ ที่ ๑๖ ล้น ยาย น 



เจ ไพ: ะ ยา ท พาก ร วงศ์ น ๓ 

ความ พิสดาร แจง อยู่ ใน หน ง สอน 5 น แล 1 ว ได้ นำ หน ไสีอ ขน กราบ บ ไค ม ทูลพระ กรุณา ทรง ทราบ ใต้ ผา 
ละออง ธุลี พระ บาท มืพ ระ บรม ราช โองการ ดิาร ไน หนือ เก ล่า เหนือ กระหม่อม ว่า เมื่อ ค รง แผ่น ต้น 
กรุง ธนบุรี กป ตน เส กองก โเษ ใต้ เอา บน คาบ ศิลา เซา มาก วาย ตรง ๑ ค รน มา ถึง แผ่น ดิน พระ บาท 

ฟ้ม I ด จ ฯ พระ พุทธ ยอด พา จุฬา โลก ก ไ] ตน เลีก ได้ นำ พระ แสง กระบี่ เขา มาก วาย องค์ ๑ ค รน มา ถึง 
แผ่น ดิน พระ บาท สม ๆ เด็จ พระ พุทธ เลิศ หล ไน ภา ล ไ) เจ่า แผ่น คน เมือง โป ตุ คอ ล แต่ง ให้ กาล สม ไเแ วน 
ลิง ไว ระ 1 ® , คุม เครือ ง ราช บรรณาการ เบน ราชทูต เข ไ มา เบน ทาง พระ ราช ไมตรี ขอ เบน กง สล 

อยู่ ท กรุงเทพ มหา นคร และ ขอ ทำ หน งสึอ สํญญ าดิว ย คร ไน น โปรด เกลา โปรด กระ กระหม่อม ให้ 
เจ ไพ นไา งาน รีบ รอง กาล สม ไ; โดย สมควร ครืน มา ถึง ปลาย แผ่น ดิน พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ พุทธ เลิศ 
หล ไน ภา ล ไ) เจ่า เมือง กา ละ กะ ตา แต่ง ให้ การ ผด 1 ๒ 1 เบี่น ทูต เฃไ มาน ไหน ไสือ สไ ไ] ญาก็ ครืง ๑ 

ก โปรด ให้ เจ ไพ นํก งาน รีบ รอง เบี่ นอ ไเด็ แต่ มิ ได้ ทำ ส ญญา กน ครืน มา ถึง แผ่น ดิน พระ บาท สมเด็จ 
พระ นง เก ล่า เจ่า อยู่ หํว เจ ไเมี อง กา ละ กะ ดา แต่ง ใ หก ไ! ต ไ; หไเ ตรี บา รนี ■ ๓ '’ เบน ทูต เจ่า มา ซอ ทำ 

หน ไสือ ห้ญญ าถึค รืง© ครืง์ นน' ได้ ทำ ส ญ ญาก่ น เบน ห้ญญ าจ่อ ครืน มา ถึง ปลาย แผ่น ดิน สมเด็จ ๆ 
พระ นาง เจ่า กวน วิกตอเรีย พระ เจ่า แผ่น ดิน อ ไก โ] ษ แต่ง ให้ เชอ ร ใย ม สบ รุก เจ่า เมือง สร วะ เบี่น 
ราชทูต เข ไม าฃอ แก้ หน ไสือ ส ญ ญา เก่า ครื งก ไ] ตน หน ตรี บา รนีเ ขไ มา ทำ ไว้ เลีย ใหม่ ให้ เบี่น ทาง 
พระ ราชไมตรี ห้วย เมือง หลวง ครืง น นพ ระ บาท สมเด็จ *1 พระ นง เก ล่า เจ่า อยู่ ห้วท รง พระ ประชวร อยู่ 
ไม่ สบาย พระองค์ เชอ รืเ ยม สบ รุก ก็ใม่ ใด ไ ผา หน ไสีอ สไ ไ) ญาก็ ไม่ ให้ แก้ ค รง น สมเด็จ พระ นาง 

เจ่า กวน วิกตอเรีย ผก พน ที่ จะ เบน ทาง พระ ราช ไมตรี กบ กรุงเทพ มหา นก: จึง ตง ใหเ ชอร์ ยอน โบ วรืง 
เจ่า เมือง ฮ่องกง เบี่น ราชทูต เขา มา ขอ ทำ หน' ไ เสือ! ส ญ ญา' ใ , ห: มิ ห้า จะ ไม่ รบ ถึง ๒ กรง แล้ว เห้น 

ทาง พระ ราชไมตรี เก่า ที่ ทำ' ไว้ ห้วย ก ไ] ต่ ไ เใ ล่น ตรี บา ร นืก็' จะ: ม ไ' หมอง เลีย ไป หน ไสือ สญญ าที่ ทำ ไห้ แต่ 
ก่อน ก็ เบน แต่ ทำ ห้วย เจ ไ เมือง เบง คอ ลเ บ' นเ' มือ รฃ นของ อ ไก: โ] ษเ ท่าน น การ ได้ ทำ มา แต่ เดิม แล วกํ จะ 
ตอง ทำ เสีย ใหม แล ไก ได้ ทำ กบ เจ ไ แผน ดิน เมือง ใหญ่ ๆ สมควร อยู่ แห้ว จึง โปรด เก ห้า โปรด 

กระ หมอ ม ให้ ปรึกษา ท่าน เสน าบด็ ตามพระ กระ แส พ ระ ราช ตำ รี ว่า ห้า ไม่ ทำ หน ไสีอ สญญ าดว ย 

(๑) คือ กาล สม' นแ วน คสํ 8 ไว 7 ซึ่ง เห้แ มือ ง หมา ๓ าให้ I บ็่นฑู ค มา'! โอ เจริญ ทาง พระ ราช ไม ฅรื พ. ศ. ๒๓๖® 
และ เจ ไ เมือง โค ให้ เฃไ มา ทำ หนํง สือห้ ญ ญา เมื่อ พ- ศ - ๒๓๖๓ อีก กรง ๑ 

(๒) คือ ยอ ทํน กรอ เพีก 
(๓) คือ เฮ นรี เบอร์ นํ 



พระ ราช พง สาว ตา ร ร ชกา ลท ๔ 



๖๔ 

เซ อริ ยอน โบ วริง ค รง น แล' ว กคง จะ ซาด พระ ราชไมตรี ไป จึง โปรด เกลา โปรด กระหม่อม ให้ 
พระยามหา อร รก นก ร คม เลก ทหาร บืน ทำ ศาลา ใหญ่ ฃนที่ หน' าเมี อง ซื่อ ยาว ๓ วา ๔ ห ไ] ง 

มี เฉลย ง ๒ ซน รอ บท ไ ๔ ดาน เบน ที รบ ทูต หล ไห นึ่ง 

ผาย พระ เจา บรม วง ศ เธอ กรม พระ วาม อิส เร ศร ซึ่ง ประชวร พระ โรค ลม ถึง ณ ริน 
เสาร์ เดือน ๑ ขน ๑๒ คา 1 : ® ! สน พระ ซน มีศุ ได' ๖๔ พรรษา กบ ๑ เดือน ๑๐ วน 

การ ฉลอง คลอง คน ระ นคร ธน นอก (คลอง ผคุง กรุง เกษม) 

และ ทรง พระ ราช ดำ ร์ว่า คลอง ผดุง กรุง เกษม ขุด สำเร็จ แล ว แต่ , ใน บ ซวด ควร จะ ทำ 

การ ฉลอง ดํวย เบน คู พระ นคร ซน นอก มี บอ ม เสมา เบน ที่สู้ รบ ขา ศึก เหมือน กำแพง พระ นคร ชน หนึ่ง 
พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ พุทธ ยอด พา จุฬา โลก ขุด คลอง และ ส ราง บอ ม กำแพง เมือง เส รจแลว โปรด ไ 
ให้มื การ ฉลอง กำแพง พระ นคร เบน การ ใหญ่ ครไ หนึ่ง กีคร ไนึ่จ ะ ตอง ทำ การ ฉลอง ให้ เบน เกียรติยศ 
ไว้ บาง จึง โปรด พระ ราช ทาน เงิน ให้ ขอ แรง พระ บรม วงศา นุ วง ศึฃไ ทูล ละออง ธุลี พระ บาท ช่วย 
ทำ สำ ริบ ถวาย พระ และ ช่วย ปรน นิบํต พระ สงฆ์ ให้ ปลูก ศาลา และ โรง ตาม ริม คลอง ฟาก ละ ๔๐ หล ไ 
เบน โรง ศาลา ๑๐๐ หล ไ ค รน เดือน ๑ ขน ๑๔ คํ่า (๒) ใหไ ผดื ยง พระ สงฆ์ ๔๐๐ รูป เจริญ 

พระ ปริตร หลง ละ ๔ รูป ค รน เดือน ๑ ขน ๑๔ คา จะ ไดํถ วาย อาหาร บิณฑบาต และ ถวาย 

ไทยทาน แล วมื การ เล่น ต่าง ๆ ทูกสึ๋ ง ราษฎร ทอ ยูริม คลอ งก ให้ ทำ บุญ ตาม ศร ทธา ว้ นอา ทิต ย 

เดือน ๑ แรม ๑ คํ่า เวลา กลาง คืน ให้ ชาว บาน จุด โคม ให้ สว่าง ทไ ๒ ฟาก คลอง แต่ บรรดา พระ 
บรม วงศา นุ วงศ์ และ ขา ราชการ และ ราษฎร พา กน ลง เรือ ใปดู การ เล่น เบน ที เจริญ ใจ 

ส ราง พระ อภิ เนา ว นิเวศ น 

ใน บฃา ลน น ทรง พระ ราช ดำริ ว่า ใน บริเวณ พระ ราช อุทยาน ซึง พระ บาท สมเด็จ ๆ 
พระ พุทธ เลิศ หลา นภา ล ไ] โปรด *1 ให้ ขุด สระ ก่อ ภู เ ฃาส ราง เก่ง ปลูก ต้น' ไม ไว้ เบน ที่ ประพาส สำราญ 
พระ ราช หฦทํ ย มา แต่ ก่อน ค รน มา ถึง แผ่น ดิน พระ บาท สมเด็จ 1 พระ นง ๓ ล่า เจา อยู่ ห้ว จึง ทรง พระ 
ราช อุทิศ สิ่ง ของ ใน บริเวณ สวน น ไน รอ ไป ถ วา ยา. นพ ระอา ราม ต่าง ๆ มืริด พระ ศรี ริ ตน ศาสดา ราม 

ริดพ ระ เซต พน เบน ตน ยง แ ต่ที่เ บน แผ่น ดิน ว่างอยู่ จึง โปรด ฯ ให้ สมเด็จ เจา พระยา องศ์ นอย เบน 

(๑) ศุกร์ ที่ ๏ ธ' น วา คม 

(๒) อาทิ ฑย ที่ ๓ ธน วา คม พ. ศ. ๒๓๗®' 



เจ ไพ ระ ขา ทพา กร วงศ์ ๖๕ 

แม่กอง ให้ ทำ พระ มหาราช มนเทียร ขน อก ๕ อง ค ไ. ห้รอ พระ ตำ ห นก เดิม มา ปลูก ไว้ ด้วย แล ว’ 

ให้ ลร ไง พระ ที นง สูง มี พน ๔ ชน สำ หริ บท อด พระ เนตร ไป ไกลๆ อง ค ๑ แล ไ ให้ สร ไง พระ ที นง 
สำ หรบ ไว้ ของ ต่างๆ องค์ © แล ไมี หอ สำ หรบ พระ สงค์ เจริญ พระ ปริตร หลง ๑ สำ หรํบ ไว พระ แสง: 
เครือ ง ศาสตรา คม หลง ๑ สำ หรบ เลย ง แขก เมือง หล ไ ๑ ชก เขื่อน เพชร ล อมร อบ สำ หริ บ พวก 
พน ก งานอยู่ ทเา พน ก งาน ชนื่น อก เขื่อน เพชร ที เชิงเทิน ปราการ ตรง หน ไริดิ พระ ศรี ริ ตน ศาสดา ราม 
ให้ ส ราง พระ ทิน ไข น องค์ ๑ และ พระ ที่นื่ง สูท ธา สวรรค์ เดิม ก็ โปรด ให้ ซ่อม แช ม ขื่น ใหม่ ทำ บอ มที 
พระ ราช วง กำแพง ตรง ถนน บำรุง เมือง ให้ ชื่อ บอ มสญ จร ใจ วิง ทำ ขื่น ยง ไม เสร็จ ครืน กา รน น 

สำเร็จ แล ว โปรด ๆ พระ ราช ทาน ชื่อ ให้ คลอง เนื่อง กน ทง เก่า ทง ใหม่ พระ ทีนไ หนื่ ไว ด พระ ศรี 1 ต้น- 
ศาสดา ราม ชื่อ พระ ทีนไ ไชย ชม พล พระ ทีนไ สูง ๕ ชน ชื่อ ภูว ดล ทิศ ไน ย พระ ที่นไ สูท รา สวร รย์ 

โปรด ๆ ใหไ เปล ง ชื่อ ว่า พระ ที่นไ สูท ไร ศว รรย ทอง พระ โรง เสด็จ ออก ให้ ชื่อ พระ ทีนื่ งอน นต สมาคม 
พระ มหา มนเทียร ผาย ใน องค์ ๑ ชื่อ บรม พิมาน ทอง พระ โรง ผาย ใน เผา ชื่อ นง ด ราญ สโมสร 

พระ พิมาน ผ่าย ใต้ องค์ ๑ ชื่อ จน ทร ทิพ โย ภา ส พระ พิมาน ผ่าย เหนือ องค์ ๑ ชื่อ ภาณุ มาศ จำ รูญ 
พระ ตำ หน ว้า เติม ชื่อ มูล มนเทียร หอ พระ ปริตร ชื่อ ว่า หอ พระ เสถียร ธรรม ปริตร หอ แสง ศาสตรา คม 
ให้ ชื่อ ว่า หอ ราช ฤทธิ รุ่ง โรจ นื่ หอ ทีเล ยง แขก เมือง ให้ ชื่อ หอ โภช นล ลา ศ พระ ที่นไ ไว้ ของ ประหลาด 
ต่างๆ ชื่อ พระ ที่นื่ งป ระ พาส พิพิธ ภ ไน ริ! 

ประตู เฃไ ไป ตรง พระ ที่นื่ งอน ไ-เต สมาคม ชื่อ ประตู เท ว ราช ดำรง ศร ประตู ข ไง ทิศ ใต้ 
ชื่อ ประ ตทก ษิณ สิง หรณ์ ประตู ฃไง ทิศ เหนือ ริม เกย ซ ไง ชือป ระ ตูอุต ร สิง หาส นื่ ประตู ยา คา ขาง 
เหนือ น นื่ ชื่อ ประ ต แถลง ราช กิจ ประตู ข ไง ใต้ ชื่อ ประตู ปริตร ประ เวศ สม เด จ เจา พระยา อง ค 

นอ ย เบน แม่กอง พระยา เพ็ช รพิ ไชย พระยา สาม ภพ พ่าย เบน นาย งาน กรน สมเด็จ เจ ไพ ระ ยา 
องค์ นอ ยถีง แก่พิ รา ล ไ] แล ไ โปรด เก ลไ โปรด กระหม่อม ให้ พถเ ฯ หไ เจ ไ ท่าน เจ ไพ ระ ยา ศรี 
สูรืย วงค์ ที่สมู ห พระ กลาโหม ตู การ ต่อ ไป จน สำเร็จ 

ไต้ น ระ วสูต ชริต นก ริณ ชา ง นงเ ผอก โท 

ใน เดือน ๔ บี , ขาล น น พระ สูน ทรราช วงศา เจ ไ เมือง ยโสธร คลอง ได้ ช ไง พิง เผือก 
โท ที่ บาฉ มา ต ฉะ บา อก ช ไง ๑ สูง ๔ ศอก ®® นื่ว ผก ห้ดิ เชื่อง ราบ แล ไ เดิน ช ไง มา ถี งบ อม เพชร 



๖๖ พ: ะ ราช พงศาวดาร รช กาล ท ๔ 

กรง เก่า ณ วน สก ร เดือน ๔ ขน ๑ คำ '* 1 เสด ปี พระ ราช คำ เนิน ขน ไปร่ ไ) ศ ไ โรง สมโภช ที่ 

บอ ม เพชร ๓ วน แล ว ส่อง แพลง มา ถึง กรง เทพ มหา นคร วน พธ เด อน ๔ แรม ๕ คำ ( ๒ ' มี การ 
สมโภช ท ทอง สนาม ไชย หนา พระ ทน งสุท ไช ศว รรย มี การ มหรสพ ๓ วน ๓ คืน ถ้า ประสม สี ๆ แดง 
เบน พน เจอ เห ลอง ขนาน นาม พระ วิ สูตร รด นก' รณ โบก ษร ห 4 สดี ตระ กล สก ลบ ริบ รณ บริสุ ทธ 
เศวต คชฬิ เศษ วรล กษณ เฉลิม ราช ศก ดี สยาม โลก ยาธิ เบน ทร์ ปร เม นทรม หา ราชาธิราช บุญ 

ว รา ดุล ย โ] ทธิ สมา หาร สรร พา การ ดุภ โสภณ มงคล ดุณ ประเสริฐ เลิศ พา แล ว พระ ราช ทาน เส อ ผา 
.เงิน ตรา พระ สุนทร ราช วงศา หมอ ควาญ ให้ ๔ ชง ผูก ไว้ ที่ โรง พระ เทพ กุญชร 

เชอ ร ยอน โบ ว รง เฃา มา หำ หน ไ สือล่ ญญา 

ล ศก ราช ๑๒๑๗' ( ๓ ) บ เกาะ ส ไ] ต ศก เบน บที่ ๕ วน อาทิตย์ เดือน ๕ ขน ๗ คา 
เชอ ร์ ยอน โบ วริง ราชทูต นาย ๑ มิ สเตอร์ ฮา ริ บก ๔ 1 บุปทู ตน าย ๏ มิ สเตอร์ ยอน จา' โร' โบ วริง 
ตรีทูต นาย ๑ รวม ๓ นาย มาด ไย เรือ กลไฟ ชื่อ ล่สเ ลอ^ ลำ ๑ ชื่อ ปรือ ชํน ลำ ๑ ถึง ปาก นา 
เจา พระยา ทอด อยู่ นอก ล่น ดอน พระยามหา อรรค นิกร พระยา สมุทร บุ รา นุ ริก ษ์ บอก ขน มา 
ถึง กรง เทพ มหา นคร เดือน ๕ ขน ๘ คา นำ ความ ขน กราบ บ ไค ม ทูลพระ กร ณาท รง ทราบ ใต้ ผา 
ละออง ธุลี พระ บาท แล ไ โปรด เก ล่า โปรด กระหม่อม ให้ ท่าน เจา พระยา ศรี สุริย วงศ์ ลง ไป ร ไ] 

เซ อร์ ยอน โบ วริง ที่ เมือง สมุทรปราการ เชอ ร์ ยอน โบ วริง กบ ขน นา งอ ไก โ] ษ เข ไ มาด ไย กำ บน ไฟ ชือ 

ปรีอ ซน ถึง เมือง สมุทรปราการ ณ เดือน ๕ ขน ๑ ๕ คำ ' ๖ ) แล่ วิ ได้ ยิง บน สลต ธง แผ่น ดิน ๒๑ นด 
หง ๒ ผาย ท่าน เจ ไพ ระ ยา ศรี สุริย วงศ์ จ' ด เรือกระ บวน แห่ ที่ เกณฑ์ ลง ไป แต่ กรุงเทพ มหา นคร ๒๖ ลำ 
ส่ง เชอ ร์ยอ น โบ วริง ฮา ริ บก ยอน จา โร โบ วริง ก ไ] ขน นา งอ ไก โ] ษ นาย ไพร่ ๒๔ คน ขน มา ถึง 
กรุงเทพ มหา นคร เดือน ๕ แรม ๑ คา ซน พก อยู่ ที่ ตึก รํบ ทูต หนำ วํต ประยูร วงศ์ ค รน เวลา บ่าย 
กำ บน ไฟ เชอ ร์ ยอน โบ วริง ขน มา ถึง กรุงเทพ มหา นคร ขอ ให้ เรีอ ทอด หน ไ บอ ม บอ งบ ช จา มิตร บ อม 
บด บจจ นึก แล่ ว' ใต้ ยิง บน สสุต ธง แผ่น ดิน ๒๑ นํดอี กทํ้ง ๒ ผาย แล ว เลอ น ขน มาทอด ท หนา ตึก พก 

ครืน ณ เดือน ๕ แรม ๑ คา เฃไ เผา ออก ใหญ่ ที่ พระ ที่นํ งอม ริน ท รวิ นิจฉ ไ] เชอ ร์- 
ยอน โบ วริง จ* ด นาฬิกา พก ๑ ตล ไ] ทองคำ ประ ตบ เพชร ๑ สาย ส ร่อย ทองคำ สำ หร ไ] นาฬิกา สาย ๑ 

(๑) ว'" นที ©๖ กุม ภา พน ธ 

(๒) จน ทร่ ที ๗ มีนาคม 

(๓) เสา ร ที ๒๔ มน ากม พ. ค. 130 ๓๙๐' 

(๔) แฮ รรี ปา ร่กส 

(ไ*) แร ฅฅ์เ ลอร์ 

(๖) อา ทีฅย ท © เมษายน 



เจ ไพ ระ ยา ทิพ ไกร วง ศ ๖( ^ 

หบเ ฃยน หน ง สอ สำ หรบ I ดิน ท าง ๑ ทูล เกลา ทูล โ) ระ ห!] อม ถวาย แล ว โปรด เก ลำ โป: ดก ระ หม่อม 
ดงผู รบ สง ให้ ปรก ษา ทำ หน: สอ สญ ญ' าดว ย เซ อรืย อ น,' โบ ว ริ: คอ พระ เจา นอง ยา เธอ กรม หลวง 

วงศา ธิรา ช สนิท ๑ สม เด จ เจา พระยา องค์ ใหญ่ ๑ สม เด จ เจ ไพ ระ ยา องค์ นิอย ๑ ท่าน เจา พระยา 
ศร สุริย วงค์ ๑ เจา พระยา ผู้ ช่วย ราชการ กรมท่า นิ 5 ไ ร รม ๕ แต่ เจา พระยา นิกร บ ดิน ทร 

ทสมุ หนา ยก นนิ ท่าน ชรา บวย ไป ไหน ไม่ ได้ จง ไม่ มีชือ เช่า ใน ที่ ประ ชม ประชุม ทำ หน ไ สือลํ ญ่ญา 
พระ ราช วง เดิม เบน ล ญญา ว่า ต่วย การ แผ่น ดิน ๑๒ ช่อ กฎหมาย ๖ ช่อ พิกดิ สิน คา ๓ ช่อ 
รวม ๒๑ ช่อ เมือ วน ลง ชิอป ระ ทบ ตรา หน งสึอ ลํญ่ญ านินิ ได้ ยิง บน ที่ บอ มวิช เย นทร ประ สิทธ ๒๑ นิด 
ผ่าย กำ บน รบ อ ไก ฦษก ยิง บน สสุ ตด ไย ๒๑ นิด 

ค รน ณ วน จน ทร เดือน ๔ แรม ๗ คํญ่ ๒ ^ เชอ รื ยอน โบ วริง เช่า เผา กราบ ถวาย บ ไค ม 
ลา ไป ดวย เรือ อสุ ร วายุ ภกษ กบ เรือกระ บวน รวม ๙ ลำ ไป ส่ง ถึง เมือง สมุทรปราการ แล ไ เชอ ร์ 
ยอน' โบ วริง กบ ขุน นาง อง ก โ) ษ ลง เรือ โผน เผ่น ทะเล ออก ไป กำ บน รบ นอก ส , น ดอน ได้ ออก จาก 

เมือง สมุทรปราการ เดือน ๖ ขน ๗ คำ ' ๓ ^ ครืน ณ เดือน ๖ ขน ๙ คำ ใช้ จไา ร ไป จาก ที่ ทอด 
นอก สน ดอน ความ ใน ช่อ ส่ญญ าแ ละ การ ร* บ รอง ทูต โดย ละเอียด นิ น แจ ไอ ยู่ ใน จดหมาย เห ต 

นิ น แล ไ 

สม I ดํจ เฉา ษร ะ ยาบ รม มหา ประ ย รวง^ ถึง!, เก ท รา ลย 

ผาย สมเด็จ เจ ไพ ระ ยา องค์ ใหญ่ เมื่อ ทำ หน ไสือ ลํญ่ญ านน บวย อยู่ แลํ ว การบ วยนิ น 
เบน โรค ถูกกระทบ ไม้ เสย นที่ห ลไเ ท่า ช่าง ช ไย แผล นิ น ใหญ่ ทำ พิษ ออก ไป อยู่ ได้ เดือน หนึ่ง ถึง แก , 
พิรา ล ไ] ใน เดือน ๖ ขน ๑๐ คำ พระ ชน มา ยุ ๖๗ บ ๓ ว , น ' ๔ ! 

ใน เดือน ๖ น น การ เมรุ ผไ ขาว ที่วด สุวรรณ า ราม เส รืจแ ลไ ณ เดือน ๖ แรม ๑๐ คํนิ ๕ ] 
ได้ ชไา พระ ศพ กรม พระ ราม อิศเ ร ศร พระองค์ เจ ไ เก ยูร ไป เช่า เมรุ ณ เดือน ๖ แรม ๑๒ คำ พระ ราช 
ทาน เพลิง 

แล ไ โปรด ร ให้ ทำ การ เมรุ สมเด็จ เจ ไพ ระ ยา องค์ ใหญ่ เบน เมรุ จํตร มุข ฃํ้นที่ หน ไว ด 
ประยูร วง ศ ครืน ณ เดือน (ะ)© แรม ๓ คำ ได้ เชิญ โกส สมเด็จ เจ ไพ ระ ยา องค์ ใหญ่ ลง เรือ แห่ 

(๑) เจ , ไพ ระ ฮาทิ พาก รวง ฅ มหา' โก ษ า ธบภี 
(๒) อาทิ ฅย์ ที่ ๔ เมษายน พ. ศ. ๒๓๙๘ 
(๓) อาทิ ฅย์ ที ๒๒ เมษายน 
(๔) บาง ฉบบ เบน ๓๑ วน 
(๕) พฤ ห้ สบคี ที่ ๑๐ พฤษภาคม 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 

ไป ขน ท หนาว ด ประยูร วา ศ ได้ ทำ การ ฉลอง ๓ วํน ๓ คืน ค รน I ดอน ๑© แรม ๖ คืา ไค้ 
พระ ราช ทาน เพลิง ที่ ทำ เมรุ ทึหนำวํด ประยูร วง ศ น น เพราะ เหตุ ความ ประ? {งคื ของ ท่าน พูด' ไว้ 

เนืองๆ ว่า จะ ให้ เผา ที่ หน ไวํดิ ของ ท่าน เวลา นใเ ม่าน และ ตึก ห้าง ๒ ฟาก ถนน! โง' ไม่ ม 

ค รน มา ถึง เดือน ๒ ขน ๑๕ คา (๏) โปรด เกลา โปรด กระหม่อม ทรง พระ ราช ศร* ท่ธา 
ฉลอง ว่ดเ ขมา ภิร ตา ราม มี การ มหรสพ ๓ วน ๓ คืน 

มิส เต อร ฮา รบก เษา มา แก้ หน ง ส์?) สญ์ญ 1 

ใน บ เถาะ เดือน ๔ น น มิ สเตอร์ ฮา ริ บก ซึ่ง เบน ทูต เฃไ มา ท่า หน ไส อห้ญ ญ ได ไย เซ อร์ 
ยอน โบ วริง แต่ ก่อน น น นำ เอา หน ไสือ ห้ญญ าอ อก ไป ประ ทบ ตรา แผ่น ดิน ที่ กรุง ลอนดอน แห้ว 

กลบ เขา มา เปลี่ยน หน ไสือ ห้ญญ าซึ่ง ประ ทบ ตรา แผ่น ดิน กรุงเทพ มหา นคร มี พระ ราชสาสน์ และ 

เครื่อง ราช บรรณาการ เขา มา เบน อ' น มาก มิ สเตอร์ ฮา ริบ กก ลบ เขา มาด ไย เรื่อ กลไฟ ชื่อ ออก แก ลน 

ถึง กรุงเทพ มหา นคร ทอด อยู่ ที่ หนำ บอ ม บอ งบ จ จา มิตร บอ ม บด บจจ นึก ณ วน จน ทร์ เดือน ๔ 
แรม ๓ คืา ( ๒ ) ได้ ยิง สลุต ธง แผ่น ดิน ๒๑ นํดที่ ง ๒ ผาย ค รื่น ณ วํนํ จน ทร์ เดือน ๔ แรม ๑๐ คา 1 ๓ ' 

มิ สเตอร์ ฮา ริบ โ ไก่ บ ขุน นา งอ' งก โ] ษ ๑๗ นาย เขา เผา ออก ใหญ่ ถวาย พระ ราชสาสน์ ณ พระ ที่ นง 
ดุสิต มหา ปราสาท ถวาย เครื่อง ราช บรรณาการ อ ยาง รถไฟ ๑ อย่าง กำ บน ไฟ ๑ กระจก ฉาก รูป ควีน 
วิค ตอ เรื่ย เมื่อ ได้ ขน เบน กม่ ตริย์ ฉาก ๑ กระจก ฉาก รูป ควีน วิค ตอ เรื่ย เม อมี บุตร ๘ กน ฉาก ๑ 
กํบ เครื่อง เขียน หนํ งสือ สำ 1 บ ๑ เครื่อง คิด เลข สำ รบ ๑ เครื่อง โต๊ะ กาไหล่ เงน สำ รบ ๑ และ ของ 
ต่างๆ เบน อ ไ-เมา ก เจ ไพ นํก งาน ใน ตำแหน่ง ท ไป วง มา รบ ไป ต่อ มือ ฮา ริ บก เอง เนืองๆ เจา พนํก งาน 
กรมท่า จึง ได้ ม่ญ่ชี ไว้ บาง ไม่ ไค้ ไว้ บาง ของ ถวาย ใน พระ บวร ราช วไถึ มืเบ นอ ไ; มาก ท่าน ก็ ให้ 
เจ ไพ นก งาน มาร' บไป เหมือน กน 

ล ศก ราช ๑๒๑๘ ( ๔ ) บ มะโรง อํฐ ศก เบน บี 1 ที่ ๖ ณ วน อาทิตย์ เดือน ๕ 

ขน ๑ คา ■ ๕ ' ) ได้ ประชุม เปลี่ยน หน ไ สือห้ ญ่ญา ที่ศา ถา ลูก ซุน ใน ผาย ขวา เวลา นน หา ได้ ยิง สลต ไม่ 

เปลี่ยน ห้ญ่ญ าแล ไ เขา เผา อีก ค รง หน ง ค รน ณ วน อง คา ร เดือน ๖ ขน ^ กำ 1 ๖ ' มิ สเตอร์ ฮา ริ บก 

กราบ ถวาย บ ไค ม ลาก ลบ ไป 

(๑) จิ' นทร์ ที่ 1 ๒๑ มกราคม 

(๒) อาทิ ฅย ที ๒๓ ม นา คม พ. ศ. ๒๓๙๘ 

(๓) อาทิ ฅย ที่ ๓ อ มีนาคม 

(๔) เสาร์ ทุ ๕ เมษายน พ. ศ. ๒๓๙๙ 

(๕) เสาร์ ที่ ๕ เมษายน 

(๖) จิ'' นทร์ ที่ ©๒ พฤษภาคม 



เจ ไพ ระ ยา ท พาก รวง ศ ๖๔ 

หตล เม ริกํน เบา แา ทำ หน ง ส์อสํ ฌญา 

ผ่ไย เปร สิ เดน ต์พ ระ เจ ไ แผ่น ดิน อ เม ริก น แต่ง ให้ โ โป ต่นิ เซน ศ์ฮา ริส ราชทูต นาย ©( ๑ ' ^ 
กบ ขุน นาง เมือง อเมริกา เข ไ มา ท่า หน ไสือ สิญ่ญ า มา ดริย เรือ กลไฟ ชื่อ เซน ยะ ชิง โต ลำ ๑ กำ มะ โด 
ซือยิ มอม สปร อง ถึง บ่า ก นา เจา พระยา ริน จน ทรื เดือน ๕ ขน ๔ คืฟ่ ๒ ) เรือน 1 น ใหญ่ เข ไ ปา กน ไ 
ใม่ไ ด้ ท กรง จด เรือ กลไฟ สยาม อร สุม พอ ไป ริบ ก ไ] ตไแ ซน ศ์ฮา ริสเ ขา มา ถึง เมือง สมุทรปราการ 

ทหาร ทน อม' ได้ ยิง บน สสุต ธง แผ่น ดิน ๒๑ นิด แล ไก ไ] ตไแ ชน คฮา ริ สก ไ) ขุน นา งอ เม ริก ไเ ๔๖ นาย 
ขน มา ถึง กรุงเทพ มหา นคร เดือน ๕ แรม ๑ ดาริ ๓ ) พไ อยู่ ที่ เรือน ปลูก ไว้ ร ไ] แขก เมือง ที่หนิ ริ 

โรง ผ่า ง เก่า ปาก คลอง ผดุง กรุง เกษม เพราะ ด ไยดี กร ไ] แขก เมือง หน ริวด ประยูร วงศ์ พวก มิ สเตอร์ 
ฮา ริ บก ขุน นา งอ ไก ฤษข ออ าศํย อยู่ หลาย นาย 

ครืน มา ถึง ณ ริน จน ทร์ เดือน ๕ แรม ๔ คืา ( ๔ ^ กรม พระ พพิธ โภค ภู เบน ทร์ชื่ ง 
ประชวร ลม อม พา ต สน พระ ชนมื พระ ชนม์ ได้ ๖© พรรษา ๖ เดือน ๙ ริน 

ครืน ณ ริน พโ เห สบดื เดือน ๕ แรม ๑๑ ค' ที่ 1 ๕ ^ ก ไ] ตน เซน ด์ฮา ริส ราชทูต เข ริ เผา 
ออก ใหญ่ ณ พระ ที่ นง ดุสิต มหา ปราสาท ถวาย บ่น โก ๔ ลำ กลอง หุ้ม ทอง ๑ บ่น เปร ยม ทอง 
๑ บอก ' ๖ ^ กวะ จก รป เปร สิ เดน ตึ ๒ บาน กระจก เงา ใหญ่ ค ๑ หมึก โก รโส ๒ หีบ สมุด ๑๐ เล่ม 
ฉาก แผนที่ ๑๒ แผ่น ระ ยา กิ่ง ทอง เหลอ งค่ ๑ ของ ทรง ยินดี ใน พระ บาท สม เด จ พระ ปน เกลา 

เจา อยู่ หริ กระจก รูป เปร สิ เดน ศ์ ๒ บาน แผนที่ บาน เมือง ต่างๆ ๖ แผ่น กระจก เงา บาน ใหญ่ 
บาน ๑ เครื่อง ไฟ พา ลำ ริบ ๑ บ่น ชา ตไล ผกา แมน บอก ๑ บ่น มือ เส อ หีบ ๑ เครือ ง บ่น ๔ ห่อ 
หน ไสย เร อ'] ต่างๆ ©๐ เล่ม แผน ท เม อง อเมริกา แผ่น ๑ 

แล ไ โปรด เกส ไ โปรด กระ หมอ ม ฅไผู รบ สิง ให้ ปรึกษา ท่า ทน ไสือ สญ่ญ าด้ริ ย ทูต อ เม ริก น 
คือ พระ เจา นิ อง ยา เธอ กรม หลวง วงศา ชิ ราช ลน ท ๑ สม เต จ พระ เจา ยา อง คน อบ ๑ เจา พระยา ค ร- 
ส ริย วงศ์ วาที สม หก ลา โหม ๑ เจา พระยา รวิ วงศ์ มหา โก ษาชิ บด ท พระ คล ง ๑ เจา พระยา ยมราช ๑ 
รวม ๕ นาย ประชุม ท่า หน ไส อสญ ญาท พระ รา ซาง เดิม เบน ส ญญา ๒๑ ขอ เม อ ลง ชอป ระ ทบ ตรา 
หน ไส อสิ ญ่ญา นน ให้ ยิง บ่น ทบ อม วิช เย นทร ประ สทซ ๒® นด คาน กเ วนเ ดอน ๖ แรม 

(๑) บาง ฉบ่บ เบน มิ? แฅ อริ ก้น เซล ฮา ริศ 

(๒) เสาร์ ที่ ๑๒ เมษายน 

(๓) อาทิ ฅย์ ที่ ๒๐ เมษายน 

(๔) อาทิ ฅย์ ที่ ๒๗ เมษายน 

(๕) พุธ ที่ ๓๐ เมษายน 

(๖) บาง ฉบไ แบน “บน ปริ แง น หนึ่ง สอง บอ ถ” 



จเ/ 



ฮง ๐ 



พระ ราช พงศาวดาร 



ร ชกา ลพ ๔ 



๑๒ คํ บ่®'' ก ปด น I ซนด็ ฮา รี สร ไช ทูล เผา' ไป ร I ว ตก ราบ ถวาย บ , โง ค ม ลา' ใป ความ ใน ปี ไ] ล ไ ไ] ญาแ ละ 

การท รบ รอง ทูต แจง อยู่ ไน จดหมาย เหตุ นนแ บ่ว 



การ ถวาย ส์ ลาก ภตใ น วคฬ ระ เชตุ ทน 

อ นง เม อ I ดอน ๖ ขน ๘ คำ เม อทู ตอ เม รกํน ย ไอ ย่น 1 น โปรด ๓ ลำ โปรด กระหม่อม 
ให้ แผ่ พระ ราช กุศล ไป ใน พระ บรม วงศา นวง ศ และ ขา ราชการ ผู้ใหญ่ ผู้นบ่ ยที่ ควร กร:; ทำ ได้ ให้ ทำ 

สลาก ภ ตก วาย พระ สงฆ์ ราชา คณะ ทงป วง ใน บ่ ด พระ เชตุ พน ของ หลวง ไป หนา แต่ง ละคร ขาง ใน หาบ 
สลา กภต เบน คู ๆ มา ถึง ท่าน ที่ ตอง เกณฑ์ ก็ คิด ทำ ประกวด กน จด หา หญิง ที่ ศีรษะ จุก และ หญิง รุ่น 

สาว มา ตกแต่ง ให้ นุ่ง ยก บาง นุ่ง สไ เวียน บ่าง ห่ม เฃํม ขาบ บ่าง หาบ สลาก/' โต เบน ๔ แกว แล่ ว 
กมี คน ถือ สำ รบ คาว หวาน เครื่อง ไทยทาน เบน ขนม ผล ไม้ ต่าง ๆ ที่ จะ ถวาย พระ' ใน สลาก ภตน น 

ตาม ไป เบ อง ห บ่ง เบน บ่น มาก ลาง แห่ง ก็ แต่ง เบน ละคร ยืน เครื่อง และ นาง เบน คู่ ๆ กน หาบ สลาก ภ , ด 
ลาง แห่ง ก็ แต่ง เบน ย โเษ์ บ่าง เบน ลิง บาง ลาง แห่ง ก็ แต่ง เบน เขย ว กาง แทง พิ ไสย ไป ขาง หนา ลาง แห่ง 
ก็ แต่ง เบน งว รบ บ่น ลาง แห่ง ก็ แต่ง เบน นาง ต่าง ภาษา ทูน กระ บุง สิ่ง ของ เบน บ่น มาก ลาง แห่ง ก็บ่ด 
เบน รก และ เกวียน บรร ทกสิ่ง ของ ไป เบน คู ๆ ลาง แห่ง ก็ จด เอา เดก ที่ รุ่น มา แต่ง ตํว ถือ ผล ไม้ ต่าง ๆ ไป 
เบน บ่น มาก ตาม แต่ บ ญญา ท่าน ผู้ ใด จะ เห็น ศีก็ ทำ ไป่ มี พิณพาทย์ จีน พิณ พา ทยื ไทย ไป บน เกวียน 
บาง และ หาบ ไป บ่าง ทู กๆ กระบวน ตง กระบวน ที่ หนา ประตู วี เศษ ไชย ศรี ไป เลย ว บฮม เผด็จ บ่ สก ร 
เดิน กระบวน ไป วี ด พระ เชตุ พน คิด กระบวน ๑ คน ที่ อย่าง นอ ยที่ง หญิง ที่ง ชาย เพียง ๑๐๐ เศษ ที่ 
อย่าง มาก ก็ ถึง ๒๐๐ เศษ แต่ บ่ ว์น ถือ สิ่ง ของ ที่ งนน พระ บาท สมเด็จ *1 พระ จอม เก บ่า เจ ไอ ยู่หไ 

ก็ เสด็จ ขน ทอด พระ เนตร อยู่ บน พระ ที่ นง สุทไ ธ ศว รรย์ 

ทูต ฝ รง เฟ้ส เบา มา ทำ หน ไส อส ญญา ๓๒ ใ] ถ 

กรน มา ถึง เดือน ๘ ชา มายิ สตี นา โป เลอ อ นอ ม เปรอ ^ ๒ ' พระ เจ ไ กรุง ฝรืง เศส 
แต่ง ให้ มอง ลิ เออ ร์มอ งดิ ลน ๓ } ราชทูต นาย ๑ มา บ่วย เรือ' ใฟ่ชื่ อก สต บ่ ส ลำ© ชื่อ มา ร์โช ลำ ๑ เรือ 
ใบ ชื่อ กาบ รีชีเ ออ เชอ ลำ ๑ รวม ๓ ลำ บ่า มะ โดด ชื่อ โดด โด ลิเว พระยามหา อรรค นิกร พระยา สมุทร 
บุ รา นรก ษ บอก ขน มา ถึง กรุงเทพ มหา นคร บ่น พุธ เดือน ๘ ขน ๗ คำ^ , ครืน ณ บ่น 

(๑) ศุกร์ ที่ ๓๐ พฤษภาคม 

(๒) ร3 1^3. [5016011 III, 1บ่ เะ 111 [ว 6 โ 6 11 ! ป03 พ! 3110318. 

พระ เบ่า น โป เลียน ที่ ๓ บรม ราชาธิราช แห่ง ประเทศ ฝ บ่ง เศส 
(๓) มอง ศิเอ อร์ ชา บ่ เลอ ลี ห ลุย ลี นิ โก ลา ลี บ่ ก ซีมี เลียง เคอ มอง ฅญี 
(๔) บ่น ที่ ๒๐ มีถุ นาย น พ. ศ. ๒๓๙๘ 



เจ ไพ ระ ย ไท พาก ฑงศ 



ฟ่ ๑ 



พ โ เห สืบ ค เด อน ๘ ขน ๔ คำ จง โปรด เกลา โปรด กระหม่อม ให้เ รอ ลง ไป ร V ฟ่อง ดิค นิ! ก* บขน นาง 
ฝ รง เศสื มาด วย เรือ ไฟ ลำ เลก ของ เขา ซอ มา ร์โช ถึง กรง เทพ มหา นคร ณ วน จ* นทร์ เดือน ๘ 

ชน ©๒ คา ได้ ยิง บืนส สุด ธง แผ่น ดิน ๒๑ นดท่ ง ๒ ผาย ครา วน ใ; ที่ดืก รไา แขก เมือง กงสุล ย่งก โเษ 
อา ศย อยู่ และ เรือน จาก ลำ หรื บท ฅที่ ปากกลอง ผด ง กรุง เกษม ก็ดิ เสีย ว่า เบน เรือน จาก ไม่ สมควร 

เพราะ ฉะ นน จึง ให้ ขน อา ศย อยู่ ท หอน ไ บ ไน สมเด็จ เจ ไพ ระ ยา องค์ ใหญ่ 

ครืน ณ ว นพ โ] ห* สบ ดื เดือน ๘ แรม ๗ กา 1 '®" 1 เขา เผา ออก ใหญ่ ณ พระ ที่ นง 
คุ สต มหา ปราสาท ถวาย ฉาก เขียน มี กรอบ เหมือน กระจก เท่า คน รูป พระ เจ ไย่ ม เปรอ แผ่น ๑ รูป 
อม เปร ส มเหสี แผ่น ๑ เครื่อง มงคล ราช บรรณาการ บน เปรื ยม ทอง กระสุน ๖ นิวบ อก ๑ ราง 
เกวียน ใส่ กระสุน ดิน ดำ ราง© หีบ ใส่ กระสุน แดก ๒ หีบ ใส่ ดิน ดำ ๒ หีบ รวม ๔ หีบ เครื่อง มไ 
เทียม ลาก ๔ ลำรื บ ระ ยไแ ขวน ก ไให ล่มี กิ่ง เบน ลอก ไม้ จง กล จาน แก ไร อง บก เทียน ๒ ชน ๆที่ ๒ 
ที่ ๓ เบน ก ไน ซด ไม่ มืด อก ไม้ จง กล ระ เา ๑ ฉาก แผนที่ เมือง ปา รส พบ ๑ ฉาก อย่าง แล่ง ต ไท หาร 
พ* บ © ฉาก ดำ รา เล่น หมาก รุก แผ่น ๑ ต ไห มากรุ โ! หีบ ๑ โท มอง คู่ ๑ หีบ ใส่ รูป ช* กล่า ง ๅ ลำ หรื บ 
ดู ถาม อง หีบ ๑ บน โก๊มี ลำ กล ไ} ง V บัแยิ ง ได้ ๕ น* ดิหีบ ๑ หีบ แก ไค รอบ มีน กรอง ได้ ๒ นก หีบ ๑ 
แก ไท่บ กระดาษ ใหญ่ ๔ เล็ก ๔ รวม ๙ หีบ เทียน ลำ หรื บบก ระ ย่า ๖ หีบ 

ของ ส่วน มอง ดิคนี ถวาย ม ไ สูง ๒ ศอก ม ไ ๑ หีบ เหลา หีบ ด เคร อง แล่ง ตว © 

ของ สมเด็จ พระ เจ ไย่ ม เปรอ ถวาย พระ บาท สมเด็จ พระ ป่น เกลา เจ , ไอ ยู่หไ เครือ ง 

ด บไฟ © ต เขียน ฉาก ๑ บน โก๊มี ลำ กลอง หน ยิง ได้ ๕ น* ดิบ อก ๑ แก ไห* บก ระ ดาษ © นาฬิกา 
ตง ๑ กล , อง ส่อง ดู ของ เล็ก ให้ เบน ใหญ่ ๑ 

ครืน ณ ว* น เดือน ๘ แรม ๑๓ กา จึง โปรด เกลา โปรด กระหม่อม ต 1 ง ผู้ , รื บ สง' ให้ 
ประ ชม ปรึกษา ทำ หน' ง สึอส้ ญ่ญา ด วีย มอง สิ เอ อรื่ มอง ฅิคนี ดือ พระ เจ ไน ไ) ง ยา เธอ กรม หลวง วงศา 
ธิ ราช สนิท ๑ สมเด็จ เจ ไพ ระ ยา องค์ น ไ) ย 0 ท่าน เจ ไพ ระ ยา ศรืสุ รืย วงศ์ ที่สมุ ห พระ กลาโหม ๑ 
เจ , ไพ ระ ยา รวิ วง ศ มหา โก ษาธิ บด ท พร ะ ก! ลง 0 เจา พระยา ยมราช ๑ รวม ๕ ประชุม ทา หน งลอ 
ส ถ] ถ) าทพ ระ ราช วง เด ม เบน ศ ไ] กุ!! า ๓๒ ชอ เม อวน ลง ชอป ระ ทบ ดร าห นง สอ ส ไ! ไ} านน ได ยง บน 
สลด ทบ อม วิชเ ยนท ร ประ สิหธ ๒© นด ผาย ฝ่รง เศ สก ยง บน ชน ห' •รอ รบ ส สุด ๒© นด ค รน หา 



(๑) รืนท่ ๕ กรกฎ ากม พ. ค. ๒๓®' ๘ 



พระ ฑช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 

หน ง สอ ส ญญา ตกลง แลํว มอง สิ I ออ! มอง ตคน ว่า จะ ไป ทำ สญญ ากํบ เมือง ญวน ด้วย ให้ เรือ กำ บน 
ก ไ* ตินไ เถือ หน ไส อบ อก ล่วง หน ไ ไป ก่อน 



ทม่า ถฮพ นงส์ อเส นา บดี ผู้ ใ พ ญ่ เม ล 3 ห น่า I บา มา ถวาย นร ะ ส์ : เฆ รา^ 

ค รน วน พุธ เดือน ©๐ ชน ๔ คา (๑) มี พม่า ๔ คน มาก ไ] ลาว พวก เมือง เชียงใหม่ 

ฃนพ่ โ ไอ ยู่ที่ว ด ราชา ธิวา ส แจ ได วาม แก่ พระ สงฆ์ ใน ฬันน ว่า เบน ผู้ ถือ หน ไ ดือ เสนาบดี ผู้ใหญ่ 

เมือง พม่า มา ถวาย พระ สํงฆ ราช ฉบบ ® เบน หน ไ ดือ ส ไห รบ ตไผู้ ถือ หน ไ ดือ ฉบบ ๑ พระ สงฆ์ มี 

ฬัรา ชาธิ วา ส จึง มา แจ ไ แก พระ พรหม มุนี ตาม วด ขน พระ พรหม มุนี ถวาย พระ พร ได้ ทรง ทราบ แล ว 

โปรด ๆ ให้ พระ พรหม มุนี เบน ผู้รํบ รอง ได้ ให้ ล่าม แปล หน ไ ดือ พม่า ๒ ฉบบ ออก มืค วาม ว่า 

ข ไพ เจ ไม หา เม ลชื่ซู ซึ่ง เบน เสนาบดี ผู้ใหญ่ ได้ กิน เมือ งบ ไนห มอ เบน ฃไห ลวง เดน 
ผาย ใน แหง พระ เจ ไช ไง เผือก อ น ประเสริฐ อไา ได้ เบน ใหญ่ บ ไค ไ] ป ว่า] ชา ก ษ ตริ ยทไ หลาย ท ไป วง อ่น 
มี เศวต ฉตร ครอบ ครอง เมือง ใหญ่ มี ตน ว่า สุ นา ปรน ต ประเทศ ตาม พ ทีป ประเทศ ซึ่ง มี บ่อ เงิน บ่อ 
ทอง บ่อ แกว บ่อ กา เย น ท ไห ลาย ต่างๆ และ มืบุญ หน กต่ก ดี ใหญ่ และ เบน เจ ไ นำ เจ ไ ดิน 

อ ไเมื จก รา วุธอ น ประเสริฐ ละออง ผา พระ บาท ทไ ๒ เหมือน หนึ่ง เก ษร ปทุม ชาติ เหตุการณ์ บาน 
เมือง ซึ่ง มืเบ นอน มาก ซ ไพ เจ ไ ได้ กราบ ทูล อยู่ เบน นิตย์ ข ไพ เจ , าก ราบ ทูล สม เดืจ พระ ส่ง ฆ ราช 1 ให้ 
ทราบ ความ ว่า แ ต่ ตน ว วํฏ ฏฐา ยีภท ท นํล ป จำ เดิม แต่ พระ บรม โพ ธิสไ ว์ลง มา เกิด!. บน พระ เจ ไม หา 
สมมติ ราช เสวย สม บ 0 ตอ ยู่ ใน ชมพู ทวีป ดืบ ต่อ มา เบน กษ ตริ ย ได้ ๒๔๒. ๕๕๖ พระองค์ ภาย หล ไ 
ใน มํชฌิ ม ประเทศ กบ ลพ สตุ่ ’ เท ว ท หะ ใกล้ ยะ ได้ ตง บาน เมือง ใหญ่ ใน มชฌิ ม ประ เทศ ดือ 
เมือง กบิล พํสตุ เมือง เท วท หะ เมือง โกลิ ยะ ๓ เมือง พระยา โอก กาก มุฃอ น มี เปลว เพลิง พลุ่ง ออก 
จาก ปาก บุตร พระยา โอก กาก มุข ซึ่อ ว่า พระยา จํนทิ มะ บุตร แห่ง พระยา จํนํมี มะ ชื่อ ว่า จ' นบ มุข 
บุตร แห่ง พระยา จํ ไ เท นุช ช อ วา พระยา ส ญช ไ] บุตร แห่ง พระยา สญช ไ] ชื่อ ว่า พระยา เวส สน ดร 

อ่นิเ บน เจึ ไข อง แห่ง พระ ยา มหา บช จ ไ] น , าค บุตร พระยา เวส ฝืน ดร บรม กษ ติริย์ ชื่อ ว่า พระ ชาดื 

บตร พระยา ชา ลี ชื่อ ว่า พระยา ดืห วา บุตร พระยา สห วา ชื่อ ว่า พระยา ดืห่ สร 

(๑) เสาร์ ที่ ๑๕ ก้น ยาย น 



เจา พระยา ทิพา กร วง ศ 

จำ เดิม แต่ พระยา สืห สร มา [บน ก ษ ตริ ย ๔๒. 0 ๑๐ ก ษ' ตริยึ สบ ต่อ มา เบน ที่ สุด เมือ นาง 
กจจ านผู เบน พระ ราช ธิดา แห่ง พระ เจ ไเท วท หะ ฏ ภิ^ กด ไย พระ เจ ไ สิ! หน ราช อ ไ แบน บุตร แห่ง 

พระยา ชยเ สน แล ว จึง ได้ พระ ราชบุตร ทรง พระ นาม ชื่อ ว่า พระ เจ ไก รง สิริ สทโ ธ ทน เมื่อ พระ สิริ 
มหา มายา ผูเบ นพ ระ ราช ธิดา แห่ง พระยา 3 ญ่ชน ราช ราชาภิเษก ด ไย พระ เจ ไ กรุง สิริ สุ ทโธ ทน แล ว 
จึง ได้ พระ โอรส ทรง พระ นาม ว่า พระ สิทธิ ตก ราช กุมาร บรม' โพธ สต ว ค ริน พระ ชน มาย ได้ 

©๖ พระ พรรษา แวด ล อม เพลิด เพลิน ไป ด ไย นาง ทงํ๋ห ลาย ท ไป วง ๔๐. ๐๐๐ มี นาง ยโส ธรา ราช เทวี 
เบน ตน เสวย ราช สม บํต อยู่ ใน ปราสาท ทไ ๓ ชื่อ ราม ปราสาท ๑ ชื่อ สุภ ปราสาท ๑ ชื่อ สุรา ม. 
ปราสาท ๑ ใน เมือ พระ ชน มาย ได้ ๒๙ บี 1 ได้ เห็น ซึ่ง นิมิต สิน ใหญ่ ๔ ประการ คือ เห็น คน 
แก 1 ประการ ๑ คน เจ็บ ประการ ๑ คน ตาย ประการ ๑ รูป สมณะ ประการ ๑ แล ไ ได้ ธรรม 

สง เวช สละ เสีย ซึง ราช สม บํตแ ละ ปราสาท ทอง อ้น 1 ใหญ่ เสด็จ ออก ไป ทรง ผนวช แล ไป ระ พโเ ติ ซ! 

ทุกร กิริยา ถึง ๖ บ ทรง ชนะ ชื่ง มา รท 3 ง ๔ ประการ ใน ควง ไม้ พระ มหา โพธิ มณฑล ค ริน เมื่อ ได้ 

ตริ ส เบน พระ พุทธ เจ ไ ไม่ มี ใคร เสมอ ใน ภูมิ ทไ ๓ ทรง ตริ ส เทศนา ซึ่ง อม ฦต รส ธรรม โปรด เวไนย: 

สไเ วีทไ หลาย สิน ล่ม จม อยู่ ใน สงสาร สาคร เมื่อ ได้ ๔๔ พรรษา พระ ชน มา ยุ ภาย ใน เต็ม ๔๐ 

( ก็ เสด็จ ดํบ ขน ธ ปรินิพพาน ) 

ภาย หล ไ เมื่อ (พระ พุทธ อง ค) เสด็จ เข ไสู่ พระ นิพพาน ศาส น' าก็ รุ่งเรือง ใน มไฒิ ม 
( ประเทศ แล ) สีหฬ ประเทศ สมเด็จ พระ พุทธ เจ ไ เห็น ว่า พระ พุทธ ศาสนา จะ รุ่งเรือง ยึด ยาว ใน 

ประเทศ พม่า ทไ ๒ คือ ประเทศ สุ นา ปริ นตป ประเทศ ตาม พ ทีป เมื่อ ครไ สมเด็จ พระ พุทธ เจ ไย ไมี 
พระ ชน มือ ยู่นน เสด็จ ไป สู่ พระ วิหาร อ นม หา บุญ จล บุญ พี่ นอง ๒ คน กระทำ ด ไย ไม้ แก่น จ* นทนื 
แดง เนือง ๆ จำ เติม แต ได้ เทศนา อม ฦต รส ธรรม โปรด ซึ่ง สไวิ สิน ควร จะ พน ทุกฃ เบน ลำ ด* บไม่ ขาด แถว 
จน กระทง ถึง ความ รุ่งเรือง ประเทศ พม่า เมือง สุเร เขต รา เมือง ปุ กาม เมือง เม ง จน เมือง จะ สิน 

เมือ งบ ณ ยะ เมือง ริ ตน บุ ระ เมือง ร ตน สิงขร จน กระทง ถึง เมือง อมร บุ ระ ก ษ* ตริย์ พม่า ตง แต่ 
พระ เจ ไป่ ทวด และ สมเด็จ พระ เจ ไป่ เบน สุริย วง ศอ สิ ม่ภิน ข' ตติย ได้ ตงบ ไน ตง เมือง เศวต ฉํตร ปราสาท 
ทอง ครอบ ครอง สืบ สิน มา ชวน กน ได้ ริบ ความ เจริญ ใน พระ พุทธ ศาสนา และ ได้ ความ เจริญ แก่ อาณา 
ประชา ราษฎร ท งสืน พระยา ทรง ธรรม อนเ บน เจ ไ พิภพ แสะ เบน เจ ไ แห่ง พระยา ซ ไงฉ ททน ด็ ก็ ได้ 
ครอบ ครอง ซึ่ง บ ไน เมือง แว่น แคว , นิสิ บด , ไย ปราสาท ทอง เศว ตฉต ร สิ บด ไย เมือง อมร ริ ตน บุ ระ อ ไว ะ 



'^ ๔ พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลที ๔ 

สบ ต่อ กน มา สม เด จ พระ เจา ป ทวด และ สม เด จ พระ เจ ไป่ ก็ ได้ ทรง ขอ พร ส้น ประเสริฐ ถึง ว่า 

1ด ครอบ ครอง บาน เม อ งอน ใหญ่ กใม่ หลง ลม ใน การ กศล ไค้ รก ษาศี ล เบน นิด ย เหมือน กบ พระยา 

ศ สวะ พระยา สุ ทศ นจ กร พระยา เนมี พระยา เวส สน ดร' โพ ธส้ ตรี มีด วาม อด ใจ จำแนก แจก ทาน 
รก ษาศ ล เมตตา กร กเา แก่ อาณา ประชา ราษฎร และ บง ค ไต ไ สิน ขํดฃ อง ราษฎร ผ้ใด ผิด ก็ ทำ ตาม ผิด 
ผูใด ซอ บก ทำ ตาม ชอบ มิ ไค้ เห น แก่ หนา บุคคล ผู้ ใด มี ความ อุตสาหะ ใน ความ เจริญ โลกีย์ 

และ โลกุ ตรมี สต ๓ ประการ คือ ชุมนุม ปรึกษา ด ไย อำมาตย์ ผู้มีบี ญญา ส้น ละ ๓ ครึ ง ส้สส เมธ 

ส่วย ๑๐ ส่วน เอา แต่ ส่วน ๑ ปุริส เมธ ให้ เสบียง อาหาร แก่ฃ ไ ราชการ ๖ เดือน ครึ ง© ส้ม มา ปาส 
ให้ ทุน รอน แก่ ราษฎร ชาว บาน ชาว เม อง ถึง ๓ บี แล ไจิง เรียก เอา คืน ๑ วาจา เปย ย กล่าว ซึ่ง ก่อ ย 
คำ อ น' ไพเราะ เบีน ท รก ๑ เบีน สง คห ธรรม ๔ ประการ บริบู รณ ไป ด , ไย กำ ส่ง กาย และ กำ ส่ง มี อ 

พาห พล ๑ บริบูรณ์ ไป ดวย ร ตน ทงป วง มี เงิน และ ทอง เบีน ตน เบน' โภค พล ๑ มาก ไป ด ไย หมี 

อำมาตย์ พล ทหาร เบีน อม จิ พล ๑ เบี นอ ส้ม กิน สาก ย วงศ์ ไม่ ขาด แถว จำ เดิม แต่ พระยามหา ส้น ท 
ปฐม กตป มี พระ ญาติ วงศ์ เบีน ส้น มาก เบีน อกิช ไจ พล ๑ มี พระ บี ญญา ส้น คม ว่อง ไว เบีน บี ญญา 
พล ๑ มี กำ ลง ๕ ประการ ขมา มี ความ อด ไว้ ๑ ชา คริย ตื่น อยู่ ใน ความ เพียร ๑ อุฎ ฐาน มี 
ความ ห มน สุก ขน© สิว ภาค อาจ ใน ที่ จำแนก แจก ทาน ๑ ทยา มี ความ เอ็นดู ๑ อิกฃ นา พิจารณา 
ดู ใน การที่ ง ปวง ๑ นเบี น นายก คุณ ๖ ประการ ส้น นิ ปาด เสดื จอ อก ปรึกษา ด ไย การบ ไน เมือง 
วน ละ ๓ ครึ ง © สมี คค พร 1 อม ไป ด ไย ราชวงศ์ ราชบุตร และ เสนา อำมาตย์ ๑ ปฏบี ช ชน ไม่ ละ เสีย 
ซึ่ง ขอบ ไ ญ่ญํ ต , โบราณ' ไม่ แต่ง จด เ สียใ หมี ๑ นิ วาด วุตติ กระทำ เดา รพ แก่ คน ผู้มี อายุ ส้น สูง มี คุณ ส้น 

ใหญ่ ๑ อ ไ] ป เสย ห ไม่ ข่ม ขี่ เอา บุตร หญิง ชาย ชาว มี าน ชาว เมือง ที่งห ลาย ๑ พลี กร ทำ การ บวง 
สรวง บูชา ตาม บุ รา ณ ๑ คุต ติ สร ไง กุฎี ให้ สมณะ ที่งห ลาย ส้น มา ถึง แล ไ ให้ เพ ลด เพลิน ระ วง รก ษา 
สมณะ ที่ งิห ลาย ซึ่ง ย ไม' ได้ มา ๑ นเบี นอ ปริ หา นิย ธรรม ๗ ประการ ปริ จา ค จำแนก แจก ทาน เพีอ 
จะ ให้ เบีน ภูมิ แก อธ โลก ปรโลก ๑ ทาน กิริยา ที่ จำแนก แจก ทาน ๑ ศีล กิริยา ที่รึกิ ษา ศีล ๕ 

ประการ ๑ อา ชว ซึ่อต รง ประดุจ เซา พระ สุเมรุ ราช ๑ มี ททว กาย และ นา จด อ่อน โยน ๑ 

ตป ร ว้า ษา อุโบสถ ศีล© อ ว้า โก ธ ไม่ โกรธ มี เมตตา จิต เบีน เบี อง หน ไ© อริ ห้สา ไม่ เบียด เบียน 

ให้ กร ณาจิ ตบ ไ เกิด ๑ ฃ่น ติ อด' ใจ เหมือน ด้ง แผ่นพระ ธร ณี๏ อริ โร ธน ไม่ รบกวน ราษฎร กระทำ 
ตาม สมควร ๑ เบีน ราชธรรม ๑๐ ประการ และ ประ พกุติ ธรรม ใน บิดา มารดา ๑ และ บุตร ภรรยา 



เจา พระยา ท พาก รวง ศ 



๓! ^ 



ญาติ ทงห ลาย ๑ ประ พ โ] ติ ธรรม' ไ, น ฃไ ราชการ ผู้ใหญ่ ผู้ นอ ยอน I บน มิตร ๑ ใน หม่ พล โยธา หาญ ๑ 
สม ณ ชีพ รา หมณ อาณา ประชา รา ษฎร V แป วง ๑ และ ส ไ] ว์จ ไ] บาท ทวิ บาท ท ไป วง บรรดา อา ศ ไ] อยู่ ใน 
นา บน บก ๑ และ ลตว้ ท บิน ได้ ใน อากาศ เบน ชาติ เด วิ' จ ฉาน ทไ สน ๑ ประ พฤติ ธรรม ให้ คุ้น เคย 

ชำนิ ชำนาญ ไม่ ให้ หลง ลืม ใน ราชธรรม 0๐ ประการ และ อุป ถไภ คาชู พล โยธา หาญ และ บำรุง 

รก ษา ราช ตระกูล ม ให้ เส อม ถอย และ อุป ถม ภขไ ราชการ ผาย หน ไผ่ 1 ายใ นทไ ปวง และ อุป ถ ไ, ฦสม ณะ 
ชํ พราหมณ์ และ I นอน กส ไ] วิเ ดร ไ ฉาน ชาติ ท ไห ลาย และ อุป ถ , มภ์ กา ชู ซึ่ง ชน ชาว นิคม ชนบท นอ ย 
ใหญ่ ท ไห ลาย และ ห้าม ปราม คน ท ไห ลาย ใน แว่น แคว ไ อาณา เขต มิ ให้ กระทำ ความ ชวแ ละ ความ ผิด 
๓ อ หนุน ให้ ทุน รอน แก่ ราษฎร ที่ ยาก จน ให้ ประกอบ การ หา กิน เลื ยง บุตร ภรรยา โดย ผาสุก และ 

ห มน พูด จา ธรรม สาก ไ) ฉา ใน สำ นไา สม ณ พร าหม ณาจ ารย์ ใน เหตุ อน ไม่ ควร จะ ผูก ใจ อยาก ได้ กิ ไม่ 
ผูก ใจ อยาก ได้ ไม่ อยาก ได้ ทวิ พย์ สิ่ง ขอ งๆ คน อื่น อ ไ ไม่ ควร จะ พึง ได้ อนน เบน ขอ ปฏิบํ ต ของ 

มหา จ ไ] รพ รวติ ©๒ ประการ ประ พฦติ ใน ราชธรรม ท ไห ลาย ดงที่ กล่าว มา แล ไน นทไ กลาง วินแ ละ 
กลาง คืน 



ทรง อภิบาล วิ ทษา ดูแล ชึ่ง ราษฎร ท ไห ลาย ท ไป วง ดง หนึ่ง ว่า บุตร อํน เกิด ใน อุทร 



เหมือน ด้ง พระยา อชา ตศ ไ] รู อน ได้ ครอบ ครอง เมือง ราช คฦห้ ใน ม่ชผิ ม ประเทศ เหมือน หนึ่ง 

พระยา กา ลา โศก อน ได้ ครอบ ครอง เมือ งเว สาลี อํน ใหญ่ เหมือน พระยา ศรี ธร ร มา โศก อน ได้ 

ครอบ ครอง เมือง ปา ตลื บุตร อ , น ใหญ่ เหมือน หนึ่ง พระยา เท วาน ไบย ดี สอน ได้ ครอบ ครอง เมือง 

ล ไ กา สหฬ เหมือน อย่าง พระยา ทุฏฐ คา มินีและ กษไ เริย์ อื่น ๆ อน ได้ บำรุง พระ ศาสนา ให้ รุ่งเรือง 

มืค วาม เลื่อมใส ไม่ หวน ไหว ใน พระ วิ ต นตวิ ย ทไ ๓ มืค วาม อุตสาหะ จ ไ] แจง พระ เจดีย์ ที่ บรรจุ 

พระ บรมธาตุ แห่ง พระ พุทธ เจ , า ไว้ เบน ที่' ไหว้ ส่ก การ บูชา และ จ ไ] แจง ซ่อม แปลง อุฎีวิ หา รท หก พง ให้ 
คืน ดีด้ ง เก่า' ให้ พระ สม โน ะ ที่มืศี ลวิสุ ทธิ บริบูรณ์' ไป ด้วย สมาธิ คุณ ด้าง ๅ และ รู้ พระ' ใตร บฎก ควร นบ 

ถอบ ซา ตงไ วัให้ เบน ส่ไฆ รา ซเพื อ จะ 4 ให้ พระ ศา สา นา รุ่งเ .รอ •ร อง ค แห่ งอ ลชช ๓ ประการ ควร อน 
ภิกษ สง ฆจะ ละเ วไมื ด้น ว่า อุ หก ๙ 01 ประการ กล โท สก ๙ ประการ อเน ส นา ๒๑ ประการ ชง 
สมเด็จ พระ พุทธ เจา บญญ ด ไว้' ไม่' ให้ ประ พฦติ สมเด็จ พระ พุทธ เจา มิ ประ สง คืบ ญ่ญํต ไว้ ชง จตุ ปา ริ 

สทธ ศล สิกขาบท ๒๒๗ ประการ คอ คน ถ ธุระ วบส ส นา ธุระ ใหป ระ พโ เต สก ขา บท ตาม วน ย 

บก] ถ โต ของ พระ พทธ เจา บญญ ต ไว้ พระ พุทธ ศาสนา ก จะ รุงเ รอ งจเ ทบ บง อุ ขน ไป ท เม อง อมร บุ ระ บ 
พระ อาราม ชือม หาส ว กา ราม ชึงพ ระ ลง ฆ' รา ซอ ยู กบ อาราม นอ กน นม อยู ๗๐ อาราม เศษ ม พระ 



พระ ราช พงศาวดาร รซ กาล ท ๔ 



ฅ) าว 

ภโไ ษ สาม เณร ประ} ภ ณ ๑๐. ๐๐๐ รูป เศษ น , น ได้ ถวาย จตุ บจจ ยทง ๔ และ นิด ยภต มิ ใต้ ขาด 

แล่ ว ได้ ถวาย จตุ บจจ ย แก่ พระ สงฆ์ สาม เณร ซึ่ง อยู่ ใน พระ อาราม นอก พระ นคร บรรดา อยู่ ใน เขต 

แดน เมือง อมร บุ ระ ทง สน และ ได้ เก ลื่ย กล่อม เจา เมือง กรมการ และ ราษฎร ชาว บาน ให้ ถวาย จตุ 

บจจ ยดว ย กบ ได้ ประกาศ บา วรี อง ให้ ราษฎร ชาว บ ไน เมือง รี กษา ศีล ๕ ศีล ๘ ทุกวน อุโบสถ เพีอ 
จะ ให้ เบน หน ทาง ส วรรค ทาง นพ พาน ด ไย อำนาจ ผล ทาน ศีล ภาวนา บ ไน เมือง ก็ อยู่ เย็น เบน สุข 
ฝน ก็ ตก ตาม ฤดู ราคา ขา วก ถูก ภ ไ] อํนต รา ยก ไม่ มืกํบ บ ไน เมือง พระ สงฆ์ ก็ ได้ ปฏิ บ่ตเ ล่า เรียน 

ล่ท ธรรม ทง ๓ อย่าง คึอป รีย่ต ธรรม ใ) ฎ!] ต ธรรม ปฎิเ วธ ธรรม พระ ศาสนา ก็ จะ รุ่งเรือง ล่ง หนึ่ง ว่า 
พระ พุทธ เจ ไย ไมืพ ระ ชนม์ อยู่ ได้ ทำ การ พระ ศาสนา ถึง เพียง น แล่ วก ยไ ไม่ สม ดง พระ ท ไ] ปรารถนา อก 
พระ ศาสนา ใน ล่ง กา ทวป เมือง อมร บุ ระ และ ใน กรุง ศรีอยุธยา ก็ รุ่งเรือง บริบูรณ์ ทง ๓ 
แห่ง พระ สงฆ์ ก็ ประกอบ ไปล่ วยศี ลา จาร ว , ตร สมาธิ คุถเ เนึ่อ ความ ก็ แผ่ ซ่าน เลื่อง ลือ ไป ถึง ว่า ใน 

กรุง พระ นคร ศรีอยุธยา พระ สงฆ์ ก็ตไ อยู่' ใน โอวาท คำ สง สอนพระ ล่ง ฆ ราช ท 1 ง พระ สงฆ์ ก็ ประพฤติ 
ตาม คำ สง สอนพระ ล่ง ฆ ราช ที่' ให้ ถือ หน* งสือ เข ไ มา ทงนึ่ เพีอ จะ รู้ ว่า พระ สงฆ์ ใน กรุง ศรีอยุธยา จะมื 
สก เท่าใด หน' งสือ พระ ไตร บฎก มือ ยู่ เท่าใด จะ ตอง การ หน ไส อ พระ ไตร บฎก เท่าใด ให้ ล่ด ไทย 
ทาน เฃไ ไป ถวาย แล่ ว่ให้ ทูล ถาม พระ ล่ง*! ราช ดู ขน นาง ผาย ใน ชึ่อเ มล ชอ ล่น หะ ริง ได้ ทูลพระ เจ ไ 
ทรง ธรรม ล่น เบน เจ ไ พิภพ ว่า จะ ให้ งะ ชวย ชี ๑ งะ ซวย มอง ๑ งะ คลา ๑ งะ ทวย ๑ รวม ๔ คน 
ถือ หนึ่ง สอ และ คุม สง ของ มา สู่ สำ นํก พระ ล่ง# ราช ไทยทาน ที่ ถวาย เข ไ มาน น ประคำ ยาง ไม้ กา เย น 

๔๐ สาย ให้ มอบ ถวาย พระ สง ฆ ราช 

พระยา ธรรมราช พระ เล่า ช ไง เผือก นึ่น เบน พระยามหา ธรรมราช ศา สน ทายก แต่ 

พอ' ใต้ พง สารคดี เหตุ กิตติ ล่พท กิตติ คุ โน แห่ ง พระ ล่ง ฆ , ราช ก็มืค วาม ยนดี ศรี ทธา เลอ ม ใส นใา พระ 
สงฆ์ ที่ เล่า เรียน พระ’ ไตร บิ , ฎ ก มี' มา กน ไย เท่ าใ 1 ด จะ ล่อง การ หน งสือ พระ' ไต รบ ฎกล่ ก เท่าใด ให้ พระ 
สไฆ ราช แจ งค วาม มาก บ คน ๔ คน ที่ถึอ หนึ่ง ลือนึ่ เถิด ต ไข ไพ เจ ไช อ เบน ศิษย์ ล่น สนิท , ใน กุฏิ เหมือน 
อย่าง ศิษย์ ตง แต่ เลก ๆ มา ไม่ ว่า บจล่ ย ล่น' ใด เบน ล่น ว่า หน ไสึอ พระ ไตร บฎก บรรดา ที่ ล่อง กา รน น 
ก็ จะ ให้ คน ที่เติ น ใช้ ใปนึ่ น เอา กล่บ ม าถวายซ " าแ ต่ พระ ^ ฆราซ ล่ง ล่™ ล่า กราบ ทูล มา ฉบบ ๑ 



เจ , ' ไ พระยา ทิพ า กร วง ศ 



ซา) 0า) 



หน ง สอ เดิน ทาง บอ ง ษมา 

ฉบบ หน ง เบน หน ง สอ ให้ มา สำ หร ไ] ตไผู้ ถือ หน ไ สือน นว่า 

เม ล ซอ สน หะ รึง ขุน นาง ผืาย ใน เผา อยู่ เบน นิตย์ ให้ งะ ซวย ซี งะ ซวย มอง งะ คลา 
งะ ทวย สอ เขา มา ณ กรง พระ มหา นครศรี อยุธยา ด้วย ได้ ข่าว ว่า กรุง พระ มหา นครศรี อยุธยา 

พระ พุทธ ศาสนา รุ่งเรือง พระ ภิกษุ สงฆ์ ประกอบ ด้วย ศีล สมาธิ คุณ มี อุตสาหะ เล่า เรียน ผาย คั้น ถ ธุระ 
วบส ส นา ธุระ มีศี ลบ รึสุท ธ เจ ไอ ง วะ จง มอบ สิ่ง ของ และ หน ไสีอ เข ไ มา ให้ ถวาย พระ ส่ง ฆ ราช และ 
พระ ภิกษุ สงฆ์ ทงป วง แล ว สง กำ ช บ ผู้' ถือ หน' งสือ เขา มา ว่า ให้ ระ ว ไร ไ าษา หน ไสีอ ให้ ดี แล วอ ย่า ให้ 
เนิ่น ชา อยู่ ใน กลาง ทาง ให้ รีบ เร่ง เขา มา ให้ ถึง โดย เร็ว จะ พูด จา ว่า กล่าว เบน ประการ ใด ให้ ปรึกษา 
หารือ ให้ พร ไ) ม คั้น อย่า ให้ แตก ร่า ว ได้ 

ถ ไ ถึง กรุง พระ มหา นครศรี อยุธยา แล่ ว ถึให้ ไป สำ นก อา คั้ย่ อยู่ ใน ที่ สมควร คั้น ชอบ 

จะ พูด จา ว่า กล่าว กิน อยู่ หลบ นอน ให้ สมควร ประเพณี บาน เมี อง ประเทศ คั้น ใหญ่ คั้า แล จะ พูด จา ว่า 
กล่าว ประการ ใด ให้ พร ไ) มก' น เบน คำ เดียว ถา แล จะ เขา ไป หา พระ ส่ง ฆ ราช เอา หีบ ไข กุญแจ เอา 
ของ ใน หีบ ถวาย พระ ส่ง ฆ ราช แส่ วก็เ อา หนิ งสีอ ถวาย พระ ส่ง ฆ ราช ด้วย 



ถา แล พระ ส่ง?] ราช จะ ไต่ ถาม ด้วย เรือง ราว พระ ศาสนา ใน เมือง อมร ษุระ อง วะ ก็ ให้ 

เรียน พระ ส่ง?] ราช ว่า เจ ไ เมือ งอ ไว ะ เบน พระ มหา กษไ ไริย์ พระ เจ ไช ไง เผือก ผู้ ประเส รึฐ ได้ ครอบ 
ครอง ซี งกษํ ตรึย์ ทงห ลาย คั้น มี เศวต ฉํตร ใน แว่น แคว นบ ไน เมือง คั้น ใหญ่ เบน มหาราช ผู้ บำรุง พระ 
พุทธ ศาสนา พระ พุทธ เจา โดย วิเศษ ยิ่ง นไา ทรง พระ ราช ศร ทธา ถวาย จตุ บจจ ไ] แก , พระ สงฆ์ ทงห ลาย 

เบน คั้ น มาก ทุกคั้ นิ่ พุก เวลา มิ ให้ พระ สงฆ์ ฬัสน ด ไย จตุ บจจ ไ] สิ่ง ใด สิ่ง ห นิ่ง เสมอ เบน นิตย์ ทุก เดือน 

ทุก บมิ ได้ ขาด จะ' ได้ มี พระ ท่ ย ย่อหย่อน ต่อ การ บุญ หา มิ' ได้ พระ เจ ไช ไง เผือก นิ่นท รง พระ ราช ศร ไ] ธา 
อุปคั้ มิภิ บำรุง พระ ภิกษุ สงฆ์ ท ไห ลาย คั้น เล่า เรียน และ ทรง ไว้ ซึ่ง พระ ศาสนา ทํ้ง ๓ คือ ปรึยํ ต ศาสนา 
๑ ปฏิบั ต ศาสนา 0 ปฏิเ วธ ศาสนา ๑ และ พระ สงฆ์ ซึ่ง มี อุตสาหะ เล่า เรียน คั้ ไ นถธุ ระ วิ บสส นา ธุระ 

ทง คาม วา สี อร ไ ไ] วา สี อ นอ ยู่ ใน แว่น แค วน 



ข ไ) ห นิ่ง ว่า ราษฎร ชาว บ ไน หง หลาย ไม ว่า ชาติ ใด ตระกูล ใด สุด แท้ แต่ ว่า มีศ รท ชา 

เลื่อมใส ใน พระ ศาสนา พง ธรรม เทศนา จำแนก แจก ทาน ร ไ าษา ศีล เจ รึญ ภาวนา พระ เจ์ไ ซาง เผือก ก็ 
อปคั้ มิ ก็คื าช ด้วย เพราะ อา ศ ไ] เหตุ คั้น นิ่น ชาว คั้าน ชาว เมือ วที่ว หก า ย ก็ใ ศี^ อยู่ ใน พระ ไตรส รถ เา คมน์ 



พระ ราช พง สาว ดาร ร ชกา ลฑ ๔ 



ได้ ประพฤติ ธรรมจริยา ลม จริยา ที่ กรง พระ ม V ท นคร ศรีอยุธยา มี พระ ศาสนา รุ่ง 1 รึ อง อยู่ พระ เจา 

ชา งเผ อก ได้ ทราบ ด้งนี น จึง ให้ คน ท ไ ๔ ถือ หน ไ ลือ เฃํไ มา รีา เรียน ด้วย ใน กรุง ศรีอยุธยา มี พระ สง ฆ 
ชง เล่า เรย น ประ พฤติ ใน พระ ศาสนา สํก I ท่า ใ ด พระ' ไตร บฎก ที่นํบ กือเ ล่า เรียน มี สก เท่าใด จะ ตอง 
การ หน ง สอ พระ ไตร บฏ กอ ย่าง ใด ใน กรุง ศรีอยุธยา จะ ตอง การ พระ ไตร บฎก สก เท่าใด ก ให้ รา เรียน 
จดหมาย ให้ มน คง แล วอ ย่า ให้ เนิ่น ชา อยู่ ให้ รีบ กลบ ออก มา โดย เรีว อย่า ได้ อวด อา งอ อ อึง ไป ใน 

ระหว่าง หน ทาง ท ไป มา คน ที่ มาด ไย กไเ นไเ อย่า ให้ วิวาท กน ถา มืวิ วาท แตก ราว ขน แล ว สืบ ได้ 
ภาย หล ไจ ะมี โทษ จง หน ก 

ลิ บิต ส์มณ สา สน ตอบ ทนํ ไส อเส นา บด หมา' * ^ 

ค รน พม่า จะ ลาก ลบ ไป โปรด ฯ ให้ มี ลิขิต ตอบ ใปมี ความ ว่า 
ลิขิต พระ พรหม มุนี ด้มภี ร ญาณ นายก ตรี บฎก คุณ าล ไก รณ มหา คณ โ] ศร บวร สง?] ารา ม- 
ด าม วา สี สถิต ณ วิด พระ เชตุ พนวิ มล ม ไค ลา ราม ราช วรมหาวิหาร พระ อาราม หลวง เบน 
อํพภิ น ตรา ราม ภาย ใน กำแพง พระ นคร ต ไอ ยู่ ณ ทิศ ท่กษิ ณ แห่ง พระ บรม มหาราช วิง ณ กรุงเทพ- 
มหา นคร อมร ร ตน โกลิ นทรม หิน ท รา ยุธ ยาบ รม ราชธานี อน ประดิษฐาน ต ไใน บางกอก ประเทศ 
ขอ แสดง ความ มาย ไ ท่าน ที่มี ชื่อ ใน หน งสือ ซึง ผู้ ถือ หน ไสีอ เขา มา อ ไง ให้ เรา ได้ ยิน ว่า มหา เม ลชื่ชู 

เสนาบดี ผู้ใหญ่ ซึ่ง ได้ ครอง เมือง บาน หมอ และ คน อึน ๆ ที่ ควร จะ อ่าน และ รู้ ความ ใน หน ไสีอ ท ไป วง 
ให้ ทราบ 

ด้วย เมื่อ ณ เดือน ภิท รบ ท มาส บี 1 มะโรง นีก ษตร อช ศก จล ศ ก ราช ๑๒๑๘ บ ( ๒ ) มี 
พวก พม่า ๔ คน เขา มา ทาง เมือง นคร เชียงใหม่ ลง มา กบ ด้วย เจา นาย และ ขุน นาง เมือง นคร เชียงใหม่ 
เมือง นคร ลำปาง ซึ่ง ลง มา เผา ทูล ละออง ธุลี พระ บาท สมเด็จ พระ ปรเ ม นทรม หาม งคุฏ พระ 

จอม เกลา เจ ไ แผ่น ดิน สยาม ค รง น ถึง กรุงเทพ พระ มหา นคร ขน พก อยู่ ที่ วิด ราชา ธิวา ส เบน พระ 
อาราม นอ ย ฃํ้นภิ บวด พระ เชคุ พนวิ มล มงคล า ราม ราช วรมหาวิหาร พระ อาราม หลวง จึง ขน 
ไป หา พระ สง ฆ์ใน พระ อาราม นนเ ล่า ความ 1 ให้ พง ว่า มา เพื่อ จะ พบ พระ สงฆ์ ที่ เบน ใหญ่ ใน พระ พุทธ- 
ศาสนา พระ สงฆ์ ใน พระ อาราม นน จึง พา ตวม าย่ง สำ นก เรา ณ วิด พระ เชต พน พม่า ๔ คน 

จึง แจง ว่า 

(®) ลิขิฅ นีเข ไ ใจ หิน ว่า เบน พระ ราช นิพนธ์ ใน พระ บาท สม เก็จ พระ รอม เก ลไเ จ่า อยู่ หิว 



เจ ไพ ระ ยาทิ พาก ร วงศ์ ^ 6 

คน ๑ ซอ งะ ซวย ชี กน ๑ ชอง ะ ซวย มอง คน ๑ ซึ่อง ะ คลา กน ๑ ซอ งะ ทวย 
และ วา I จา แผน ด น กรุง อง วะ ใ V แฃา มา นม สกา รส ม เด จ พ วะ สง *1 ไท ซ ซึง เบน ผู้ใหญ่ ใน พระ พุทธ- 

คาส นา ณ กรุง สยาม และ ได้ ยนห นง สือ ให้ แก่! รา เบน อ' ก ษร พม่า ฉบบ ๑ และ ได้ กวา ย ไทยธรรม 
คอ ประคำ กา เย น ยาง ไม้ ใหญ่ ๒๙ อาย เลก ๑๐ ลาย รูๅม ๓๙ สาย หีบ กำมะลอ ๑ กล่อง 
อ ยาง เงย ว ใหญ่ ๒ เลก ๒ รวม ๔ โอ ลายอย่าง เงย ว ๒ แหนบ ๒ กระจก ๑ เบน ของ ๘ ลิ่ง 
ให้ แก่ เรา กบ ไทยธรรม อ นอก คอก ล่อง อย่าง เงย ว ๔๙ โอ ลายอย่าง เงย ว ๔๔ แหนบ ๔๔ 
กระจก ๔๔ ได้ ถวาย พระ เถรานุเถระ อ นอก ๔๔ รูป แล ว เรา ท่งห ลาย พร อ มก* น' ได้ กระทำ 

อนุโมทนา ให้ ต่อ หน ไ พม่า ๔ คน ใน วน พุธ เดือน ๑๐ ขน ๔ คำ นน แล่ ว 

เรา จึง ได้ หา ล่าม พม่า มา ให้ อ่าน แปล หน ไ สอน นอ อก เบน ภาษา ไทย ก็ ได้ ความ ไพเราะ 
วิจิตร ดวย กิตติคุณ การ สรรเสริญ เจา แผ่น ดิน กรุ งอ ไว ะ มหา รา ซ ธานี ใน แดน พม่า พง ก็ น่า เพลิด เพลิน 
เรา จึง คิด ว่า ถา คน เหล่ านํ้เ บน คน ผู้ซง มี อิสริยยศ บรรดา คํกด ใน เมือง ใหญ่ ใซ้เ ขา มา จริง เรา ก็มี 
ความ ประสงค์ เพือ จะ' ให้ ท่าน ผู้ ที่ ใช้ เขา มาน น ได้ เชือด" วิ ย สล่โ ไส 0 าคํญ่ เบน แน่ นอน ว่า ผู้ที่ริ บใซ้ เขา 
มาน นได้ มา ถึง เรา แล่ วิ จริง หน ไสือ โ โบ สิ่ง ของ ไทยธรรม ได้ มอบ ให้ แก่ เรา และ ถวาย แก่ พระ เถรานุ- 
เถระ อื่น ๆ ตาม จำนวน ของ นํ้น, ตาม บง กบ มา แล่ วิ จริง เรา จึง รจนา การ ลิขิต น มา 1 ให้ เบน สำ คญ่ ถา 
ท่าน ผู้ใซ้ มา มีต่วิ จริง แล่ วิ เรา ขอ อวย พร อนุโมทนา ถึง ท่าน ดวิย ปรารถนา ความ เจริญ อายุ วร รณ 

สุข ะ พละ ปฏิภาณ และ สว สติ มงคล ผล อย่าง อื่นๆ และ ความ ประสงค์ สิ่ง ไร ของ ท่าน ซึ่ง เบน กศล 
ไม่ มี โทษ จง สำเร็จ พุก ประการ เทอญ 

เพราะ เรา' ได้ ริบ ธรรม บรรณาการ ความ รำ พน พรรณนา มา ถึง เจ ไ กรุ งอ่ งว ะ เบน มหา 

รา ซก ษ ตริ ยื และ สรรเสริญ สม บํตทํ งพ ระ เกียรติยศ ธรรมคุณ ต่างๆ ยืด ยาว นก หนา เรา ก็ ควร จะ 

ด โอ งก ล่า วก วาม ใน กรุง สยาม ประเทศ น แส ตง ออก ไป เบน ปฏิ บรรณาการ ตอบ แทน ให้ ท่าน พง บาง 

แต่ ปกติ ไทย ซาว กรุง สยาม ประเทศ นย่อ มรู้ป ระ’ มา! ณ 1 ใน ทา รก ถา ความ ใดๆ ถึง จะ จริง แท้ แต่ ถา 

เบน ความ ไกล ตา เหีน ว่า เบน คน ไกล ๆ จะ เชื่อ ยาก ก็ ไม่ อยาก กล่าว ยืด ยาว ไป ดวิย เห็น ว่า ไม่ มี 

ประ โย ซนี และ คำ ยก ยอ ว่า กษ ไ] ริย์ม หา สมมติ รวซ วงค์ อ สม กิน ข ตติย พง ศบริ สุทธ มา เน อง ๆ ใ , แ 
พระ บาลี และ อรรถกถา ฎีกา ต่าง ๆ น น คน ทงป วง ซาว ประเทศ ต่าง ๆ ได้ ทราบ ท ไก น ว่า เบน- คำ 

ยกย่อง ของ คน' โบ ราก เใซ้ ใน มี ธย มป ระแ ทศ ศี่ไ , ติ รู้อ ยู่ บ่ เดน ว , ' า ฮินดู ส ฉาน เพราะ บาลี เบน ของ สง- 



ฟ ๐ 



พระ ราช พงศาวดาร ร 0 ชกา ลที ๔ 



คาย นา ใน มธ ยม ประเทศ นน และ อร รถ โ! ถา ฎีกา ก เบน คำ กล่าว แก้ บาลี แต่ การ ใน มธ ยม ประเทศ 
ไม่ ได้ ว่า ดวย การ ประเทศ อื่น ๆ และ คน บาง พวก ใน ประเทศ นนไ ด้ซึ่อ ว่า กษํ ดริย์ เพราะ เนือง ดวย 
ข ตติย ชาติ ตาม เชอ ชาติ สืบ ตระกูล เบน ลำ ติบ มาด ไน ชาติ อื่น คือ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร จํณ์ฑ าล 
เน สา ท ปก ส เบน ติ นิ ซึง ถือ กน ต่าง *1 ใน ประเทศ นืนิ และ คน ที่ ใช่ ชาติ กษต ริย์ เติม จะ ชือ ว่า 

กษต ริย์ด วยเ บน เจ ไ แผ่น ตินก็ หา ไม่ และ เจา แผ่น ติน ใน ประเทศ นน คน ท ไห ลาย ย่อม นบ ลือ ให้ ได้ 
ราชาภิเษก เฉพาะ แต่ฃ ตติย ชาติ เบน ธรรมเนียม มา ชาติ อื่น แม้ มี อำนาจ ว่า การ แผ่น ตินก็ ไม่ ได้ 

ราชาภิเษก แต่ ถา จะ ว่า' โดย ธรรม วง ศ์แล ว แมน ถึง ใน ประเทศ อื่น ผู้ที่ ได้ ครอบ ครอง ราช สม ปด 
เบน เจา แผ่น ดิน ใน ประเทศ น น ๆ เมื่อ ประพฤติ ถูก ตอง ตาม มูล นืติฃํ ตติย ธรรม เหมือน กษติ ริย์ ใน 

มธ ยม ประเทศ ซึ่ง เบน ตไเ แบบ แผน อย่าง กฎหมาย บาน เมือง ต่าง ๆ สืบ มา ลืจะ พึง กล่าว ได้ บ ไง 

โดย ทตไ อยู่ ใน ธรรม วงศ์ ของ กษํ ตริย์ แต่ลื หา สู้ ติ องการ นก ไม่ ติ วย ซื่อ ว่า กษต ริย์ฃ ตติย น เมื่อ ความ 
ดีมื อยู่ แล่ ว ก็ เบน ความ ดี และ ขอ ซึ่ง ว่า พระ เจ ไ แผ่น ติ นพ ระ องศ์ นน ๆ มืชา ติบริ สุทธ ไม่ บริสุ ทธึ 
เจอ ปน นไา ไม่ เจือ ปน มา แต่ ติน เติม นน ถึง จะ ว่า จริง ก็ เบน การ ไกล ห่าง ล่วง มา แล วนา น ก็เ ซื่อ 
ยาก จะ เอา เบน ประมาณ ไม่ ได้ ด ไย ว่า สํพ เพ ส ไ ขา รา อนิจ จา สไ ขา รท ไห ลาย ท ไป วง 
เบน ของ ไม่ เที่ยง มืค วาม แปร ป รวน ยก ย ไย ไป เบน ธรรมดา เพราะ ฉะ น น คำ เกิน ๆ เซ่น น เรไ 
จะ ขอ ยก เสีย ไม่ เลียน ตาม ว่า ตาม ซึ่ง ไม่ ว่าน น เพราะ จะ เห้น ว่า พระ เจ ไ กรุง สยาม ของ เรา ติา ตระกูล 
กว่า เจ ไ นาย ใน กรุง อ ไว ะ บด นนน ก็ หา มิ ได้ ด ไย ว่า ตินิ เชอ วงศ์ ใน ประเทศ พม่า และ ไทย ซึ่ง ใกล้ 
เคียง กิ น ก็มื สืบ มา , ใน พระ ราช พงศาวดาร และ คำ ให้ การ คน ไป มา อยู่ เนือง ๆ ความ จริง อย่าง ไร 
ก็ ย่อม แจ ไ แก , คน ท ไ เอ ประเทศ ที่ พอ ใจ พึง โดย จริง อยู่ ด ไย กน จะ ขอ ว่า แต่ การที่ ควร ย่น น เบน 

ธรรม เนียม คน ท ไป วง ทุก ประเทศ ย่อม นบ ลือ เจ ไ นาย ที่มื ชาติ ภาษา และ ตระกูล จารีต ลือ ธรรม 
ลทธิ เสมอ กน มากกว่า ชาติ อื่น ภาษา อื่น เพราะ ฉะ น น ผาย ข ไง กรุง สยาม นื ถึง เมื่อ บ ไน เมือง ได้ 
เบน ระ สาระ สาย ย่กย ไย ไป ตอง อยู่ ใน อำนาจ ชาติ อื่น ภาษา อื่น และ ได้ ความ ลำบาก ยาก เข็ญ ซึ่ง เบน 
มา แล ไ แต่ หลง ดง ค รง จล ศก ราช ๑๑๒๙ บี 1 ๑ ; น นก ดี ก ยง ได้ รวบ รวม ประดิษฐาน ราช ตระ กล 

มี เจ าน ายที่ สม ณ พร าหม ณา จาร ย์ป ระ ชา ราษฎร ท งป วง นบ ลือ วงศ์ ตระกูล และ คุณธรรม แต่ เติม มานี น 
ขน ดำรง ร กิษา พระ ราช อาณา จ่กร เบน พระ เ จไ แผ่น ดิน I อก ราช ไม่ ติ อง พึ่ง เมือง อื่น ครอบ ครอง 



( ๑ ) พ. ศ. ๒ สา๏ ๐ 



เจา พระยา ทพา กร วงศ์ ๘๑ 

แผ่น ดิน สบ มา แล พระ ราชวงศ์ นมิใ ช โจร ราช อา โน าจ กร คือ ใคร ก สา แข็ง กว่า ผู้ อื่น แล , วก ซน 

[บน 1 ใหญ่' โดย กำ สง พ สานุ ภาพ เท่า นิ น ล่น พระ ราช วง คืน เบีน พระ บรม 3งศ์ มหาราช อาณา จ่า ร ดำรง. 

ราช ตระกูล มาด วยค วาม ยินดี ยอม พร อม เพรียง แน่ง ค แทง ปวง ซึ่ง ไค้ รํบพ ระ เตช พระ คุณ แสะ 

นบ กอ สบ มา ใน ราช ตระกูล และ อม จจ ตระกูล สบ มา ได้ ๔ ลำ ต ไ] พระ เจ่า แผ่น ค้น นบ การ ก็ เก อบ 

ได้ ๑๐๐ บี มา แล ว พระ เจา แผ่น ดิน กรง สยาม พระ อง คืน [บี นบ รม น็ด้ ดา ธรา ซ ของ สมเด็จ 

พระ [จา แผ่น ดิน กรุง สยาม พระ อง คืเบี น ปฐม พระ บรม ราช วง คืน และ [บี นพ ระ บรม ราช โอรส ของ 

สมเด็จ พระ เจ่า แผ่น ดิน กรุง สยาม ซึ่ง ไค้ เถลิง ถว่ล ย ราช สม บํต สบ พระ บรม ราชวงศ์ มา เบีน ที่ ๒ แสะ 

เบีน บรม กนิษฐ าธิ ราช ของ สมเด็จ พระ เจ่า แผ่น ดิน สยาม ซึ่ง' ไค้ เกส งก วลย ราช สม บ่ต สืบ พระ บรม- 

ราช วง ศ มา เบา นที ๓ และ พระ เจ่า แผ่น ดิน กรุง สยาม พระ อง คืน ไค้ เถลิง ถวํล ย ราช สม บํตเ บีนที่ ๔ 

ใน พระ บรม ราช วง คืน ไม่ มี คน ตระกูล อื่นขํ คคน แทรก แช ง ให้ เสื่อม ทราม เสวย ราช สม บ ‘ต มา ได้ 

๗ บท* ง บี น เมื่อ ก่อน ยง ไม่ ได้ เสวย ราช สม บ ตนิน พระ องศ์ กใค้ ทรง ศึกษา เล่า เรียน ใน ล่ม ภีร์ 

พระ พุทธ ศาสนา เบี , นอ ไ เมา ก บํดนึ่ ใต้ เสด็จ เถลิง ถว ไ* ย ราช สม บํต แล่ , ว ก็ ได้ ดำรง ริก ษาส ยาม ราช- 

อาณา จ่ก รที่ งป ระ เทศ ราช ที่ , ว ทุก ทิศ ให้ มี ความ สุข สำราญ โดย ราช วิธาน กิจ นิน ๆ แสะ ได้ ทรง 

อนุเคราะห์ พระ ราช วงศา นุ- วงศ์ ขา ทูล ละออง ธุลี พระ บาท ที่ งป วง ให้ มี อิสริยยศ บริวาร ยศ โดย 

ฐาน านุล่ กด และ ทรง ทำนุ บำรุง พระ พุทธ ศาสนา 1 ให้ ร , ง เรือง ดำรง อยู่ เบีน ปกติ และ ทรง บำเพ็ญ 

พระ ราช กุศล ต่าง ๆ ทรง อุป ถม ภพ ระ ภิกษุ สงฆ์ สามเณร ทงป วง , โต ย สมควร แก่ ศีล คุณ สต คุณ พระ นคร 
♦ '‘ 1 ’ า ^ 111 

นก เจริญ รุ่งเรือง เบีน สุข สำราญ นิราศ อุบ ท วอน ตรา ย 

อนึ่ง เพราะ คำ ซึ่ง ม มา' ใน หน , โง สื่อ ว่า พม่า ซึ่ง มา ค รง นม านม้ สกา รพระ ล่ง ฆ ราช ซึ่ง เบีน 
พระ มหา เถร เจ่า เบีน ประธาน ใน พระ พุทธ ศาสนา ใน สยาม ประเทศ นึ่ และ พม่า พวก ซึ่ง มา ครีง น 
หา ได้ พบ พระ มหา เถระ ที่ เรียก ชอด ไนึ่น ไม่ ก็ ดวย เหตุ นึ่น ท่าน ผู้ ใช้ มา จะ เขา ใจ ว่า ใน กรุง สยาม บดนึ่ 
การ พระ พุทธ ศาสนา จะ' ไม่ มี ผู้ใหญ่ บ ไล่ บีบ ไ!! ชา เพราะ ฉะ น น จะ ขอ อธ บาย ช แจง มา ให้ ทราบ ล่วย 
ตำแหน่ง พระ ส ไ* เรา ชน น เดิม แต่ ก่อน อย่าง ธรรมเนียม ใน สยาม ประเทศ นึ่แล ะ เมือง อื่น ๆ ใกล้ 

เคืย งก ไเ บรรดา เบีน เมือ งมืพ ระ สงฆ์ อยู่ เบีน ที่นิท คือ โดย บํกดิ คน ในพ็ น บาน เมือง นนย่ อมมื 

จารีต มา คือ พระ มหา เถระ เจ่า องศ์ ใด ซึ่ง พระ เถรานุเถระ ผู้ นอ ย ผู้ใหญ่ เจ่า หมู เจ่า คณะ ใน พระ 
พทธ ศาสนา เบี น ล่น มาก พร อม ใจ กน นบ กอ มู^า เบน ผู ประกอบ ดวย ศลแ ละ บํญญ าศร ทธา ธิคุณ ศว ร 



๘ ^ พระ ราช พงศาวดาร ร ‘ช กาล ท ๔ 

จะ I บน ประธาน ท พง แก่ พระ สง ฆ ท ไป วง และ ราช ตระกูล ทไ ราษฎร ใน การส ไส อนแ นะ นำ ให้ ปฏิบํ ต 
การ กุศล ใน พระ พุทธ ศาสนา ได้ ดวย ด แล ว ใน พระ บาท สม เด จ พระ เล้า แผ่น ดิน พร , อมล้ บ ความ 

คิด ท่าน เลน าบดี ก ย่อม แต่ง ตง พระ มหา เถร เจา อง คนํน ให้ มี อิสริยยศ บรรดา ล้กด็ อย่าง ใหญ่ อย่าง 
สูงก ว่า พระ สงฆ์ ทงป วง เรียก นาม ว่า พระ ล้งฆ ราช เยี่ยง อย่า งนึ่มี มา นาน ค รน เมื่อ ถึง รี ชกา ล แผ่น ดิน 
บจจุ บน น ใน พระ บาท สม เด จ พระ เล้า แผ่น ดิน กรุง ล ยาม ได้ ทรง ล้ง เก ต การ เก่า ที่มี มา ใน พระ บาลี 

อรรถกถา โดย ละเลียด แล้ ว่ท รง ปรึกษา ล้วย พระ สงฆ์ เถรานุเถระ ผัรู้ป ริ! เต ธรรม และ น ไ) ปราชญ์ ราช 
บถเ ฑิตเ บ นอน มาก เห็น พร อม กน ว่า คำ ว่า ราชา น ไม่ ควร จะ ใช้ เบน ซอ ล้น ควร จะ เรียก จะ ให้ แก่ 
บรรพ ช้ ตอน นอก จา กองก พระ ลม มา ล้ม พุทธ เล้า เลย เพราะ ใน บาลี และ ล้ม ภรี อรรถกถา ฎีกา ใช้ 
แต่ พระ นาม ลม เด็จ พระ ล ม มาส , ม พุทธ เล้า พระ องคิ เคียว เรียก บาง แห่ง ว่า ธรรมราชา ถึง ฤๅษี มุนี นอก 
จาก พระ ศาสนา จะ ชื่อ ราชิ ลีก็มี แต่ พระ เล้า ล้ฬห เนมี พระ เวส สน ดร เบน ตน ซึ่ง เบน พระ เล้า แผ่น ดิน มา 
แต่ ก่อน แล้วออก ทรง ผนวช จึง ได้ นาม เดิม มา เรียก ล้าง อย่าง ในล้ กก ล้ตดิ สูตร และ ชาด กว่า ราช ฤๅษี 
แต่ ใน พระ พุทธ ศาสนา แล้ว ถึง ท่าน ที่ เบน เล้า แผ่น ดิน มา แต่ เดิม อย่าง พระ เล้า มหา ก บิน ราช พระ เล้า 
ล้ททิ ย ราช พระ เล้า ปุก กุลา ติ ราช เบน ล้น เมื่อ ได้ ออก ทรง บรรพชา แล้ว มี แต่ นาม ว่า พระ มหา 

ก บิน เถระ พระ ล้ททิ ย เถระ พระ ปก กุ สาดิ ภิกษุ ไม่ ได้ ปรากฏ นาม ว่า ราชา เลย ดไ แต่ พระ ล้ม มา 
.ส , ม พุทธ เล้า เสด็จ ปรินิพพาน มา แล้ว ถึง พระ มหา สล้ส สป พระ ล้พพ กา มี เถระ และ พระ โม คล้ล ลี บุตร 
คิส เถระ ซึ่ง เบน ใหญ่ เบน ประธาน ใน การ ปฐม ทุติย ตติย สไ ดาย นา กลี พระ มหิ นทเถระ ซึ่ง เบน 
พระ ราช โอรส ของ พระ เล้า อโศก มหาราช ออก ไป ประดิษฐาน พระ พุทธ ศาสนา ในล้ ง กา ทวีป กลี 

ลี ไม่' ได้ เรียก ว่า ล้งฆ ราช เลย เพราะ ฉะ น 1 น จึง พร ไ) ม ล้น ให้ ยก ตไ นาม ว่า สไฆ ราช นีน เลีย ไม่ ได้ ตไ 
ทำนอง ศ์ใด เบน ที่ พระ ส ไ*! ราช เลย และ ใน การ แรก ตง แผ่น ดิน บจจุ บน น พระ บรม วงศ์ เธอ พระ อง ค 
หนึ่ง เบน พระ ราช โอรส ของ สมเด็จ พระ เล้า แผ่น ดิน กรุง สยาม พระ องศ์ เบน ปฐม ใน พระ บรม 

ราชวงศ์ นี เบน กนิษฐา ธบลี ของ สมเด็จ พระ เล้า แผ่น ดิน กรุง สยาม ชง ได้ เถลิง ถล้ล ย ราช สม บิต สืบ 
พระ บรม ราชวงศ์ มา เบน ที่ ๒ ได้ ทรง ผนวช ใน พระ พุทธ คาส นา แต่ ทรง พระ เยา วี มา จน ทรง พระ 

เจริญ พระ ชน มี ได้ ๖๐ พรรษา ใน พระ บาท สมเด็จ พระ เล้า แผ่น ดิน กรุง สยาม พระ องศ์ นึ่ เมื่อ ล้ง 

ทรง พระ เยา วี อยู่ นน ได้ ทรง ศึกษา ล้กข รวีธี แสะ พุทธ วจนะ แสะ วิชาการ คลี โลก อื่น ๅ ใน สำ นก แห่ง 
พระ บรม วงศ์ เธอ พระ องศ์ น น มา ค รน เมื่อ ได้ เถลิง ถล้ส ย ราช สม บิต จึง ทรง ปรึกษา ล้วย พระ บรม 



เจา พระยา ทิพ า กร วง ศ 



๘๓ 



วง คาน วงศ์ และ เสนาบดี ผู้ใหญ่ และ พร ไ] มด้วิ ยอ นุม่ต ยา ภิชผ าด้ย แห่ง พระ เถรานุเถระ เจ ไหมู่ เจ ไ 
คณะ ที่งป วง ด้วิย ก่น แล่ ว ได้ สถาปนา พระ บรม วงศ์ เธอ พระ องศ์ น น ให้ มี พระ นาม จารึก ใน พระ 

สุพรรณ บ' ฏ ว่า กรม สม เด จ พระ ปร มา นุ ชิต ชิโนรส เบน พระ ลม ณ ตม มหา สไฆ ปรึ นาย กอ้ น , ใหญ่ ยี่ ง: 

กว่า สง ฆบริ ษ’ ทท ไท ไส กล ราช อาณา จ กร กรม สมเด็จ พระ ปร มา นุ? ต ช โน รส เจา น น จึง ได้ ทรง จ ไ) 
แจง มอบ คณะ ผาย เหนือ ให้ ขน แก่ สม เดีจ พระ อริ ยวง ศาค ต ญาณ สถิต ณ ว ไ) สุ ทศ น เทพ ว รา ราม 

คณะ ผ่ไย ใต้ ให้ ขน แก่ สมเด็จ พระ วนร ไ) สถิต ณ ว ไ) อรุณ ราช ว รา ราม คณะ กลาง คือ พระ สง มี ใน 
เขต แคน พระ นคร น แบ ไก’ นบ ได้ บว่า กล่าว เบน ๓ คณะ คือ ฃํ้น ณ ว ไ) พระ เชตุ พนวิ มล ม ไก ลา 

ราม โดย มาก ขน ใน พระ เจ าวร วงศ์ เธอ กรม หมี น บวร รไษี สุริย พน/สถิต ณ ว ไ) บวร นิเวศ วรวิหาร 
บาง ขํ้นแ ก่ลม เด็จ พระ พุทธ โ ฆษา จาร ย์ สถิต ณ ว ไ) มหาธาตุ บ ไง ตาม ที่ คุ้น เคย กรม สมเด็จ พระ 
ปร มา นุชิฅ ชิโนรส ได้ เสด็จ ดำรง อยู่ ได้ ๓ พรรษา ก็ ทรง พระ ประชวร สั้น พระ ซน มี ล่วง ไป ใน 

พระ บาท สมเด็จ พระ เจ ไ แผ่น ดิน กรุง สยาม จึง โปรด ไ ให้ จ ไ) แจง การถ วาย พระ เพลิง พระ ศพ กรม 



สมเด็จ พระ ปร มา นุ ชิต ชิโนรส เสร็จ แล ไ ก็ยไ ทรง พระ อา ล ไ] ถึง ยิ่ง นิ ก จึง ได้ โปรด 1 ให้ ประดิษฐาน 
พระ อ*! ธาตุ ไว้ ณ ตำ หน ไาชึ่ งก รม สมเด็จ พระ ปร มา นุ ชิต ชิโนรส นืน ได้ เสด็จ อยู่ เห มีอน ยไมี พระ ชน มี 
มิ ได้ ทรง ตง แต่ง ท่าน ผู้ ใด เบน ที่สไ ฆ ราช ต่อ ไป อีก เลย แต่ มี ท่าน ที่ เบน มหา เถระ ผู้ใหญ่ เบน 

เจา คณะ ท ไ ๔ ว่า กล่าว ตาม คณะ ๆ จน บ ไ) นื ผาย เรา เบน เซ ฏฐน เต วา ลิกใ นก รม สมเด็จ พระ ปร มา- 
น ชิต ชิโนรส จึง ได้ ปฏิ บ* ต เผา พระ อ*! และ ร’ กษา หมู่ คณะ อยู่ ณ พระ อาราม น ตามอย่าง เม อ 

กรม สมเด็จ พระ ปร มา นุ ชิต ชิโนรส ย ไท รง พระ ชน มี อยู่ เพราะ ฉะ น น เมื่อ พม่า ๔ คน มา ถึง 
ว ไ) ราชา ชิ วา ส ไต่ ถาม พระ สง มี ว่า จะ มา หา พระ สไฆ ราช พระ สง มี ใน พระ อาราม น น จึง ได้ พา พวก 
พม่า มาย ไ สำ น’ ก เรา ณ ว ไ) พระ เชตุ พน ซึ่ง เคย เบน ที่ สถิต แห่ง กรม สมเด็จ พระ ปร มา นุ ชิต ชิโนรส 

นืนด ไนื และ การ พระ พุทธ ศาสนา ใน กรุง สยาม น ถึง จะ ไม่ มี สมเด็จ พระ สํงฆ ราช ตามอย่าง เดิม 

เจ ไ หมู่ เจ ไ คณะ ทง ๕ ก็มี สม ไ) รส โม สร พร อม ก่น ปรึกษา ว่า กล่าว การท ง ปวง ให้ เรึย บ รอย เบน 

ปกดิ การ ปฏิบํ ต เล่า เรึย นก็ บริบูรณ์ อยู่ ทุก ประการ 



และ แต่ ก่อน มา จน บ ไ) นื คน ชาวกรุง สยาม ประเทศ นืไล้ รู้ ทวิ ก่น มา นาน ว่า พม่า เบน ขา 
ศึก ก บ ไทย เมื่อ ก่อน แต่นื ไป ภาย หน ไ ใน ๒๐๐ บลง มา พม่า ได้ กล่าว โทษ ไทย ว่า เบน อย่าง ไร กบ 
พม่า น น การที่ จริง ที่ แท้ อย่าง ไร ใน คำ นนก็ ดี พม่า ได้ ท่า กบ เมื่อ ง ไทยอย่าง ไร ก็ด็ การที่ ง ปวง นนก็ 
แจ ไอ ยก่บ ใจ ของ ไทย และ บุตร หลา นของ ไทย ที่ ตก อยู่ ณ เมื่อ ง พม่า หรือ แต่ ต ว พม่า ท เบน คน 



๘ ๔ พระ ราช พงศาวดาร รํช กาล ท ๔ 

ซอ สต ยมก สบ สาว การ โบราณ รูเร อง ราช พงศา รด าาแ ต่ก่ฏ บก้เ จริง นีน พุก ประการ แก้ว อย่า ให้ เรา ผ้ 
เบน สมณะ ตอง กล่าว ถงค วาม บาน เม อง แต่ หลง นน เลย ใน แผ่น ดิน พระ เจ่า กรง สยาม แต่ ก่อน ๆ ค รง 
นฃน ใ ปน น ม พวก พม่า ได้ เขา มา กึง กรุง เทพ พระ มหา นคร หลาย กรง แส ว มา อวด อ ไง ว่า เบน ขุน นาง 

ทูต พระ เจา แผ่น ดิน และ เสนา บด พม่า ใช้ มาบ ไง ว่า ก้วเ บน คน มี ชา ติมื ตระกูล เบน เชอ เจ่า นาย บ าง 

เซา มา ขอ เจริญ ทาง พระ ราชไมตรี ผูก พน ๒ พระ นคร ให้ เบน ทอง แผ่น เดียว ก้น บ ไง หรีอ ว่า จะ หนี 

ภย ขาง เมือง โนน มา หรอ ขอ ให้ ช่วย ก้วด ไย กำ ก้งอื่ นๆ บ ไง และ การที่ คน เหล่า นีน ให้ การ ไว้ 

อย่าง ไร ค รน สืบ พง ไป การ ก็ เบน อย่าง อืนเ บน เท็จ แท้ ไม่ เบน จริง ด ไน น ภาย หล ไม ามื พม่า บาง พวก 
บาง คน เขา มา อก มา พูด จา ก้น ต่าง ๆ เช่น นน อีก ก็ ไม่มื ใคร เชื่อ พง ผู้มื บรรดา ก้กดี ย่อม มืค วาม 
สง สย ว่า เบน คน สอด แนม เที่ยว สืบ ข่าว การบ ไน เมือง หรือ หลอก ลวง จะ เอา ลาภ ผล ราง ก้ลด ไย 

เล่ห์ กล ท่าน จึง ก้บต ไก้ก ก้ง ไว้ บ ไง จอง จำ ทำ โทษ เสืย บ ไง มิ ได้ ปล่อย ให้ ไป มาตา มล บาย ครืน 
ข่าว นทรา บอ อก ไป ใน เมือง พม่า คน ใน เมือง พม่า กึง เบน คน ดีมืศ รไา ธา ชื่อ ตรง ประสงค์ จะ เข ไ มา 

เที่ยว นก้ส การ พระ เจดีย์ และ ทำ บุญ ให้ ทาน ก้วย เห็น แก่ พระ พุทธ ศาสนา ผาย เดียว ไม่ เกี่ยว ก้อ งด ไย 
ราช การบ ไน เมือ งก็ดี ก็มืค วาม สะดุ้ง เกรง กล ไจ ะ ตอง ก้กข ไต ไ ไว้ จึง หา ได้ ไป มา กึง ก้น ไม่ นาน แก้ว 
แต่ บดนึ่ พระ เก้า แผ่น ดิน กรุง สยาม พระองค์ น ทรง พระ กรุณา เมตตา แก่ คน ซาดิ มนุษย์ พุก ประเทศ ที่ 
ถือ พระ พุทธ ศาสนา ตง แต่ เสด็จ เถลิง ถก้ล ย ราช สม ปด มา ก็ มาทรง พระ ราช ดำริ ว่า เมือง ต่าง ๆ ที่ เบน 
ก้า ศึก มา แต่ ก่อน ก็ สงบ เงียบ มา ช ไ นาน แก้ว คน ชาติ อื่น ภาษา อื่น ที่ ถือ พระ พุทธ ศาสนา ถูก ก้อง ก้น คือ 
พระ สงฆ์ สามเณร และ ค โ] ก้สก็ จะ เที่ยว ชนบท จาริก แสวง หา ขอ ปฏิป้ ต และ นม สกา รพระ เจดีย์ โดย 
ความ ประสงค์ ประ' โยชน์ ชา ติ หนี าก็ดี หรือ ลูก ก้าว าณิช เที่ยว ก้า ขาย หมาย ผล ประ โยชน์ ชาติ นีก็ดี 

เมือ ไม่มื ก้อ เหตุ ต่าง ๆ ก้ดฃ วาง ต่อ การ แผ่น ดิน มา ตาม ตรง ไป ตาม ตรง แก้ว ก็ ทรง พระ มหา กรุณา 

โปรด ให้ สำเร็จ ความ ประสงค์ ของ คน พวก นีน จะ มา ก็ ให้ มา จะ ไป ก็ ให้ ไป ตาม สบาย ไม่ ได้ ห ไม หวง 
พุด หน่วง เอา ต ไ' ไว้ และ ค รืงนึ่ เรา' ได้ เห์น พม่า พวก นีเ บน คน ถือ พระ พุทธ ศาสนา เหมือน ก้น เรา ได้ 
ให้ ล่าม ไต่ ถาม พูด จา พง ดู ก็ เห็น ว่า ไม่ มืด วาม เกี่ยว ก้อง ก้ดฃ วาง การ แผ่น ดิน แต่ อย่าง หนึ่ง อย่าง ใด 

เรา จึง ได้ รบ รอง โดย ปกติ ตาม ริ ก้อ สมณะ และ' ได้ ร้ บ' ไท ย ธรรม ของ ท่าน’ โดย หาร , งีเกี่ ย จม ได้ ก้ง ว่า มา 
แก้ว แต่ หล ไ 



เจา พระยา ท พาก รวง ศ์ ๘๕ 

อ นง เรา ขอ แจงํ ความ มา ให้ ท่าน 1ชึ อว่า ใน กรุง เทพ มหา นคร ข่คน พระ พุทธ ศาสนา ก็ 

รน รอง ดำรง อยู พระ I ถ รา นุ เถ ระ ผู้ทร งศุณ ธรรม ครอบ คร อง หมู่ ค ณะ สง ส อ นพ ระ ส งฆ สามเณร และ 
คฦห ไ ส ค ไ. ห I ล่า เรย นพ ระ คม ภร์ใ หญ่น อยแ ละ' ได้ ฅงอ ยู่ 1, นขํ 3 ป ฎิบ้ ตบำ I พ็ญกุ ศสต่ าง 1 ก็ มีอย่ มาก 

ทง ภาย เน ภาย นอก พระ นคร แสะ คม ภร พระ พุทธ วจนะ คือ บาล อร รก กถา ฎีกา ทใป วง ก็มืบ ริบ รณ์ 
ใน กรง เทพ มหา นคร น เรา ทงห สาย คอ พระ ภิกษุ สง ฆข ออ น โมทนา เจริญ เมตตา อวย พร มา ก็^ ท่าน 

ซอ ทาน จง มก วาม สุข ส ว สด เจริญ และ ประ ก อบ ดวย ค วาม เส ฎ ม ใส 6 ! [น พระ รํต ม ตริ ย ให้ มน จง บำเพ็ญ 
การ กุศล ทาน ศล ภาวนา สมมา ปฏิบ ต เพ อ เบน อุป นิสย แก่ ทาง สุคติ ส วรรค น กุ พาน ให้ บ ริม รณ ทุก 
ประการ เทอญ 

ลชิต มา ณ วน *1 บ มะเส็ง นก ษตร นพ ศก 

พม่า มา ค รง น นก ไม่ ได้ พระ ราช ทาน เบย เลย งเ สบ ยง อาหาร อยู่ นาน มา อ ศอ ยาก เขา ก็ 
เท ยว ซอ เงิน ท พระ ราชา คณะ ว ด' ใหญ่ เลย ง ชีวิต กร ใเ ได้ หน ไ! ลือ ตอบ แล่ วิ ก็ โดยสาร เรือ พวก ลูก กา 
เมือง เชียงใหม่ กลบ ไป 



ทูต ฝ รง!,# ส ไป เม 03 เ^; ผรแ ละเ 2ง04ณ วน 

ค ร 1 น ณ วน ศุกร์ เดือน ๑๐ แรม ๕ คา 1 ' ๑ } มอง ติ กน เซา มา เผา กราบ ถวาย บ่ง คม 
ลาก สบ ไป ความ ใน ขอสํ ญญา และ การที่ รํบร อง ทูต นนแ จง อยู่ ใน จดหมาย เห ตน ใ; แล* ว มอง ซ เออ ร์ 
มอง ติ กน ราชทูต ฝ รง เศส ว่า จะ' ไป ทำ หน , ไ เสือ ส , ญญา ที่ เมือง เขมร เมือง ญวน น น ไม่ มี ล่าม ญวน 
ล่าม เขมร ขอ ล่าม ญวน ล่าม เขมร ที่ กรุง ออก ไป จึง โปรดฯ ให้ พวก ญวน เข ไ รีต ๒ คน เขมร ล่าม 
เ 0 คน' ไป ด้วย มอง ชี เออ ร์ม อง ติ คน ไป แวะ ที่ เมือง จน , ทบ รี ขํ้นไ ป หา พระยา' ริ ชยา 5 บดี ผู้ ว่า ราชการ 
เมือง ว่นห นื่งแ ลํวก็ กลํบ ใช้จ่ กร ไป ถึง เมือง กำ ปอด เม อ ณ เดือน ©๑ ขน ๖ คา , ' ๒ ^ มอง ชี เออ ร์ 
มอง ติคนี ได้ ส่ง หน ไ ลือ โครง ขอส้ ญญา และ หน ไ ลือ มอง ติคนี ให้ ออกญา เสนา อ้น ชิต ส่ง ฃํ้น ไป เมือง 

อุด งมี ไชย องค์ พระ หริ ริกษ์ ทราบ แล่' ว มืหน ไ ลือ ให้ พา ทะ สะ หะ พระยา จไา รี พระยา กลาโหม 
ก่บ ขุน นาง อีก ๑๕ คน ลง มา ตอน ริบ รอง ยินดี มอง ติคนี ที่ เมือง กำ ปอด 



(๑) ว* นที ๑๙ ก* น ยาย น 
(๒) อา ทีฅย์ ที ๕ คุ ลาก ม 



ฝ ๖ 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ล ที ๔ 



ความ ใน หน ไส อนีน ว่า เมือ-น ฃมร เบน เม อง นอ ย อยู่ ใน บำรุง กรุง สยาม จะ อาจ ทำ 
ล่ญญ าใป แต่ ลำ พไ ไม่ ได้ หน ไสีอ ล่ญญ านน จะ ขอ เอา ไว้ ส่ง เขา ไป ปรึกษา ที่ กรุงเทพ มหา นคร ก่อน 

แล วอ งคพ ระ หริ รืกษ์ จะ ได้มื หน ไส อ ถวาย ไป ถึง สม เด จ พระ เจา! อม เปรอ ภาย หล ไ จะ ทำ เดี๋ยว น 

ไม่ ทน ฝาก ชอง ไป ถวาย สมเด็จ พระ เจา เอม เปรอ บาง เลก นีอย 

มอง ดิคนี อยู่ ได้ ๙ วน รบ สิ่ง ของ ถวาย แล ไ) ไล่ ล่าม ญวน ล่าม เขมร ขน เสีย ที่ เมือง 

กำ ปอด ร' บ บาท หลวง เกลา มิสชึ่ งอ ยู่ที่ เมือง เขมร ลง เรือ ไป ล่วย แล่ วก ใช้ จ , กร ลง , ไป อ่าว ตุ รน คลืน 
ลม ว่าว จ คน* ก ลง ใบ มิ ได้ ก็ฃ่า ม ไป เมือง สิงคโปร์ ตด ขวาง ลม ลง' ไป เกา ะมนิ ลา จึง ไป ถึง อ่าว ตุ รน 
เม อ ณ วน ศุกร์ เดือน ๓ แรม ©๓ คา' ® ) นาย เรือ โ โ สติ น* , ศที่ล่ วง หน , า ลง มา ก่อน แจ ไ แก่ มอง ติคนี 
ว่า ดอง เดิน ทาง ออม เห มอน ล่น ต่อ ณ วน อ ไค าร เดือน ๑๐ แรม ๒ คา จึง ไป ถึง ปาก นา 
เมือง เว้ ได้ 1 ให้ ซน นาง ถือ หน* งสี อ’ ไป ส่ง ที่ ด่าน ญวน นาย ด่าน ไม่ ร* บ เอา หน ไสีอ วาง ไว้ ที่ ด่าน แล่ ว 
กลบ ลง มา เรือ รุ่ง ขน นาย ด่าน ให้ ขุน นาง ญวน เอา หน ไสีอ ลง มา ดี๋นที่ กำ บน รบ กำ มะ ล่น สง ให้ จ 1 บ 
ขุน นาง ญวน ไว้ แล ไ เรือ พวก ญวน ก็ หนี กล่บ เขา มา ไน ปาก นา แล่ ว กำ มะ ล่น สง ใ ห้จํบ ขุน นาง ญวน 
ก ไ] หน ไสือ ลง มา เรือ โบ ด ขน ไป ส่ง ที่ ผง นาย เรือ โบ ด เห็น ญวน จ' ค แจง การ สูร บก็ก ล* บมา เรือ กล ดิน ไ* ไ 
กำ มะ ล่น จะ สู้ รบ ก็ ไม่ ได้ ด ไย ปาก นํ้า ตน เซา ไม่ ถึง ก็ ใช้ จไา ร มา อ่าว ตุ รน ก็ ใม่มื ญวน ลง มา ไต่ ถาม 
ว่า กระไร 



อยู เด ๒ วน ม ขุน นาง ญวน เอา หน ง สอ มอง ต คน 
มา คืน อีก ว่า' ไม่ มืผู ได แปล ก ไ] ล่น นาย กำ บน เห็น ว่า ญวน ดู ถูก 
เรียก ทหาร ฃนบ อม จะ รบ จึง ได้ คิด หก กำ ลง ญวน ลง เสีย ก่อน 

ญวน ก็ แตก หนี ไป จึง ไห้ ทหาร ไป อุด ชนวน บืน ใหญ่ เผา ราง เสีย 



ที่ ล่ง ไป ไว้ ปาก นา เมือง เว้น นก ล่บ 
ไม่ รีบ ห น ไ สีฮ จริง แ ล่ว เห็น ญวน 
จึง สง ไห้ ทหาร ยง บน ขน ไป ที่ บอ ม 
๖๐ บอก แล ไ เอา นํ้า ล่าง ดิน บน 



ใน ตึก ดิน เสีย ๕ หล ไ ญวน ยก ทิพ มา จะ แย่ง เอา บอ ม พวก ทหาร ไน กำ บน ก็ ยง เอา หนี ไป อีก พอ 
กำ บน รบ ชึ่อ กา ปรํสี เออ เชอ ไป ถึง เขา อก ลำ 0 กำ มะ โดด ก็มื หนี งสึอ ชน ไป ถึง เจา เมือง กวาง หนำ 

เจ ไ เมือง กวาง หนำ มืหน ไสีอ มา ว่า ได้ ส่ง ล่น หนี งสี อ' ไป ถวาย เจ าเวี ยต นาม แล่ ว เจา เวียดนาม ให้ 

ตอบ มา ว่า มีน ไ ใจ จะ ทำไม ตรี กบ ฝ ร , งเศ ส ครืน มอง ดิคนี ไป ถึง แล่ ว มี ขุน นาง ญวน มาบอก ว่า 

เจ , าเวี ยต นาม จะ ไห้ ขุน นาง ผู้ใหญ่ ลง มา ทำ หนี ง สีอฝึ ญ่ญา ล่ ว้ย 

(๑) อาทิ?'! ย์ ทิ ๒๒ กุม ภา พ่น ธ 



เจา พระยา ทิพา กร วง ศ์ ๘ฟ่ 

อย ใด ๓ วน ม เจา อง ค ๑ ขุน นาง ผ' ใหญ่ ๔ คน ลง มา ที่ เมือง กวาง หนำ ญวน เชิญ 

- -2 ไ .V V V โ^; 0 1 1 : 

มอง ต คน ขน เป ปรก ษาด วย การ จะ ทา หน งสฏ ฝึญญ าทเ มอ งก ๅาง หนำ ขน นาง ญวน จง ร่า เม อง ญวน 
ใม เคย ทำ หน' งส อสญ ญาแ ก่ผู ใด สิน, คา สิง ไร ก ใม่ม ท คลอง นไ ใหญ่ๆ เรอ ล กดก้ เช่า ไป ไค้ ก็ ไม่ มี 
โเง ทำ หน ไส อสญ ญาก ไม่ เบน ประ โย ชน สิง! ร มอง ชิ เออ รม อง ติคนี ตอบ ร่า มิ ใช่ จะ ทำ หน ไ สือบั ญญา 
การ คา ขาย แด่ สิง เด ยว การ บาน เม อง กม อก หลาย ขอ คอ ญวน จบ เ อา พระ ส่ง ฆ ราช บาท หลวง 

ฝ รง เศส ไม่ ม ผิด สิง ไร ก เอา ไป ฆ่า เสย หลาย คน และ ดนท่ เขา รด กด่ อง ช่อน บัว ถก้รู้ ร่า เช่า รีตแ บัว ก็ 
ตอง ตาย ขุน นาง ญวน จึง ว่า จะ ขอ ทำ ส* ญญา แด่ เบน ไมตรี กน ทงส อง ผาย ไม่ เบียด เบียน ซึ่ง กน และ กน 
มอง ติ คน ไม่ ยอม ขุน นาง ญวน จด โต๊ะ มา เลย ง มอง ติคนี ก็ใม่ กิน แล ว มอง ชิ เออ รม อง ติคนํ กลา 
มา ลง เรือ แล ว มอง ชิ เออ รม อง ติคนี ก็ ใช้ จ' กร ไป ทํ้ง ๓ ลำ จะ ไป เมือง จึนก็ ไม่ ได้ ตอง ไป เมือง 
สิงคโปร์ ก่อน แล ท อ่าว ตุ รน น ไ เก วาง ใหญ่ มี ช่อง เขา ออก แด่ จำเพาะ ใน อ่าว ตุ รน นนมื ปาก นา 
เล็กๆ เขา ไป เมือง กวาง หนำ เม อง กวาง หนำ นน เดิน ไป เมือง เว้ ใกล้ ทาง เติน เร็ว เพ ยง ๓ ว* น 

ญวน ทำ บอ ม ไว้ ที่ ปากช่อง เขา ไป ๒ บอ ม ใน อ่าว นนเ บน ที่ ไว้ กำ บน เรือ รบ ต่างๆ ของ ญวน เบน 
ที่บไ คลื่น บ ไ ลม หน ทาง นนต อ ง เดิน บัว ย เทำ จะ ไป ดํวย ช่าง ม ไ ไม่ ได้ คน ถึอห น์งสึ อ เช่า เวีย ต นาม 
ตไโ รง ไว้ เบน ระยะ วิ่ง ส่ง ถึง บัน จน ตลอด เมือง เว้ โก้ มี ราชกา รสี่ง ไร ก็ ได้ ทราบ โดย เร็ว ที่ เมือง ไช , ง่อน 
ก็ ทำ เหมือน กน ที่ ไป ป้า , ได้ ก็ ให้ ควบ มา , วิ่ง ส่ง ถึง กน 

หน ง สอ อง คน ระ หริ รํกษ ลง ษร ะเ จาน โป เลย นท 61 

ผาย ที่ เมือง เขมร นน เมือ ณ เดือน ๑๒ นน องค์ พระ หริ รไษ์ ได้ มี หน ไลึอ ไป บัว ย 
กำ บน ของ พระ หริ รก ษ์ ไป ส่ง มอง ชิ เออ ร์ม อง ติด นท เมือง สิง ค โป ร ใจ ความ ร่า 

( หน ไ สอ องค์ พระ หริ ช่กษ ราม หา อิด ราชิ บดี เบน เจ ก้ตไ แด่ พง ศ เผ่า สาว ดาน' 9 ' ตง แผ่ 
เดิม หลาย แผ่น ดิน มา ทรง ราช ดำรง เมือง เขมร ท* งสํ้น ตาม ธรรมเนียม แด่ ก่อน มา บัด นตู พอ พระ ท ไ] 
ร ไ) ใคร่ นบ ถือ มหาราช พระ บรม นา โป เส ออ น ดำ รบ ๓ เบน เจา นคร ฝ รง เศส ก็ อยาก ใคร่ ซบ อก 

ใจ ร ไ) ชื่อ ตรง บับ เธอ บัว ย ตู เบน เจา เมือง เขมร ใช้ มอง ติคนี แวะ เช่า มา เยี่ยม นีนมื จึตอิ นดีน ไ] ได้ ใช้ 
ขน นาง ผู้ใหญ่ ใน เมือง เขมร ๓ คน กํบ ขุน นางรอง ๑๕ คน ออก มา รํบ ยินดี ณ เมือง กำ ปอด บัว ย 
เมือ บ ก่อน หลาย บี 1 มาแ บัว บรรดา บาท หลวง ฝ รง เด ส’ โป อยู่ เมือง เขมร' ได้ บอก ตูผู้เ บน เบัา เมือง เขมร 



(๑) พงศา ว คา ร ? 



ฝ ฟ 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 



สรรเสริญ ว่า เจา ฝ่รั้น ศส ชาติ ฝ รั้ง I ส ส ถึอ เพ สมี ใจ เอีน ตู ทุก ประเทศ ทง์ป วง มใด้ เบย ด เบียน ชาว 
ต่าง ป ระ เท ศ , ให้ ขาด ประโยชน์ ม แต่ ช่วย ทำนุ บำรุง ทุก ประเทศ ให้ เขา มื ประโยชน์ ได้ ความ สุข สบาย 
ใจ เจา ฝ รง เศส ดิใม่ เหมือน ประเทศ ชา ตฝ รั้ง แขก ท ไป วง คิด แต่ เมีย ด เบียน ให้ เสีย ประโยชน์ เขา 
ตู เจา เม อง เซ มร ได้ ยิน ด ไน น ก็มื ใจ ยินดี อยาก จะ ผูก ไมตรี ก ไ] เจ ไ เมือง ฝ รั้ง เศส จะ มี ประโยชน์ ไมตรี 
ยึด ยาว ต่อ ไป นคร ก็ จะ ได้ กวาง ขวาง มี ประโยชน์ แก่ ราษฎร เห็น อน มาก จึง ได้ ให้ บาท หลวง ฤท รา- 
ว เรม คอก ดีม ซะ เบะ ดาน สา รา (?) ทำ เบน หน ไฝื อช บอก ใจ รํก ใคร่ ถวาย งา ช ไง ๔ กิ่ง นอ ระมาด 
๒ ยอด รง หน์ก ๔๐ หาบ นา ตาล ทราย หน ไา ๕ หาบ พริก' ไทย หนี ก ๕ หาบ มา ให้ เจ ไฝ รั้ง เศส 
ช ไ) ความ น์นกิ่ หาย ไป หลาย บไม่ ได้รั้ บ ตอบ บํดน์ ถวาย ผา เขมร ๔ ผืน งา ใหญ่ ๔ กิ่ง น์นํอ ยนีก 



พอ แต่ ให้ เห็น ใจ จะ ถวาย มา มา กด ไย มอง ติลนี ว่า ไป พูด ไมตรี ก ไ] เมือง ญวน แล ไจ ะ เลย ไป เมือ งจึน 
ยํง ไม่ กลบ ไป เมือง ฝ รั้ง เส ส จึง ถวาย แต่ น ไ) ย พอ ให้ เห็น ใจ แล ไ ทูล เจ ไฝ รั้ง เศส ให้ ได้ รู ด ไย เมือง 
เขมร เดิม เบน เมือง ใหญ่ มี เขต แดน กวาง ขวาง ครั้นอยู่ มา ญวน เบน คน ใจ ร ไย ทำไม ตรี ก ไ] เมือง เขมร 
เบียด เบียน เอา เมือง เขมร มี ละ เมือง ๒ เมือง เมื่อ ด รั้ง เจ ไ ยา ลอง วิวาท ก ไ] เจา ไกเ ชิน หนี ไป พึ่ง 



กรุง เทพ มหา นคร พบ เา บ บิดา ตู เจ , าเมื อง เขมร มี กรุงเทพ มหา นคร ได้ เบน ไมตรี ก่น ครั้น หนี มา 

จากกรุงเทพ ม ห า น ค รไ ปอ ยู่ เมือง พระ ตะ พ ไ ตง มี พ ร บ ก ไ] ก อ ง มี พไ กเชิ น บิดา ตู อยู่ เมือง เขมร ไ ด้ ใ ห้ 
กอง มี พไป ช่วย รบ จน ชนะ เจ ไ ใกเ ชิน ได้ เบน เจ , า เมือง ญวน ให้ มา ซอ เมือง พระ ตะ พไ แต่ บิดา ตู 



ว่า เมือง พระ ตะ พ โง มืค ณ ซอ เมือ งนีน อย่า , ให้ เอา ส่วย และ ใช้ สอย คน เมือ ไน 1 น บิดา ตู เห็น ว่า เบน 

ทาง ใม ตรี ก็ ยอม ยก ส่วย และ มิ ได้' ใช้ สอย คน เมือ งน์น ครั้แ นาน มา ก็ เอา เมือง นีน เห็น เมือง ขน ญวน 
ครั้น มา ถึง พึ่ต อีก กลบ ไป พึ่ง เจ ไ ยา ลอง ตู ไป อยู่ กรุงเทพ มหา นคร บุตร เจึ า ยา ลอง ชื่อ มึน มา ง ได้ เบน 
เจ ไ ให้ ขุด คลอ งต่ด เมือง เขมร ตง แต่ ก็ เ] ยม มา ถึง' โจฏ ก ให้ ขุน นาง ราษฎร ญวน อยู่ ครั้น พืตู ตาย 

ยิง อย่ แต่ บตร หญิง เจ ไมิน มา ง ทำ โทษ ให้ เอา บุตร พี่ ตอบ มารดา ต บุตร ตุ. ไป กก ฃงไ ว้ที่เ มอง ไช่ ง่อน 

^;.: ^ ไ ! , ด! ! 1 ! โ . , ! . 

ให้ ฆ่า บุตร หญิง พตู เสย คน ๑ เห ขุน นาง ผู ๒ ญ ๒ เม อง เขมร และ ราษฎร แยก ยาย กน เบอ ยู เกาะ 



บาง ไป อยู่ เมือง ตไเ กี๋ย ใกล้ เมือง จึนบ ไง ราษฎร เขมร ท ไ ลน รู้ ว่า เจ ไ เมือง ญวน ใจ ร ไย ก็ กำเริบ 
ฆ่า พน ญวน ตาย เบน ยิน มาก ไป ฃอตู แก่ กรุง เทพ มหา นคร มา เห็น เจ ไ พระ บาท สมเด็จ พระ นไเ กล ไ 
เจ , าอ ยู่หว ใช้ เจ , าพ ระ ยาบ ดิน ทรเ ด ชา แม่ มี พ คม ไพร่ พล กว่า ๔. 0๐๐ ทงบี น ใหญ่ บน น์อย กบ 

เครื่อง ศาสตรา วธ กระสุน ดิน ดำ เส อ ผา เสบียง อาหาร เงิน ทอง คิด เห็น เงิน หลวง เสีย หาย 



เจา พระยา ทิพ า กร วงศ์ 

1ป หลาย หาบ มา ช่วย รบ กบ ญวน ยง ไม่ ได้ เมือ นฃม ร สน ๔ บ เจ ไ ญวน ให้ ขอ เบน ไมตรี รบ สง มารดา 
ตู บุตร ตู บุตร หญิง พีตู และ ขุน นาง มุขมนตรี ก ไ] ราษฎร ท แยก ไป อยู่ บุก เกาะ ทุก เมือง รวบ รวม ส่ง 
มา ให้ ตูที่ง สน แล วรข ยินดี ให้ ตู เบน เจา เมือง I ฃมร ให้ ตรา ตง เบน ตรา ญวน ๒ ดวง ใหญ่® เล็ก ๑ 
แล วสญ ญา ว่า เมือง เขมร ที่ ญวน ได้ ไป่ เห่า ใด จะ มอบ ให้ ท ไ สน เจ าพ ระ ยาบ ดิน ท ร เด ซา แม่ ท , พ 
คิด กบ ตู วา ควร รบ เบน ทาง ไมตรี เกิด ด ไย ได้ มารดา บุตร และ หลา นก ไ] ขุน นาง มุขมนตรี บาน เมือง 
คืน มา สน แล ว ก็ ใด้ รบ เบน ไมตรี ต่อ กน แต่ คิก ราช ๑๒๐๙^ '' บ มะแม นพ ศก ต่อ มา ผาย เมือ่ ง 
ซึง ญวน ได้ (ส่ญ่ ญา) ไว ว่า จะ คืน ให้ เม อง น นกี ไม่ ให้ มา กล ไ] บง คบ ตู ส่วย ก็ มิ' ให้ เอา เขมร 
จะ ทำ เบน เรือ เสา ใช้ ใบ ไป ค ไ ขาย ประเทศ นอก ก็มิ ให้ เขา ออก เนอ ความ เมือง เขมร เช่น น ขอ ทูล 
เจ ไฝ ร้งเ ศส ให้ รู้ คิด แต่ ญวน เอา เมือง เขมร ไป เบน เมือง ญวน เมือง ดง หน่าย ๑ ญวน เอา ไป เบน 
เมือง ญวน ประมาณ กว่า ๒๐๐ บ แล ว ที่ เอา ภาย หล ไน น เมือง ไช ง่อน ๑ เมือง ส่อง โห้ ๑ เมือง 
ลา แดก ๏ เมือง สมิ ถ่อ ๑ เมือง โจฏ ก ๑ เมือง กระ มวน สอ ๑ เมือง อุบล ๑ เมือง ตึก เขมา ® 
เมือง เบย ม ๑ และ เกาะ สน ๑ เกาะ ตลาด ๑ ตง แต่ บน ต่อ ไป เบึ อง หน ไ ส่า ญวน ยก เมือง ที่ง สน 
น และ เมือง ใด ๅ ถวาย เจ ไผ่ ร้งเ ศ สน น ขอ เจ ไฝ รน ศ สอ ย่า ได้ ร ไ] เอา ด ไย เบน เม อง เขมร จริง ตง แต่ 
แม่ น่า เมือ งไช่ ง่อน ผงฃ ไง ตะ วไเ ตก จน ถึง เมือง เบ ยม และ เกา ะทง ๒ ให้ คง อยู่ เบน เม อง เขมร 

เหมือน แต่ ก่อน ผาย ผง ตะ วน ออก แม่ น่า เมือง ไช' ง่อน ต่อ ไป ด ไย เมือง ที่ งนน ญวน เอา มา นาน 

แล ไมิ ได้ วิวาท ปรารถนา ตอก ให้ เจ ไฝ รง เศส รู้ อย่า , ใหตู กบ ราษฎร เสีย ประ' โย ชน่ เกิด ทุก ข 

เตึ อด ร้อน ค ไ] แคน เกียรติยศ ซื่อ เจ ไฝ รี งเศ สกี จะ ลือชา ปรากฏ ว่า เบน คน ใจ ดี ให้มื ประโยชน์ 

แก่ ประเทศ อื่น เขมร กบ ฝร้ งเศ สกี จะ ใด โ บน ไมตรี ร้ก ใคร่ กน คา ขาย ต่อ ไ. ปเบ อง หนา 

ได้ เขียน หน , งสึอ น์อยู่ มนเทียร ตู ณ เมือง อุด งมื ไชย แส่ โว ใต้ ประ ทบ ตรา ณ วิ นอ ไค าร 
เดีฮ น ๑๒ แรม ๑๓ คืา จล ศก ราช ๑๒๑๘ น์ ๒ ' บ มะโรง อฐ ศก ส่ง ไป เมือง สิง ค โปร่ 

ขอน กล่าว ไว้ พอ ให้ ทราบ สำนวน เขมร เล่น 

ผาย ที่ กรุงเทพ มหา นคร เมือ วน ทุกร เด อน ๑ ขน® คํร้ ๓ ^ กรม หลวง ภู ว เนตร 
น ริน ทรฦ ท ธ ชึ่ง ประชวร พระ โรค ทุ ลา วะ สา สน พระ ชนมื ณ เดีอ น ๔ ขน ®0 คา^ , 'ไล้ เซ ญ 
พระ ศพ กรม พระ พิพิธ โภค ภ เบน ท' ร กรม หลวง ภูว เนต รน ริน ทา อุทช ๒ พระ ศพ มา ลงเ รอ เอก เชย 

(๑] พ. ศ. ๒๓๙๐ 

(๒) วน ที่ ๒๕ พฤศจิกายน พ. ศ. ๒๓๙®’ 

(๓) ว ไเที่ ๒๘ พฤศจิกายน 
(๔) พฤห่ ไ เบศี ที่ ๕ มี นาก ง] 



๙๐ 



พระ ราช พงศา ว ตา ร ร ชกา ลทิ ๔ 

ที หนาว ด พระ เซต พน ณ เดือน ๔ ขน ๑๑ คา เพ อา ๒ ยาม เศษ จไแบน กระบวน แห่ ขาม ไป 

เขา เมรุ ผา ขาว ที หล งวด อรุณ ราช ว รา ราม ม การ มหรสพ ๒ วน ๒ คืน ค รน ณ เดือน ๙ ขน 

๏ ๓ คืา พระ ราช ทาน เพลิง พร ไม กน ทีง์ ๒ พระ ศพ 

ราช ทต ไทย ไป ประ เท สอง กฤษ 

. ลุ ศก ราช ©๒๑๙*'® ) บ มะเส็ง นพ ศก เบน บ ที่ ๗ ทรง พระ ราช ดำริ ว่า พระ เจา 

แผ่น ดิน อง กฤษ และ พระ เจ า แผ่น ดิน ฝ รง เศส เบน ประเทศ อ่น' ใหญ่ ก็ยไ แต่ง ราชทูต คม ของ ทรง 

ยิน ด เขา มา ขอ ทำ หน ไส อสญ ญาเ บน ทาง พระ ราชไมตรี ตริ!] ผาย เรา ควร จะ แต่ง ราช ทูตออก ไป 

ตอบ แทน ศำนํ บ บาง จึ่ง จะ สมควร ทาง พระ ราชไมตรี จะ ได้ สนิท ยิ่ง ๆ ขน ไป ค รน จะ แต่ง เรือ 

ไห ทูตออก ไป แต่ ลำ พงก็ จะ เสีย แนม ากนิ ก จึ่ง' ได้ ว่า ก บก งลุล อ งก โ] ษ กงสุล ฝ รง เศส ว่า ที่ กรุง จะ 
แต่ง ทูตออก' ไป กรุ งอ งกฤ ษ กรง ฝ รง I ดล บาง จะ ขอ พึ่ง กำ ลิง ให้ กำ บน เขา มา ริบ จะ ได้ หรือ ไม ได้ 

กง สุลก มี หนิ งส็อ แจ งค วาม ออก' ไป ถึง มินิ สเตอร์ ว่า การ ต่าง ประเทศ มินิ สเตอร์ ตอบ เข ไ มา ว่า ได้ 
ปรึกษา คอเ วอน เมน ต ทราบ แล* ว ยอม จะ ให้ เรือ รบ เข ไ มา ริบ ลิ ริ ทูตออก ไป ถีงแ ลิว ก็ จะ ริบ รอง 

แข็ง แรง ให้ สม พระ เกียรติยศ คอเ วอน เมน ตอ ไก โ] ษมี ทน ไสีอ มา ให้ อไมื รา ลที่ อยู่ ใน ทะเล จีน 

จํด กำ บน รบ เข ไ มา ริบ ทูต ไทย ลำ ๑ 

ครืน ณ วน ศุกร์ เดือน ๘ แรม ๔ คืา ( ๒ ) ก ไ] ต่นโ โน เก แล แฮน คุม เรือ รบ กลไฟ ชอ เย อ- 
ร ะ เบียน เฃริ มาร ไ] ราชทูต ที่ กรุงเทพ มหา นคร ออก ไป เจริญ ทาง พระ ราช ไมตรี เาเ กรุง ลอนดอน ได้ 
นำ ความ ขน กราบ บ ไค ม ทูลพระ กรุณา ทราบ ใต้ ผา ละออง ธุลี พระ บาท แล ว โปรด เกลา โปรด กระหม่อม 
ตง ให่ พระยา มนตรี ลุริย วงศ์ บุตร สมเด็จ เจา พระยา อง ด ใหญ่ เบน ราชทูต นาย ๑ เจ ไห มื่น 

สรร เพ ธภไ ดืฃไ หลวง เติม เบน อุปทูต นาย ๑ จ มื่น มนเทียร พิทก ษฃา หลวง เติม' ใน พระ บวร ราช วไ 

เบน ตรีทูต นาย ๑ หม่อม รา โชท ไ] เบีน ล่าม ๑ จมืน ราชา มา ตย์ ๑ นาย พิจาร ณ สรรพ กิจ © คุม 
เครื่อง ราช บรรณาการ ๒ นาย กบ ข ไหล วง มี ชื่อ รวม ๒๗ นาย เชิญ พระ ราชสาสน์ และ เครื่อง 
มงคล ราช บรรณาการ ดือ ราชูปโภค และ เครื่อง สูง และ ต่ริอ ย่าง สิน คา ต่างๆ ออก ไป เจริญ ทาง 
พระ ราชไมตรี สมเด็จ พระ นาง เจ ไ เฮอ มา ยิศตี ควีน วิค ตอ เรีย พระ เจ ไก รุ งบ ริ ตา เนีย ราชทูต 

ไต้ กราบ ถวาย บ ไค ม ลา ออก จากกรุงเทพ มหา นคร เมือ วน คุก ริ เดือน ๙ ขน ๓ คา' ; ๓ ' * 

(๑) พ. ศ. ๒๔ 0 ๐ 
(๒) ว' นที ๑๐ กรกฎาคม 
(๓) ริน ที่ ๒๔ กรกฎาคม 



เจ *า พระยา ท พาก ร วงศ์ ๙๑ 

ส ราง สวน น ไ 4 ท อุทยาน 

ค รน ทูต ไป แล ว ทรง พระ ราช ดำริ ว่า ที่ พระ ราช วไ เดิม พระ ราช ทาน ไห โ ไร ม หล วง' 

วงศา ธิ ราช สนิท อยู่ มี เหตุ สิ่ง ไร ประชวร สิ่ง ไร จะ ว่า ราชการ แผ่น ดิน ไม่ ได แล ว จะ ตอง ออก 
นอก ราชการ ก็ ไม่ มที่ว ไจ ะ อา ศไเ อยู่ จะ ประมาท ก็ บก ารมี ได้ ไม่ ไว พระ ราช ห โ] ท ไ] ควย นิส ไ] 

พระ อง ค เบน!] ราช ญ์ มี ได้ มี ความ ประมาท จึ่ง ให้ เจ ไพ นิ ก็ งาน ชื่อ สวน ที่ ใน คลอง มอญ หล ไว' ด 

ชิโนรส า ราม เบน อนิ มาก ใช้ ชื่อ ว่า สวน นไ เท อุทยาน ( ๑ ' แล ไ โปรด ๆ ให้ ช่วย ทาส ที่มี ทุกข์ 

ยาก อยู่ ตาม ขุน นาง และ ราษฎร มา เบน ทาส หลวง ให้ ริ ก็ษา สวน อยู่ เบน คน ๑๔๐ เศษ โปรด 1 

ให้ สม เด้จ เจ ก็พ ระ ยา องค์ ห้อย เบน แม่กอง ทำ การ ค ริน สมเด็จ เจา พระยา องค์ ห้อย ถึง แก่พิ รา ล ไ] แลว 
โปรด ฯ ให้ พระ เจา นิ อง ยา เธอ กรม หลวง วงศา ธิ ราช สนิท ทำ การ ต่อ ไป สร ไง เบน พระ ราช 

ว ไข น มี พระ ที่ นง , ใหญ่ ห้อย แล ไมี เขื่อน เพชร ล ไ] ม มี ตึก พระ สนม ๑๐ หมู ค รน มา ถึง บ 

ฉลู ส ไ] ต ศก พระ บาท สมเด็จ พระ!] นเ กล ไ เจ ไอ ย่ห้ว สวรรคต แล ไ ที่ ว ไส วน นนท อุทยาน ก็ 

โปรด *1 ให้ รอ ไป ทำ ว ไพ ระ เจ ไ ลูก ยา เธอ เสีย หลาย หมู่ ที่วไ น นก เลิก เสีย มิ ให้ ทำ การ ต่อ ไป 

บุคคล อง มหา สว ฝืด 

ใน บน น^ โปรด เกลา โปรด กระหม่อม ให้ เจ ไพ ระ ยา รวิ วง ศ มหา โก ษาธิ บดี พระ 

ศรี สม ปด จ ไง จน ขุด คลอง ขื่น ตำบล ๑ ตง แต่ วด ไชย พโ เก ษมา ลา ตลอด ออก ริม ศาล เจ ไ สุบิน ตก 

แม่ นา เมือง นคร ไชย ศรี ได้ ลง มือ ขุด เมื่อ ณ วน พุธ เดือน ๑๐ แรม ๑๐ คา^ 1 ๓ - คลอง ยาว 

๖๗๖ เสน กวาง ๘ วา ลึก ๖ ศอก สั้น พระ ราช ท ริ V เย์ก็ บ เงิน ยาย เงิน ซึ่ง เบน ท ไว เทพ อากร 
เจ ไต ลาด เมื่อ ถึง แก' กรรม บุตร หลาน แยง ท รพ ย มรดก เบน ความ กน เมือ ค รง แผ่น ดิน พระ บาท 

สมเด็จ ๆ พระ นิงเ กล ไ เจ ไอ ยู่ห้วิ ทรง พระ ราช ดำริ วา ท ไว เทพ อา กรม งมีก็ เพราะ ทำ ตลาด บุตร 
หลาน จะ มา แย่ง กน มรดก มาก นิก็ ไม่ ชอบ จึง โปรด ฯ ให ไจ ไพ นิ ก็ งานพระ คล ไม หาส มบต ไป ขน 
เอา เงิน มา ไว้ ไน พระ คล ไ ๑. ๐๐๐ ชง ยู้ดน ฃไ ทาส ท รพย์ สิ่ง ของ ที่ เหลือ อยู่ ก็ โปรดฯ ให้ แบ่ง บน 
ก็นิต ามผ้ ใหญ่ ผ้นิอ ย ค รน มา กง แผ่น ดิน พระ บาท สม เดิจ ฯ พระ จอม เกลา เจ ไอ ยูหว จึง พระ ราช 

(๑) ใน ประ ชม พงศา ว คา ร ภาค ที ๒๕ กลา ว วา “พระ ราช ทาน นาม วา วง นนท อุทยาน 

(๒; ประ ชม พง ศ. ๒๕ ว่า “ข ค เม อบ วอก พ. ศ. ๒๔ 0๓" แค ทน วา I รม แคบ มะเ ลง พ. ศ. ๒๔๐๓ 

(๓) ว นที *๓ ก็ นิยาย น 



^ พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 

ทาน เงิน ราย น เบน ค่า แรง จน ขด คลอง ไม่ พอ อยู่ ๑ 0 ๐ ชง ด อง ออก เงิน พระ คล งม หาส มบ่ดี อีก 

๑ ชง ๑๐ ตำลึง น นของ เจา พระยา รวิ วง คม หา โก บาธิ บดี ธารณะ รวม เบน เงิน ๑๑๐๑ ช ไ ๑ 0 
ตำ ลง รวม ทง (ขุด แก้) กลอง เก่า ดวย ๙ เสน เบน ๖๙๔ เสน ขุด ทะ สุ เมือ วิ นพ อุห่ส บดี 

เด อน ๖ แรม ๑๓ ค่า ^®' บ วอก โท ศก พระ ราช ทาน ชื่อ คลองมหา สวิส ดี 

ค รน ณ เด อน ๑ ขน ๑๔ ค่า ' ๒ ) เวลา เซา เสด จ พระ ราช ตำ เนิน ดีวิย เรือกระ บวน 
และ เรือ แห่ ขา ราชการ ขน ไป รบ่พ ระ แสน องค์ ๑ พระ ไส องค์ ๑ ลง มา จา กวด เขมา ภิร ตา ราม ไป 
ประดิษฐาน ไว้ ใน พระ อุโบสถ วิด ปทุม วนา ราม 

ดชป ระ นา สหใ เม อง ตะ วน ออก 

ค รน มา ถึง ณ เดือน ๒ แรม ๔ ค่า ' ๓ ^ เสด็จ พระ ราช ตำ เนิน ไป ประพาส ห ไ] เมือง 

ผ่าย ตะ วน ออก จน ถึง เมือง ตราด ครื งนน ได้ ทำ เรือ กลไฟ ขน ลำ ๑ ชื่อ พระ ที่นิง สยาม อร สุม พล ครืน 
จะ เสด็จ ไป ใน เรือ พระ ที่ นง สยาม อร สุม พล ก็ I นน เรือ เล็ก ไม่ พอ เจา จอม ที่ จะ ตาม เสด็จ ด ไย และ 
ขา ราชการ พน ว้า งาน จึ่ง เสด็จ ด ไย เรือ พระ ที่ นงข ไหล วง เดิม ชื่อ โผน เผ่น ทะเล ให้ เรือ พระ ที่ นง 
สยาม อร สุม พล ช ก้ใป ประ ทบ เมือง ชลบุรี และ อ่าง ศิลา แล ไ ไป ประ ทบ ที่ บาง พระ เมือง บาง ละ มุง 

แล ไ ไป ประ ทบ ที่ ช่อง แสม สาร สไ ให้ กรมการ เมือง ระยอง สร ไง พระ เจดีย์ ฃนที่ เขา แหลม เที่ย น 

องค์ ๑ แล ไ ขาม ต ดิไป เมือง จน ทบ รี เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ขน ประทับ พลบ พล าที่ห นิา เมือง 

เนิน วง ๓ ราตรี รบ สง ให้ ทำ พระ เจดีย์ ฃํ้น ท หล ไพ ระ อุโบสถ วิด โยธา นิมิต ร องค์ ๑ สูง ๙ วา 

แล ไ เสด็จ ไป เขา สระ บาป ทอด พระ เนตร นา ธาร ที่ คลอง นารายณ์ สไ ให้ พระ พพิธ ภ ว้า ดี ทำ พระ เจดีย์ 

ฃนที่ กลาง คลอง นารายณ์ องค์ ๑ สูง ๓ วา แล ว เสด จ ประพาส ไป ท เมือง เก่า เขา พลอย ห ไ แหวน 

บ ไน บาง กะ จะ ทไแ ลไ เสด็จ ออก จาก เมือง จน ทบรื ไป เมือง ตราด ขน ไป ประพาส ที่ เกาะ ช ไง 

แล ไ เสด็จ กลบ เข ไ แวะ ตาม เกาะ และ ผง เบน หลาย แห่ง หลาย ตำบล จน กระทง ถึง กรง ณ วน เสาร์ 
เดือน ๓ แรม ๙ ค่า (๙) เวลา บ่าย 

ครืน เวลา พลบ เจ ไ นาย และ ขุน นาง ที่ ไม่ ได้ ไป ตาม เสด็จ พระ ราช ตำ เนิน น น เข ไ ไป 



เจา พระยา ท พา กร 



วง ศ 



^๓ 



1ผา1 ย ยม เย ย น ท เสด จก ลบ เขา มา ถึงเ ว ลาน น เส ด็จ ออก ที่ พระ ที่นํ่ ง ส น าม ก้น ท น ตไโ สอ ย่คํว ย สมเด็จ 

เจา พระยา อง คน อย จน เวลา ๔ ทุ่ม จึง ได้ เสด็จ ขน เจ ไ นาย ขุน นาง ทน หมอบ ไม่ ได้ ก็ หลบ หลีก 

แอบ แฝง ตาม กระถาง ตน ไม้ หมอบ เผา อยู่ แต่ สม เด จ เจา พระยา อง คน ไ] ยผ้ เดียว 

ค รน รง ชน ณ วน อา ทิต ย เวลา บ่าย ๔ โมง เศษ สม เคจ เจา พระยา อง คน ไ) ยบว ย เบน 
ลม ถึง แก พร าลย นับ อาย เรย งบ ได้ ๖๗ บี 1 



ท ระ ร าป ท , านท ไห้ ชา ว ต่า^ ประ เท? เต ง I หา ละ ฃุด ดล 9 3ถน นต รง 

ใน บมะ เส งนน พวก กงสุล นาย หาง ต่าง ประ เทศ เก้า ชือก้ น ทำ หนังสือ ยื่น ว่า เรือ 

ลูก คไ จะ ขน มาดา ขาย ถึง กรุงเทพ มหา นคร ทาง ไกล นไา หนา ฦดูนื า นัาก็ เชี่ยว แรง น ไ] กว่า 

จะ ซน มา ถึง กรุงเทพ มหา นคร ได้ ก็บว ย การ หลาย ก้น จะ ขอ ลง ไป ดีงห ไง ซอ ขาย ใต้ ปาก คลอง พระ 

โขนง ตลอด ถึง บาง นา จะ ให้ ขุด คลอง ก้ดต ไ แต่ บาง นา มา ตลอด คลอง ผดุง กรุง เกษม จึ่ง โปรด 

เกลา โปรด กระหม่อม ให้ ปรึกษา ท่าน เสนาบดี ๅ ปรึกษา เห็น พร ไ) มก ไเใ หํ กราบ ทูล ว่า ถ ไ ซาว ยุโรป 
ยก ก้น ลง ไป ต ไอ ยู่ ท บาง นา ได้ ก็ จะ ห่าง ไกล ออก ไป ก็มีดุ ณ อย่าง หนึ่ง ควย ความ หยุกหยิก นัน 

นอ ยล ง ถึง จะ ขุด คลอง ให้ เดิน เบน ทาง ลด ก็ ควร จึ่ง' โปรด เก ลา โปรด กระหม่อม 1 ใหํ เจํ ไพ ระ ยา 

รวิ วง ศ มหา โก ษาธ บดี ที่ พระ คล ไ จ ไง จีน ขุด คลอง ตไ แต่ หนา บอ ม ผลาญ ไพ รี ราบ ก้ด ทุ่ง ลง ไป ถึง 

คลอง พระโขนง และ ตด (แก้) คลอง พระ โชน งอ อก ไป ทะ สุ ออก แม่ นา ใหญ่ เบน คลอ งก ก้าง 

๖ วา ลึก ๖ ศอก ยาว ๒๐๗ เสน ๒ วา ๓ คอก เอา ง] ล ดิน ขน ถม เบน ถนน ผง เหนือ ตลอด 

ลำ คลอง ราคา ค่า ก้าง จีน ขุด คลอง และ ถม ถนน เบน เสน ละ ๑ ชง ๕ ต่าลึ ง คิด รวม ทไ ค่า ขุด 

คลอง ตอ ไม้ เบน เงิน ๒๐๗ ชง ๑๔ ต่าลึ ง ๑ บาท พระ ราช ทาน ซือ ว่า คลอง ถนน ตรง ค รน 

กลอง แก้ว พวก ชาว ยุโรป ก็ใม่ ลง ไป อยู่ ที่ บาง นา - ทาน เก้า พน ก้าง าน ต่อ ว่า ก็ ว่า ไกล นัก จะ ขอ อยู่ 

ตาม เดิม 



ษร ะร ๗ ทาน ทรษ ยสร างฟ้ ไล ไท I น 0 ง 

ใน บน น เมื่อ เดือน ๒ แรม ๑๒ ค่า มิสเ ตอ ร่เฟ าเบ นที่ห ลวง สยาม านุเ ครา ะห็ กงสุล 
สยาม ที่เมึ อง ร่าง ยุ้ง มี หนังสือ ถวาย เก้า มา ว่า เชิง เนิน พระ ธาตุ เบน ทาง รวม สต บุรุษ ผูคน 



^๔ พระ ราช พงศาวดาร ร 0 ชก' าลท ๙ 

เป มา ไหว พระ ธาตุ ใม่ม ท พก อา ศ 0 ถา ได้ ทำ เบน ศาลา ใหญ่ ให ไน อา ศ่ยก็ จะ ดี โปรด เกลา 

โปรด กระหม่อม ให้ มี หน งสือ ฃอทึ เกา วน ไอ 3กกุ ษ เจ , าเมื อง ร่าง กัง ออม 1 ให้ แล ว จง ได* พระ ราช' 
หาน พระ ราช ท รพ ยอ อก ไป ใ ห* หลวง ล!] ามา นุเคราะห์ กงสุล สร ไง ศาลา ไว้ ที่ เนิน เขา รม ทาง ที่ จะ 
ขน ไป นม ลการ พระ บรมธาตุ เบน ศาลา ใหญ่ หล ไ ๑ สน พระ ราช ท รพ ย์ ๒. ๓๐๐ เหรียญ ก็มี คน 
ไป มา อา ศ ไ] มาก มิ ได 1 ขาด 

พนา สย 3 ง ญว น' ชา หล ว าเม 3 รัใช่ งอน ถึง เรัา พระยา ริสริ ยวง ที่ 

ฟ้ 31 ห พระ ก ลา โหม 

ล ศก ราช ๑๒๒๐ บ มะเมีย ลิ มโ) ทธิ สก (๑) เบน บ ที่ ๘ ณ เดือน ๕ ขน ๔ กรั ๒ ' 
อง จูซือ กึอ หน ไสึอ กิน เลือก ไก ซึอข ไหล วง ผู้ สำเร็จ ราชการ เมือง ไซ่ ง่อน มา กึง พณ ๆ หิว เจ ไ ท่าน 

ที่ สม ห พระ กลาโหม ฉบํบ ๑ ได* แปล หน ไส็อ ออก เบน คำ ไทย ใจ ความ ว่า 

หน’ งสื ออ ง กน เลอ ก ไกชึ อด งก กิ ใด หก สี แซ่ เอียน ขา หลวง ผู้ สำเร็จ ราชการ เมือง ไช , ง่อน 
ผาย ใต้ ๖ หิว เมือง มา กึง ท่าน เสนาบดี เจา พระยา กลาโหม ให้ ทราบ ด ไ] ย เมื่อ ณ เดือน ๑๒ 

บ มะเส็ง นพ ศก จีน หลิน หอ ง แซ่ หง อ ลูก คา มา กึง ไซ่ ง่อน แจ ไค วาม ว่า ท่าน เสนา บดื ผู้ 1 ใหญ่ 

กรุงเทพ มหา นคร มอบ ญวน เรือ ซด ๒๑ คน ฝาก เรือ ลูก ค ไอ อก ไป กึง ไซ' ง่อน มี หน งสึอ เบิก ร่อง 
เจ ไพ น 8 โ] งาน กรง เทพ มหา นคร สำหรับ ลำ ออก ใ ปด ไย และ ไพร ญวน ๒๑ คน ได้ รับ ไว้ แล ไน 5 น 

ไค้ ให้ บำเหน็จ ราง รัล จีน หลิน หอ ง ลูก คไ และ ซ ไพ เจ ไค ค ถึง การ ครํง ก่อน เมื่อ ขา พ เจ ไก่ บ 

เจ ไค ณ รัก รี^ ๓ } แม่ ท พ กรุงเทพ มหา นคร ได้ ชม นุ มก้ นที่ เมือง อุ ลง มี' ไชย พูด จา สไ ใ] ญา รัน ว่า 

เมื่อ ค รง ๒ พระ มหา นคร ย ไร บเรั นอ ยู่ ว ไพ วก ญวน ที่ ทอง ท่พ กรุงเทพ มหา นคร รับ ไป ได้ และ อาวุธ 
บน ของกรุงเทพ มหา นคร ที่ กอง ท พ ญวน เก็บ ไป ได้ ภาย หลํรี น น เมื่อ เลิก ท พก ลิบ ไป เมือง ที่งํ๋ ๒ 
ผาย ขอ ให้ นำ ความ กราบ ทูล ที่ง ๒ ผาย ผาย ที่ กรุงเทพ มหา นคร ได้ มอบ ไพร่ ญวน ไป ผาย 

เมือง ญวน จะ ได้ คืน อาวุธ บืน ส่ง มา ให้ ตง แด่น น มากว่า ๑๐ บ แล ไ ย ไ' ไม่’ ใค้ฃ่ ไว คราว ประการ 
ใด และ การ ขอน เบน การ แม่ ท พที่ง ๒ ผาย สํญ่ญ ากน ไว้ ข ไพ เจ ไ เบน พน' ก งานอยู่ ใน การ 

(๑) พ. ศ. ๒๔๐® 

(๒) พฤห่ 'สบ คีที่ ©๘ มีนาคม ยงเ บิน นพ ศก จ. ศ.© ๒® ๙ (พ. ศ. ๒๔๐๐) 

(๓) หมาย ถึง เรัา พระ ยาบ ศินฑ รเค ชา ( สํง ห์) เบน แม่รั พร บ ญวน ใน รัชกาล ที่ ๓ เพราะ ท่าน เบน ที่ 
สม หนา ยก ซึ่ง เรียก รัน เบ็่น สามี ญ่ว่า ที รัก รี 



เจ 2 า พระยา ทิพา กร วงศ์ 

อนน การท ส ญญา กน ไว้ นน ซา นาน มา แ/ว หา สำเร็จ ไม่ เบน การ หน่วง ทน ไอ ยู่ ใน ใจ และ 

เมือ เดือน ๑๒ บ มะโรง อฐ ศก เมือง พ นุ' เไธ มาศ บอก หน ไสือ มา ว่า ไพร่ ญวน ตอง พายุ เ รอ/ด ไป 
๒๐ คน นาย เรอ ชือเ วยน เธอ กิน ก/บ มา ถึง พทไ ธ มาศ ใ/การ ว่า กรุงเทพ มหา นคร จ , ด เรือ 

และ คน มา ส่ง ที่ เกาะ คง ปล่อย มา ญวน ราย น ไม่มื หน่ งสือ สำ กํญ มา จึ่ง ไม่ ได้ ทูล เจา เรืย ต นาม 

แต่ จีน หลิน หอ ง พา พวก ญวน ออก มา มืหน่ งสือ เบิก ร่อง จะ แจ งเบ น สำ ค* ญ ขา พ เจา คิด ว่า ครื งนที่ 
ส่ง พวก ญวน ออก มา มิ ใช่ พวก ญวน ที่ จีบ ไว้ แต่ ก่อน แต่ เบน คน อยู่ ใน เมือง ญวน เดิน ทาง ทะเล 

ต่อ ง ลม พายุ/ด ไป กรุงเทพ มหา นคร ได้ ทำนุ บำรุง เลย ง ดูแล ไ) ส่ง มา เหมือน เบน/อ เมตตา เมือง 

ญวน กิ เบน การ เจริญ ดี และ ซึ่ง ญวน เกิม ไต่ อาว ธ บน ไว้ จะ ต่อ ง ใ/คน ส่ง คืน ไป จะ ได้ ตอง/บ 

คำ/ญ ญา เดิม และ ตอบ แทน ซึ่ง เมตตา ส่ง ญวน มา ฃว้พ เจ ไใด้ นำ/อ ความ ขน ทูล เจ ไ เว้ย ต นาม 

กิ โปรด ตาม ที่/ าพ เจ ไ คิด ไว้ น น /าพ เ/า จึ่ง/ งให ไจ ไ เมือง โจฎ ก จด ซน ที่เกิ บ ไว้ ได้ ครไ ก่อน บน 

ทอง บน เหล็ก รวม ๓๐ กระบอก บรรทุก เรือ ลำ เล็ ยง สำ ๑ มอบ' ไ/ ซุน นาง ชื่อ จูซือ คุม เข ไ มา 
ส่ง จึง ได้ ทำ หน ไส อบ อก มา ถ ไพ วก จชือ เข ไ มา ถึง แดน กรุงเทพ ฯ วน ใด ขอ ให้/บ ไว้ โดย สะดวก 
พวก ญวน ซึ่ง ตอง/บ ไว้ น 5 น /าผู้ ใด ส/ครก/บ ไป บ ไน เมือง กิ ซอ ให้ ส่ง ออก ไป จะ ได้/อง/บ คำ 

/ญญ า เดิม ขอ ท่าน เสนาบดี จง พิจารณา ให้ สมควร 

ทน ไสือ มา ณ วํนเ ดีอน ๓ ขน ๑๓ ดา^' , ดีอดี ก ๑๐ บ 1 บ มะ เล็ง นพ ศก 



หน่ง สอ ตฮ บอ วนฃ าทล วง ผู้ สำ เรจ ราชการ เม! อ/!. ชง อ น 

แล ไ โปรด เก/ าโป รด กระหม่อม ให้ ๆ พณ ๆ หไเ จา อ่าน เจา พระยา ศรี สุริย วงศ์ ท 
สมุห พระ กลาโหม มืหน่ งสือ ตอบออก' ไป ใจ ความ ว่า 

กิน เลือก' ไก ซอ ได้ ม หน่ 1 ง สอ ส่ง บน เขา' ไป และ ได้ รบ ญวน เรอ ซด ๒๑ คน ไ/แล ว 

ว่า เมื่อ ค รง เจี ไพ ระ ยาบ ดิน ทร เด ซา แม่/ พิ แต้ พูด จ'' เ/ญ ญ' ากบ แม่ ทพญ วน ท เมือ' ง อุด งมืไ ซย วา เพิก 

ท พก/บ ไป บ ไน เมือง แ/ว ผาย แม่ ทพ ไทย/บ ฃะสื ไ ไพร่ ญวน ที่ กอง ทัพ จบ ได้ 3 อ กไป ผาย ญวน 

จะ คืน เครื่อง ศาสตรา รุธ มา ให้ กาล นาน มา ถึง ๑๐ บี หา ได้ ข่าว คราว ไม่ ค รง นพ วก ญวน 

ตอง พายุ เรือ/ต มา ใน เขต แดน กรุง เ ท พ มหา นคร ทำนุ บำรุง เลย งดูส่ งอ อก มา เหมือน เมตตา ญวน 

(๑) พุธ ที่ ๒๗ มกราคม พ. ศ. ๒๒ 0๐ 



๙๖ พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ฮ1 

เจา เวย ต นาม จง รบ สง ให้ ส่ง บน ทีเ กบ ได้ ๓0 บอก ให้ อง จู ชอแซ , วน ชือ ยิน รับ ว่า ท เม อง ติง เบียน คุม 
เขา ไป ส่ง นน ได้ แจง ตาม' ห นง สอ แล ว และ ญวน ซ ง จีน หลิน หอ ง พา’ ไป ส่ง บี เมือง' ใช่ ง่อน น นเ บน ญวน 
เรอ ตอง พายุ ซด ไป กง เม อง นคร ศร ธรรมราช ๆ บอก ส่ง เซา ไป ณ กรุง ได้ ให้ ไล่ เลียง ไต่ กาม ก็ เบน 
ญวน มา เทียว คา ขาย โดย สุจริต มิ ใช่ ญวน มา ทำ รัาย รับ บาน เมือง ใด จึ่ง ได้ ให้ ส่ง ญวน กรับ ไป 

ใช่ จะ ส่ง แต่ ญวน ๒๑ คน นน หา ไม่ ญวน ต ไ] ง พายุ เรอ ช่ด มา ใน เขต แดน เม อง ขน กรุง เทพ มหา นคร 
ค รัง ไ. ด พระ บาท สม เด จ ๆ พระ จอม เกลา เจา อยู่ ห้ริ ผู้ทรง พระ คุณธรรม รัน มหา ประเส' ริฐ ทรง 
พระ กรุณา เมตตา แก่ คน ทงห ลาย ซึง ม ได้ มิค วาม ผิด ได้ ส่ง ไห กรับ' ไป บาน เม อง เบน หลาย ครื่ง ซึง ว่า 
เมือ เจา พระ ยาบ ดิน ทร เด ชา ออก ไป ทำ ศึก สู้ รบ รับ ญวน พูดรั ญญา ไว้ ว่า เลิก รัพไ ปแรั วจะ ส่ง ญวน 

ที่ กอง ที พ รับ' ได้ คืน' ไป ผาย ญ วน จะ คืน เครือ งรัส ตรา วุธใ ห้นีน เมื่อ ดร ไ แผน ดิน พระ บาท 

สมเด็จ พระ นง เกลา เจา อยู่ หว โปรด เกลา ๆ ให้ เจ ไพ ระ ยาบ ดิน ทร เด ชา เบน แม่รั พอ อก ไป รัด แจง 
การ เมือง เขมร บอก เข ไ ไป กราบ บไ คม ทูลพระ กรุณา ว่า ญวน มา พูด จา จะ งด ท พไม่ สู้ รบ นก มารดา 
และ ภรรยา พระ เขมร บรรดา ตก ไป อยู่ รับ ญวน ก็ ส่ง คืน ให้ ผาย องค์ พระ หริ รัก ษ ราม หาอิ ศร าธิ บดี 

และ พระยา เขมร ก็ ยอม เบน ไมตรี รัน ตาม เมือง ใหญ่ นอ ย ๓ บจะ ส่ง ไป บรรณาการ แก่ ญวน ครไ ๑ 
ตามอย่าง เมือง เขมร เคย มา แต่ กอ น จึง โปรด เก รัา ๆ ดำรัส วา ญวน รับ เขมร ไม่ คิด ทำ ศึก รบ 

กวน รัน จะ ให้ ไพร่ บ ไน พลเมือง ลูก คา ไป มา คา ขาย ถึง รัน ก็ดีแ รัว จึง ได้ ใหไ รัา พระยา 

บ ดิน ทร เด ชา เลิก ท , พก รับ เฃไ ไป กรุงเทพ มหา นคร และ ธรรมดา แม่รั พนา ยก อง ไป ทำ ศึก สงคราม 

แก , รัน ต่าง คน ต่าง ได้ ผู้ คน ช่าง มไ เครื่อง รัสต รา วุธ รัง ๒ ผาย แต่ ผาย กรุงเทพ มหา นคร ได้ 

ญวน มา พระ บาท สม เดีจ พระ เจ ไ แผ่น ดิน ทรง พระ มหา กรุณา เมตตา แก่ คน ซึ่ง มืซึริ ต จึง 

โปรด เก ลไ โปรด กระหม่อม ใหไ ลี ยง ดู ทำนุ บำรุง ตไบ ไน ตไ เรือน ทำ มา หา กิน เบน ภาคภูมิ มา จน 
ทู กรัน น ผาย ญวน ก็ ได คน ไทย ไป แต่ หา ได้ ยิน ว่า เอา ไป เลียง ดู ทำนุ บำรุง ไว้ ที่ แห่ง ใด ไม่ และ 

บน อาวุธ ชึ่งเ รัาเ วียต นาม รับ สง ให้ อง ญวน ผู้ สำเร็จ ราชการ เมือง ไซ , ง่อน ส่ง เฃไ ไป น น ก็ ขอบ ใจ อยู่ 

แล ไ) แต่ ขอ งอน น ผาย เมือง ญวน เก็บ ไว้ ได้ ก็ เบน สิทธิ ของ ญวน เกิด หา ต ไ] ง การที่ ไทย จะ รับ ไว้ ไม่ ที 
กรุงเทพ มหา นคร ตง แต่ พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ จอม เก รัา เจ ไอ ยู่ห้ว ผู้ทรง พระ คุณธรรม รัน มหา 

ประเสริฐ เสด็จ เถลิง ถรัล ย ราช สม บํตแ รัว โปรด ใ กล ไ โปรด กระหม่อม ให้ ลด ค่า ธรรมเนียม ปาก เรือ 
เบด ทา งก า ขาย เรือ ลูก คำ รัง ป วง คน นาน' าป ระ เทศ เข ไ ม' เ กำ ขาย' โดย มา ก หา ได้ เลีย ด รัน หึง หวง แก่ 

คน ต่าง ประเทศ ต่าง ภาษา ไม่ รัาญ วน ไม่ คิด เบน ฃไ ศึก รัต รู รันแ รัว จะ มา คไ ขาย ก็ มา เกิด 



เจา พระ ฃาท พา กร วงศ์ ๙( ^, 

หน ง สอ มา ณ วน อง คา ร เด อ น ๕ ขน ๙ ลา บ มะเมีย สม โ] ทธิ ศก 1 ( ๑ ) 

อา จู ซอ , ไม่ รบ ว่า ธรรมเนียม ญวน ไม่ เคย รไเ หน ไสึอ ตอบ แล วอ งจู ชอก ลา ไป อา จูซึ อ: 
เขา มา ค รง น นก โปรด เกลา ๆ ให้ เล ยา ดู อ!] แพ ท่า บาน เจา พระยา รวิ วา ดม หา โก ษาธิ บด ท่าน เจ โ 

พระยา ค รส ริ ยวง ศวึง ไดัเ อา หน งสึอ ฝาก จน หลิน หอ ง ลูกค้า ออก ไป 

หน ง สอ อง ญวน ชา หลวง ผู้ สำ เรจ รา ร] การ เมือง’ ใ บ ง่อน 
ตอบ เจา ษร ะ ยา ตรี ฟ้ริย วง ต 

ค รน ภาย หล ไ ณ เดือน ๒ ขน ๓ ค่า ( ๒ ) อา กน เลือก' ไก ชึอ มี หน ไ สอ ตอบ ลูก คา 

มา ใจ ความ ว่า 

กน เลือก ไก ชอก งดํก ใด หก สี ตรี ห ยอง เลือ งด ราน เสียด บา เบน ช้า หล วา ผู้ กำ โ) ไ] เ มี อา* 

ใช่ งอน ผาย' ใต้ ทา ๖ ฟ ว เมือง ณ กรุ าเวี ยต นาม มี ความ ชอบ แล้ว คร่า ทำ หน ไ ลือ ตอบ มา ยํไ 

เจา พระยา ศร สุริอ วง ศ สม น ต พา สี พสุ ทธิ มหา บุรุษ ร่ด โน ดม ว่า ที่สมุ ห พระ กลาโหม ผู้ ได้ บ ไค ไ] 
การ รบ ผาย ห่ว เมือง ทะเล ตะ ร่น ตก ณ กรุงเทพ มหา นคร ให้ ทราบ ด้วย เมือ เดือน ©๐ บ มะเมีย 

สม โ] ทธิ สก เรือ จน หลืน หอ ง จีน ก็กฮุ น มา ถึง เมี อา ไช , ง่อน ถึอ หน ไ ลือ เจ ไ คุณ มา ถึาฃ ไพ เจ ไ ฉบบ ๑ 
ให้ แปล ออก ดู ได้ ความ ใน หน ไสึอ นํ้น ว่า ได้ ทราบ ตาม ใน หน ไ สือฃ ไพ เจ ไที่มี เซา ไป ส่า คน ให้ และ 
ว่า ท ไว ลืงชึ่ ง ซอส ไ! เญา คน บน กน คน นนด ไย เมื่อ คร่า ทา ๒ พระ นคร ยำ ทำ ศึก ต่อ ก่น อยู่ น น ทหาร 
ผาย กรุงเทพฯ จ ไ]' ใต้ ราษฎร เมื อา ญวน ก โปรด ๆ ให้ เลื ยา ดู ให้ ทำ มา ทา กิน เบน สุขอยู่ ผาย ทหาร 
เมือง ญวน จ ไ] ไห้ คน เมือง ไทย ไป นน หา ได้ ข่าว ว่า เลื ยา ดู อยู่ ที่แ ห่า ใด ตำบล ใด ไม่ ชา อาวุธ บน ท 

ญวน เก็บ ไป ได้ นน ก เบน สิทธิ ผาย เมือง ญวน กรุา เทพ มหา นคร ไม่ ควร จะ รบ ไว้ และ ว่า สม เด จ 
พระ พุทธ เจา ฝ็ย่ห่ ว ณ กรุน ท พ มหา นคร เสวย ราช สม บํตแลว โปรด ฯ ให้ ยก ค่า ธรรมเนียม 

ปาก เรือ เบี่ด ทาง คา ขาย ม ได้ เกียด ก่น หึาห วา แก , คน นานา ประเทศ เหตุ ดง นน เรือ ลูก คา นานา 
ประเทศ เขา มา คา ขาย ชุก ชม เบน อ* น มาก ยิ่ง ขน กว่า แต่ ก่อน โ! าเมี อา ญวน ไม่ อยาก ก่อ เหตุ ทำ ศึก 

สาก ราม ต่อ ไป อีก จะ เขา มา คา ขาย ก็ มา เกิด และ ชา บ ก่อนก รุา เทพ มหา นคร , โปรด *1 ให้ ส่า ญวน 



(๑) ว* นทํ ๒๓ มน ไก ม พ. ศ. ๒๔ 00 
(๒) พโ เห ไ? บค ท' # มก ราก?] พ. ศ. ๒๔0® 



^๘ พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลทิ ๔ 

ต อ รพา?.! ซด ออก 1ป น น ก็มืข้ อิดีเ บน อิน มาก เท ตด ไ นนข้ าพ เจ ไ จึง คดถึ เซ อนัญ ญา แต่ ค รง ก่อน หี่เ มือ ง 
อด งม ไชย จึง ได้มื หน ไ ลือ บอก ขน ไป กราบ ทูล เจ ไเ วยต นาม ทรง ทราบ แนัว จึง ข้ด , ให้ คน บรร ทูกบื น 
เขา มา ส่ง คน ปรารถนา จะ 1 ให้ ถูก ตอง ตาม ส* ญญา เดิม ซึ่ง กรุงเทพ มหา นคร จะ ร ไ] ไว้ หรีอ ไม่ รไา ไว้ สุด แต่ 
จะ เห็น ควร เถิด ก็ ไม่ เกี่ยว ข้อง ใน การ อะไร ดอก แล แต่ ครไ ก่อน เมือ ใลันั ญญา นันที่ เมือง อุด งมื ไชย 
แส่ ว ซึ่ง ทหาร เมือง ญวน ข้บไ ด้บต รพระ ยา พระ เขมร ผาย กรุงเทพ มหา นคร และ ดุน กรุงเทพ มหา นคร 
คน ลาว ก็ ส่ง มอบ ให้ เจา พระ ยาบ ดิน ทร เด ชา รบ ไว้ ทไ ลน ไม่ แต่ เท่า น น สบ' ไป ราษฎร ผาย กรุงเทพ 

มหา' นคร ต่อ ง พาย ซ้ ดิไป แขวง เมือง พุ ท ใ ธ มาศ ขุน นาง ผู้ รก ษา เขต แดน ทำ ตาม หระ หยเ จา เวย คน ามก็ 
เลย งด ส่ง กลบ ไป ถึง เขต แดน แเ เมือง ประ จํนฅ กรี เขต มืใด้ หวง ไว้ อยู่ ที่ แห่ง ใด ตำบล ใด นัก คน เดียว 
และ ซึ่ง คน เมือง ญวน แต่ กรง ก่อน ทหาร ผาย กรุงเทพ มหา นคร จบ ได้ ไป เลย งดูอ ย่ใน แขวง กรง เทพ ฯ 
มา หลาย บืแส่ ว สุด แต่ ผาย กรุงเทพ มหา นคร จะ ข้ดแ จง ให้ ตาม ใจ คน สนัค ร เถิด ซึ่ง ข้า พ เข้า มืหน ไ! ลือ 
เห ด ควย การ จะ ส่ง บน กน จึง ว่า เอ อม ไป ถึง การ ส่ญญ า เดิม มาด ไน น และ ซึ่ง ให้ หนัง ลือ ที่มื มา ว่า 
งด การ ศึก ลง คราม ให้ ไป มา คา ขาย ถึงนั น การ ข้อ น แต่ ค รง ก่อน เมือง ญวน และ กรุงเทพ 1 เบน 
ทาง พระ ราชไมตรี ไป มา ถึงนั น เบน อิน ลนิท มืใด้ ขาด ลืบ ไป เหตุ นัว ย ขุน นาง รก ษาเ ซด แดน ปรารถนา 
จะ หา ความ ชอบ จึง ก่อ เหตุ เบน ศึก ลง คราม ร ไว ราน ต่อ กไ เต โง แต่ ชุมนุม นัญญ ากไ เที่ เมือง อุด งมื ไชย 

แส่ ว้ก็ งด การ ศึก สงคราม เลิก นัพก นับ ไป ที่ง ๒ ผาย ก็ เบน ทาง พระ ราช ใมต รด ต่อ นันแ นัว ซึ่ง เซต 

แดน ทไ ๒ พระ นคร ทาง ไป มาก น ดาร อยู่ และ เหตุ นัว ย 1 ใน ขถเ ะ เมือ ขาด ทาง พระ ราชไมตรี ราษฎร 
ลกค ไท ไ ๒ พระ นคร จึง ไม่ ไป มา คไ ชาย ถึง อิน แต่ ก่อน กรุงเทพ ๆ ก็ หา มี' ใจ ที่ จะ เกย ดนัน หึง หวง 

ผาย เมือง ญวน ก็ หา' ได้ มี , ใจ ห่ ไม ปราม ไม่ นัด น กรุงเทพ ฯ อยาก จะ ไป คไ ขาย ไป มา ถึง กน เบน อ น 

สะดวก ก็ เบน กวา มอ ยู่แ นัว ลม ทํศต ะ วน ตก นัด ชน บาน ขอ ให้ ท่าน จำ เรีญ สุข เถิด 

หนังสือ เขย นที่ ตอ ดก 0๘ บ เดือน ๑© ซน ๑ ๕ คา 1 " ' 1 

ทูฅเ คน มา/ก เบา มา ทำ ห น 3 ส์ฮส ญญา 

กรน มา ถิง เดือน ๖ พระ เข้า เฝร เด อ รก ที่ ๗ เจ ไ แผ่น ดิน เดน มา รก และ พวก 

ว ไ เดา ลซึ่พ วก กอ ธช และ เบน นัก แห่ง เม องเ ชล ลวก เม อง โฮ ลลไ ตน เม อง ล ตอ มา รน เม อง 

( 9 ) สุก 7 ท ๒๒ กุลา คม พ. ศ. ๒๔ 09 



เ^า พระ ยาทิ VI ากร วงศ์ ^ 

ด ตม าซเ ลา เอน เบล เม อง โอ ล เดน เบค รวม ๔ เม อง แต่ง ให้ มิส เต อร ยอน ยาเ วอ?! [.ก'} รึ เบน 

กงสุล เคน มา: กอ ยู่ท เมือง สิงคโปร์ เบน ราชทูต เชญ พระ ราช สา สนืพ ระ เชไ แม่น* น 1 ด น ม 'เข้, ๅ เข้า 
มา ทา หน ง สอ สญญ า ณ กรง เทพ มหา นคร มาด วยเ รอ กำ บน เห ลกชึ่ อจ ลอน เย นรึล วเล ยม มา ถึง 
กรุงเทพ มหา นก ร ถ; วน เด ธน ๖ แรม ๑ 0 คา^ ขํ้นพ ไอ ยู่ที่บ ไน มิสเ คอ รึดี เก ดะ มา ชอน 

เหนือ ปากกลอง ผด ง กรุง เกษม แล ไมิส เต อรึ ยอน ยา เว ได้ เข้า เผา ไป รเว ดคร ไน นึ่ง 

ครนื ณ วน อง คา ร เด อน ๖ แรม ๑๔ คา ( ๒ ) โปรด เกลา โปรด กระหม่อม ดไผั 
รบ สง , ใหป รก ษา ทำ หน ง สอ สญ ญ- าดว ยมิส เต อร ยอน ยๅเ ว ทด คอ พระ เจ ไ น่อง ยา เธอ กรม หลวง 

วง คาธ ราช สน ท ๑ ท่าน เจา พระยา ครสุ ริ ยวง ศ ท สม ห พระ กลาโหม ๑ ท่าน เจ ไพ ระ ยา รว วงศ์ มหา 
โก ษาธ บด ท พระ คล ง ๑ เจา พระยา ยมราช ๑ พระ ยาว รพ ง? เพ พ* ฒนึ่ บุตร สม เด จ เจ ไพ ระ ยา องศ์ 
นอ ย เบน ผู้ พง ราชการ ๑ ประชุม ปรึกษา ท่า หน ไสือ สญญ าที่พ ระ ราช วไเ ด้ม เบน ส ญญา ๓ ๔ ข้อ 
กรน ณ วน สุก รึ เด อ น ๗ ขน ๙ คา^ , ได้ ประ ท่บต รา หน่ง สึอส ญญา 

รา ร! ทูต ไทย กล ไ] จาก ลอน ดอน 

ใน วน น , น กำ บน ชึ่อ ไป เลคิ ค ก ไ] ค่นช อด กอ เช เข้า มา ส่ง พระยา มน ครึ สุริย วงศ์ 

ราช ทต ชง ออก ไป กรุง ลอนดอน เข้า มา กง กรุง เทพ มหา นคร กวา ม' โดย พส ดาร แจ งอย ใน เรึ อง ราว. 

* ผู้ ~( ๔ ) 

จดหมาย เหตุ ชอง ทูต นน แล ว' } 

ทูต เดน มา รก กล ไ) 

ค รน มา กึง ณ วน พธ เดือน ๗ ขน ๑๔ ค V ๕ ' มิสเ ตอ รึ ยอน ยา เว เข้า เผา กราบ 
ถวาย บ ไก ม ลา กล ไ] ไป ด ไย เรึอ เจ ไพ ระ ยา ม่สเ ตอ รึ ยอน ยา เวเ ข้า มาก รึง น นก ไม่' ได้ ท่า ยศ สิ่ง' ไร ด ไย. 
เบน นาย ห ไง อยู่ ที่ เมือง สิง ค โป รึ เคย เข้า มา หลาย เที่ยว แล ไ โดยสาร เรือ ลูก คไเ ข้า มา แต่ ผู้ เดียว จึง 
มืได้ เข้า เผา ออก ใหญ่ บน ส ลตกึ ยง แต่ ผาย ไทย ข้าง เดียว ความ ใน ข้อ ส่ญ่ญ า และ การที่ ริบ รอง 

มิสเ ตอ รึ ยอน ยา เวแจ ไอ ยู่ ใน จดหมาย เห ตุน นแล ไ 

(®) ศุกร์ ที่ ๙ พฤษภาคม พ. ศ. ๒๔๐® 

(๒) วํนที่ ๑® พฤษภาคม 

(๓) ศุกร์ ที่ ๒® พฤษภาคม 

(๔) คือ จคห มาย I หศุฃ อง หม่อม รา โชท ไ] 

(๕) ว นที่ ๒๖ พฤษภาคม พ. ศ. ๒๔๐® 



#0๐ 



พ: ะ ราช พงศาวดาร 



ร ชก ใลท ๔ 



โปรด ฯ ตง องค์ ฬระ น โร ดม และ 01 ค์หร รา!! ดะ ไน 
ไป ชวฮ ราชการ เม อง เบน ร 

ใน บน น อง ค พระ หริ รํกษ ราม มหา อศร าธิ บดี เจำ แผ่น ดน กมพู ชา มืศภ อก ษร 

ให้ หระ ยา ราช เดชะ พระยา นรี นทรา ธบดื เช่า มา ว่า คํว แก่ ชรา แล ว ขอ ให้ โปรด *1 ตไแต่ง นก องค์ 
ราชาวดี น , กองก ค รีด ว ฝืด ชึ่ง ทำ ราชการ อยู่ ที่ กรุง เทพ มหา นคร น , น ขอ รบ พระ ราช ทาน ออก! ป 
ช่วย ร* โ ไษา แผ่น ดิน ให้ น' กอง ควํต ถา เช่า มา ทำ ราชการ แทน น* กอง ค์ทํงํ๋ ๒ และ ว่า อย่าง ธรรมเนียม 
เมือง เขมร ที่ แกว หาม อยู่ ขอ ให้ ต ไน* ก องค์ กรีส ว่สค เบน ที่ แกว พา ออก ไป ดวย จึง' โปรด เก ล่า' โปรด 
กระหม่อม ด ไน* ก องค์ ราชาวดี มื นาม ว่า องค์ พระ น โร ลม พรหม บริร กษม หา อุปราช ตง นก องค์ 
ศรี สว่ สด เบน องค์ หริ ราช ดะ ใน ไกร แกว พา ให้ ออก ไป ทำ ราชการ ส่วย บิ ตา องค์ พระ น โร ดม 

พรหม บรีร่ กษ์ องค์ หริ ราช ดะ ไน ไกร แกว พา ไ ดิก ราบ ถวาย บ ไก ม ลา ออก ไป เมือ ณ วน เดือน ๗ 
แรม ©๐ คา เบน จำนวน คน เช่า มาร* บ ๕๙๓ กน ตามออก ไป ไทย เขมร ๖๗๒ กน รวม เบน 
กน ©๒๖๕ คน 

กรน มา ถึง เดือน ©๐ เสเ นศผ้ ครอง เม องลู แบก เมือง ปลแ มน เมือง อำ เบิก รวม 
ส) เมือง เรียก ว่า แฮ นใช แอ ดิก ริบ บลค มือ* กษร สา สน สไ เช่า มา ให้ทํ โอ โต ร์นีศ แอ สก ว ลูก คำ 
ช่งค ไห ไง คไ ขายอยู่ ที่ กรุงเทพ มหา นคร ส่ง ให้ เช่า พนํก์ งาน ทน ไที่ ทูล เก คำๆ ถวาย ขอ , ให้ ท โอ 

โค รีนีศ แอ ฝืกิว ทำ หน ไ ดือ ส' ญญา โแ กรุงเทพ มหา นคร 

กรี นมา ณ วไเ พุธ เดือน ๑0 แรม ©๔ กา ท โอ' โด รนิศ แอ ส โเว เช่า เผา กวา ย 

คํกษ รส าฝืนี เครี อง มงคล ราช บรร ถเา การ กระจก ใหญ่ คู่ ๏ ก ส่อง ใหญ่ ส่อง ดาว คน ๑ บืนท •หาร 
มืห อก ปลาย บอก 9 มืด าบป ลาย บอก © รวม ๒ บอก แตร สำ ห ร' บ เบา สำ ร่บ ๑ พรม ใหญ่ 
๒ ดืน ที่ พระ ที่นไ ตุ สต มหา ปราสาท เส ดืจอ อก อย่างกลาง แส่ ว โปรด เก ส่า โปรด กระหม่อม ตง ผู้ 
ร มคํ ง' ให้ ประ ชม ปรี กษา ทำ หน ไส อฝึญ่ ญาคํ วยทํ โอ โด ร์นีศ แอ สก ว ดือ พระ เช่า น ไ) ง!! า เธอ 

กรม หลวง วงศา ริ ราช สืนีท ๏ ท่าน เช่า พระยา ศรี อุริย วง ศ ที่ฝืมุ ห พระ กลา โลม © ท่าน เช่า พระยา 
รรี รงค์ มหา โก ษา ธบดื ที่ พระ คล ไ © เช่า พระยา ยมราช ๑ พระ ยาว รพ งศพิ คํฒนี © รวม ๕ 
ปรีก ษๆ ทำ หนี งส อส่ญ่ ญาที่ พระ ราช วไ เดิม เมือ วน ลง ชึ๋อป ระ ท* บ ตรา ห น ไ สึ อ นน ไม่ , ได้ ย งบ น ฝื ส ต 
เพราะ ไม่ มืภำ มน รบ เช่า 



© 05 ) 



เจ ไพ ระ ขา ท พาก รวง ส์ 

ฝ รง เส์ส์ รบกํ บ ญวน 

ผาย ท เมือ* ญวน สม เด จ พระ เจ ไอ* เม เปรอ' ให้’ ไว ส์อ่ศ 5 ไ รา ลรีโ ก เด อ เย่อ นยเ บน แม่ ห่พ 
คุม กำ บน รบ มา ทำ หน ง สึอสํ ญญา ด 1, วยญ วน อีก ล่า ไม่ ยอม ทำ กให้ รบ เอา เมือง ญวน อด 3 ไรา ลรี โก มา 
ถ* ปาก นา เนอ* เว้ ณ วน I ดอน ๑๐ ขน ๑๔ ดา' ■ ๑ 1 คลอ* นาศ น เรือ ใหญ่ เข ไ ไม่ ได้ จึง ใช้ ขน นาง 
กอ หน ง สอ ลง เรือ โบ ต เขา ไป หลาย ลำ ขุน นาง เอา หน ไสือ ไปยึ่ นก ไม่ มืผูใ ดรํบ จึ่ง เอา หน* สอ ไป 

บก ไว้ บ ชาย ต ลง แล วก กลบ มา ลง เรือ คอยอยู่ หลา ยวน ก' ไม่ เห์น ญวน ลอบ หน 1 งสือ ลง มา จึง แต่ง 
ให้ คน ชน ไป สืบ พวก ญวน เข ไร ตก ระ ซบ บอกว่า มี ขุน นาง ญวน ฉีก หน ไสือ ของ ท่าน ที่งเ สืย อฺคมื 
รา ล ริ' โก ทราบ ความ ดง น นก ยก ทหาร และ เรือ รบ! ประ ดม ยิง บอ ม ค่าย ที่ อ่าว ตุ รน ญวน สูร บท นก มือ 
ฝ รง I ศ ส! ฝ ได้ แตก หนี ไป แต่ ไพร่ บาน พลเมือง นีนฝ รืงเ ศ สมี ใจ กรุณา ให้ อย่เ บน ปรกติ ฝ รง I ศส 
ให้ ช อม ค่าย ไว้ เบน ทีม น ขอ* ฝรไ เศส ที* สน ฝ ร* เส ส?! ค จะ ไป ว่า กล่าว แก่ เจ ไ เว้ ยศ นาม เรือง ญวน 
ฆ่า บาท หลวง ที่ เมือง เว้ 

กรน เดือน ๑๑ ขา* ขน ไว สอด มืรา ลร โก ให้ ขุน นาง!] กก อง ท พ ไปดื ได้ เมือง กวาง: หนำ 
อก เมือง ๑ พวก ญวน จบ' ได้ ทหาร ฝ รง เศส ๒ คน ติด ศีรษะ เสืย คน© เอา แขวน คอ คน ๑ แล ไ เที่ยว 
ศร ะ เวน ว่า ญวน ไม่ ทำ หน ไส อฝึ ญญา ญวน จะ สู้ รบ แข* แร* เตรื ยม ทหาร ไว้ ที่ เมือง เว้ หลาย หมื่น 
ฝ่ร* เศส ว่า ในเ ตอน ๑๑ ข่า* แรม จะ ยก ไป ตี เมือ* เว้ ให้ จ* ได้ แล่ ว้เห้ น ว่า ญวน ยก ลง มา มาก สืบ ได้ 
ความ ว่า หน ทา* ที จะ ขน ไป เมือ* เว้ ลำบาก ยาก มาก นํก ศอ* ขน เขา ล* เขา คน นอ ยก สู้ คน มาก ได้ 
จะ เอา บน เปรี ยม ใหญ่ ไป กข่ด สน จึง ได้ งด กอง ท่ห ไว้ คด ศนมื อ* ขน ที อ่าว ศร น ส รา* บ ไน เมือ* รน 
มาก แล่ ว พวก ทหาร ใน กอ* ทํพเ จบ เบน โรค ตา แด* และ โรค บด เบน ฮ่น มาก มืพ วก ญวน เข่า รีด บอก 
อํศม รา ลรีโ กว่า ศ* อ ยู่ที่นี ไม่ เบน ประโยชน์ อะไร อา กา ศก ไม่ ตี ล่า ไป ศไ อยู่ เมือ* ไข่* , อนมื 

ประ โยชน์ มาก ลำ ใ เไ ที่ โ 1 ก ว่า ง ที* ลึก สน คา เมือ* ลาว เมือ* เขมร ล* มาา 1 า ง น น I สบ ย* อาหาร ก 

บ รีบ รณ และ ข่าว เปล อก ข่าว สา รก เบน สิน ค่า ใหญ่ อํศมื รา ลรีโ กก เห้น ชอบ ค ไอ 



• 0เ4# 



พ: ะ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 

กาว หาร บน 

ผาย กรุงเทพ มหา นก ร ใ. นบ มะเมีย สม อุ ทธิ ศก จุล ศํโไ ราช ©๒๒๐ นน เม อวน 
พอุห่ สบ ด เดือน ©๐ แรม ©๕ ดา''^'' เกด ดาว หาง ซน ห่ว อยู่ ขาง ทศ พา ยํพ หาง น นอ ยู่ ข , าง ทศ 
อีสาน หาง ใหญ่ ซน ตง แต่ เวลา พลบ คา ก แลเ หน เบน ลำ พุ่ง ซน ไป บน อากาศ ค รน เวลา ดึก ศีรษะ ตก 
ไป ตาม ตะ วน หาง ก็ โด่ง ขน ไป อยู่ บน อากาศ หาง เบน หาง กราด กรน นาน ว่นเ ข่า หาง ก็ สน ไป ทุก ห 
ประ มาก; ๑๕ วน จึง หาย พ เคราะห์ ดูก็ ไม เห นม เหตุ สิ่ง 1 ใด เห นมี แต่ ไข้ โคก ระ บอ ลม หไที่ ง 

พระ ราช อาณา จ ไ ไร คอก ๑ ลาง ทีก็ เสีย ไป ส่วน ๑ บาง ๒ ส่วน บาง ๓ ส่วน บาง ลาง ทีก็ห มด คอก 
บาง เบน ทบ ไน นไแ ลิด แล ไย ไย ไป เบน ที่บ ไน อื่น ๆ ต่อ ไป มิ ได้ เบน พร อม กน ที่ เดียว เบน อยู่ ๓ บ 
ดวง ดา วน ข่า ง ยุโรป เขา เห น มา ก่อน เรา ประมาณ ๕ เดือน ผาย เรา จึ ง ได้เ หน ■ ๒ '* 

หระ ราว! ทาน เพลิง สน สม เลอ ษร ะ อริ ยวง ศาต ต ญาณ 
และ ศพ สม เด จ เฉา พระยา องค์ น ไ) ย 

ค รน มา กง ณ เดือน ๑ ขน ๓ คา (๓; โปรด เก ลไ โปรด กระหม่อม ใ หยก ศพ สม เด จ 
พระ อริ ยวง ศาค ต ญาณ ซน เสลี่ยง แปลง หาม ทาง บก ดไแ ศ่ว่ด สุทํศ น เทพ ว รา ราม ไป เข่า เมรุ ผำ ซาว ที่ 
วไ เส ระ เกศ กรน ณ เดือน ©ขน ๕ กา เส ดีจพ ระ ราช ทาน เพลิง 

ค รน ถึง ว นข่น ทริ เดือน ๑ ขน ๘ คา ได้ ชไา ศพ สม เด จ เจ ไพ ระ ยา องค์ น ไ) ยใป เข่า 
เมรุ ที่ หน ไว ดพช ไ] ญาต กา ราม ค รน วน พ โ] หส บด เด อน ๑ ขน ๑๑ คา ได้ พระ ราช ทาน เพลิง 
แล วร่ บ สง' ว่า ที่ เม รุน น เปล่า อยู่ ขอ ฝาก เครึ๋ อง ศพ หลวง ไว้ ใน เมรุ เม รุน นจึ่ง ได้ ปรากฏ อยู่ จน ทุกวน 
น และ ความ ประสงค์ ของ สมเด็จ เข่า พระยา องค์ นอ ย ท่าน ทำ ขน ไว้ ปรารถนา จะ ประชุม อํฐที่ ง ปวง 
ใน ประยูร วงศ์ สมเด็จ พระ อ ม' ริน ทราม' าตย ให้ อยู่ เสย แห่ง เด ย วก น การก ไม่ สม ประ สง ค 

(๏) ว้นที่ ๗ คุ ลา คม พ. ศ. ๒๔๐๑ 

(๒) ใน ประ ชม ประ กา ศร ชกา ลท๊ ๔ ภาค ๔ ว่า นาย จ บคช ศิลป ทรง บาศ ขวา เบน กน เห น คาว ดวง น แค 
ว' น เสาร์ เดือน ๑๐ แรม ๑๐ คา วนท๊ ๒ คุ ลาก ม พ. ศ. ๒๔ อ® 

(๓) พุธ ที่ ๘ ธน วา คม 



©0๓ 



เจ ไพ ระ ขา ฑพา กร วง ศ 

ทูต โฟ่ร ต เกส เบา มา หำ ทน* ไสือ ล้ญ ญา 

ค รน มา ถึง เดือน ๒ พระ เจา แผ่น ดิน' โป รตุ กอ ล แต่ง ให้ อ ศิโก โร ต่รไ สิสุโ กยิ มาร ไ 

เล้า เม อง มา ๓ าเ บน ราชทูต นาย ๑ บุแ สมา' ริบ กา ฟ่นสํ กก ดี ตรี เบน อุปทูต นาย ๑ ต่รื งสิสุ โก เม ว รูป 
รา สุ เบน ดร ทูต นาย ๑ กบ ซุน นาง โปรตุเกส มา ดวย เรือ ชื่อ มงดิ โก ก* ปล้น ชื่อ ตรืก งอรื เขา มา ถึง 
กน ดอน ณ เตือน ๒ แรม ๓ คืา พระยามหา อรรค นิกร พระยา สมุทร บุ ราน ร่กษ์ บอก ขน มา 
โปรด ฯ ให้ ลง ไป ร' บ 

ค รน ณ เตือน ๒ แรม ๕ คา ทูต โปรตุเกส มา ล้วย เรือ ใบ ของ เขา เอง ถึง กรุงเทพ 
มหา นคร ค รน ณ ว* นพฦ ห* สบ ดี เตือน ๒ แรม ๙ คา ขน พ* กอ ยู่ที่ ตึก แขก เมือง ปาก คลอง ผดุง 
กรุง เกษม เล้า มา เผา ออก ใหญ่ พระ ที่นัง ตุสิต มหา ปราสาท ถวาย เฅรื อง มงคล ราช บรรณาการ 

เครือ ง 1 ใส่ นา ร* อน ทำ ล้วย เงิน สำ รบ ๑ พรม ใหญ่ ผืน © ฉาก เรือง รบ ๒ ส มล เรือง รบ รู เชย 0 หีบ 
มืเ ครือ ง หอม หีบ ๑ กล้อง แต่ ด ๑ กล้อง ส่อง ตา เดียว กล้อง ® หีบมื ซอง หวาน แช่ อม ๒ 

ของ ทรง ยินดี ใน พระ บาท สม เดีจ พระ! เนเ กล้า เจา อยู่ ห* ว เครือ ง นา รอน ทำ ล้วย เงิน 
สำ รบ ๑ ฉาก คู่ © หีบ เครือ ง หอม หีบ ® กล้อง ส่อง แต่ ด ๑ กล้อง ส่อง ตา เดียว กล้อง © หีบ 
เหล้า หวาน ๒ หีบ แล้ว โปรด เกล้า โปรด กระหม่อม ตไผู้ ร* , บล้ง ให้ ปรืก ษา ทำ หน ไ สึอล้ ญ ญาล้ วยผู 
ครอง เมือง มา เก๊ า คือ พระ เล้า นอง ยา เธอ กรม หลวง วงศา ธ ราช สนิท ๑ ท่าน เล้า พระยา นิกร บดินทร์ 
ที่สมุ หนา ยก® ท่าน เล้า พระยา ศรืสุ ริ ย วงศ์ ที่สมุ ห พระ กลาโหม© เล้า พระยา รว วงศ์ มหา โก ษาธิ บดี 
ที่ พระ คล้ง ® เล้า พระยา ยมราช ๑ พระ ยาว รพ งศฬิ นัฒน ๏ รวม ๖ ปรืก ษา ทำ หนังสือ ส ญญา ที่ 
พระ ราช ว ไ เดิม เบน ล้ญญ า ๔๗ ล้อ เมือ ล้น ลง ชื่อ ประ นับ ตรา หนังสือ ล้ญญ านน ได้ ยิง บืนส สุด 
ที่ บอ มวช เย นทร ประ สิทธ ๒© นด ผ่าย ทเ รอ รบ โปรตุเกส ก ยิง บน ล สุด ๒® นค ณ เด อน ๓ 
ซน ๓ คืา 1 '' ๒ - ราชทูต เล้า เผา ถวาย บ ไค ไค มล ากล้ บ ไป ความ ใน ล้อล้ ญญา และ การที่ ล้บร อง ทูต 

นน แล้งอยู่ ใน จดหมาย เหตุ นน แ ล้ว 



6)0 ๔ 



พระ ฑช พงศาวดาร รช กาล ท ๔ 

งาน เฉ ลม ท ระ มหา มน เท อร น ระ ทน งอ น้นต ^ มา คม 

ชุ ศก ราช ® ๒๒© บ มะแม^ เอก ศก เบน บที่ ๙ การที่ ทำ พระ ที่ น 1 ร์อ นํนต สมาคม 
ได้ ลง มือ ทำ มา ต ไ แต่' บ ขาล ฉศก มา จน กึง บ มะแม เอก ศก จึง แล ว กำหนด พระ โ) กษ์ จะ ได้ เสด็จ 
พระ ราช ดำเนิน ไป เฉลิม พระ มหา มนเทียร ใหม่ มืพ ระ บรม ราช โองการ ดำ รส ว่า เมึ่อ ทำ การ พระ 
บรม ราชาภิเษก แต่ ก่อน กรม สมเด็จ พระ ปร มา นุ ชิต ชิโนรส ตบ เทียน ช ไ] เสีย ก่อน การ ยไไ ม่ทไ เแ ลำ 
กค รง น จะ ตอง ทำ ให้ เหมือน อย่าง การ บรม ราชาภิเษก เทียน ช ไ] จะ ได้ เอา ไว้ จน เสร็จ การ จึงดํ บ 

ณ วํนจ่ นทร็ เดือน ๖ ซน ๑ ทำ ' ๒ ' เวลา บ่าย ๓ โมง เศษ พระ บาท สมเด็จ พระ 

ปร เม นทรม หาม ง กฎ สุทธิ สมมติ เทพ ย พงศ์ วงศา ติ ศว รก ษ' ตริ ย์ วรชํ ตติย ราช นิกโ รด น จาตุ รน ต- 
บ รม มหา จก รพ ร รติ ราช ส ไก าศ บรม ธรรมิก มหา ราชาธิราช บรม นาก บรม บพิตร พระ จอม เก ลำ. 
เจ่า อยู่ หไ เสด็จ ออก พระ ที่ นง นง ครา ญ สโมสร พร ไ) มด ไย พระ บรม วงศา นุ วงศ์ และ ซา ราชการ 
ผู้ใหญ่ ผู้ น 1 อยเ ผา ทูล ละออง ธสีพ ระ บาท ทรง บำเพ็ญ พระ ราช กุศล กวา ย ไตร บริขาร ใน การ พระ ราช 
พิธี เฉลิม พระ ราช มนเทียร พระ สงฆ์ ๙๐ รูป พระ บวร วงศ์ เธอ กรม หมี นบ วรร ไษีสุ ริยพิ นธุ ๙ ๑ 
หม่อม เจ ไ ราชา คณะ ๓ องศ์ ดือ หม่อม เจ่า สีลว รา ลไ การ ๑ หม่อม เจ า ญาณ ว รา ภรณ์ ๑ หม่อม เจา 
ส ไว รวร ประสา ธน์๏ หม่อม เจ่า เปรียญ ๔ องศ์ และ พระ ราชา คณะ ใน พระ นคร ๕๕ รูป พระ ครู ๑® 
พระ ราชา คณะ หไ เมือง ๕ พระ ครู© ทรง ถวาย ผา ไตร เนอ ด ย่าม พ ช นอต ลด ดอก เสมอ กน ทง ๙๐ 
ที่ ศาลา พระ ที่ นง สุทไ ธสว รรย สรง นาค รอง ไตร เสร็จ แล ไ สวด พระ พุทธ มนต์' ใน พระ ที่ใ น นง ครา ญ 
สโมสร ที่ ง ๙๐ รูป ต ไ นาว งด ไย ค รน เวลา ๘ ทุ่ม ๖ บาท เสด็จ ออก พระ ที่น งอน นต สมาคม 
ทรง ถวาย เทียน ชนวน แก่ พระ บวร วงศ์ เธอ กรม หมี น บวร รไษี สุริย พ ไเ/ ทรง จุด ธูป เทียน ช ไ] 

ประ โดม จึ] พ าทย์ กลอง แขก แตร ส ไซ ฆ อ ง ช , ย บ่ \\ แฑา ะว์ แล ไพ ระ สงฆ์ ๔ รูป ต ไสว ดทํ อง ภาณ 

พระ ราชา คณะ นง ปรก รูป ๑ ผลํด เปลี่ยน กน จน จบ จบ ละ ๕ รูป จน สำเร็จ การ พระ ราช พิธี และ 
พระ มหา ราชครู พิธี พราหมณ์ , โห รา จาร ย์ป ระ ชุม พรีอ มก น เชิญ เท ว รูป ตง เบญจ นพ ร' ตน โหม กูณฑ์ 

หอ เสถียร ธรรม ปริตร 



(ษ) พ. ศ. ๒๔ 0๒ 

(๒) วน ที่ ๒ V) ฦษ ภา คม พ. ศ. ๒๔ 0๒ 



เจา ท (ระ ยา ท พา กร วงศ์ 



๑0*^ 



ค รน ณ วน องการ เดือน ๖ ขน ๒ คน์ ๑ ) เวลา เซา เสด็จ ออก พระ ที่น์ งอน นํตส มา คม 
ทรง ถวาย บาตร ผา เ ชิง เขียน ลาย ทอง สลไ ไ แพร จินเ จา ๘๐ ทรง ประเคน สำ รีบ คาว หวาน พระ สงฆ์ 
รบ พระ ราช ทาน ฉํน ค รน เวลา บ่าย พระ บวร วงศ์ เธอ กรม หมื่น บวร รไษี สุริย พ้น/และ พระ ราชา 
คณะ ๑๙ รูป เข าใป สวด พระ พุทธ มนต์ (ณ พระ ที่ น 4 งบ รม พิมาน ๕ รูป พระ ที่ ใบ งจ นิทร ทิพ' โย ภาค 
๔ รูป พระ ที่ นง ภาณุ มาศ จำ รูญ ๕ รูป พระ ที่ นง มูล มนเทียร ๕ รูป หม่อม เจา ราชา คณะ ๓ องศ์ 
หม่อม เจ ไ เปรียญ ๔ องศ์ พระ ราชา คณะ ๕๐ องศ์ พระ ครู ๓ องศ์ รวม ๖๐ รูป สวด 
ณ พระ ที่ น งอ นํนต สมาคม เสด็จ ออก ทรง จุด เทียน เครื่อง นม สกา รแลว พระ มหาราช ครู พิธถ วาย 
ใบ สมิต โหม เพลิง บด พระ องศ์ แลิ ว เสด็จ ซน ทรง สต่บ่ พระ สงฆ์ สวด บน พระ ที่ นง ภาณุ มาศ จำ รูญ 

ที ง ๓ วน และ เจ ไพ นํก งาน ชาว พระ เครื่อง ต่นิ ได้ ครอบ สาย สิญจน์ ตง พระ มหา มงคล ทูล เกลา ทูล 
กระหม่อม ถวาย 

ค รน ณ วน พุธ เดือน ๖ ขน ๓ คา เวลา เซา เสด็จ ออก พระ ที่น์ งอน นต สมาคม 
พระ สงฆ์ ๘๐ รูป รีบ พระ ราช ทาน ฉน เสรี จ แล ว ทรง ถวาย บริขาร หีบ หมาก แกว มี เครื่อง พร 1 อม มุ้ง 
ประทุน เสื่อ อ่อน หมอน อิง ลาย วิ ลา ศ หมอน หนุน หน ไอ ไ) ลด พํชนี หนำ ลาย วิ ลา ศ เสื่อ คลา 
หมอน ขวาน รวม ๑๐ สิ่ง ค รน เวลา บ่าย สวด พระ พุทธ มนต์ ที ง ๕ แห่ง ครี นรี นพ โ] ห สิบดื 
เดือน ๖ ซน ๔ คา เวลา เชไ พระ สงฆ์ ๘๐ รูป รีบ พระ ราช ทาน ฉน เสรี จ แล ไ ทรง ถวาย บริขาร 
เครื่อง นา ชา อง โล่ กา ทอง แดง กล่อง แดง มี ฝา บด เครือ ง สำ ห รีบ คาว หวาน! ที 3 ๘๐ รูป เวลา 
บ่าย สวด พระ พุทธ มนต์ ใน พระ ที่นํ งทีง ๕ แห่ง ครืน เวลา ๗ ทุม เศษ พระ โ] กน์ เสด็จ แต่ พระ มหา 
มนเทียร มี โหร พราหมณ์ โปรย ขาว ตอก ดอกไม้ เบา พระ มหา สไฃ์ ทีกฃิ ณาว ฏ ตีบ่ณ์ เฑา ะว นำ เสด็จ 
ทรง โปรย เงิน ตาม ทาง มี นาง เชิญ เครื่อง ราช บริโภค พาน ถไ งา ศิลา บด ผล พี่กวิ ลา โดย เสด็จ ถึง พระ ที่นํงิ 
แล ไ) ประโคม บ พาทย์ กลอง แขก แตร ส่ง ฃ์ ฆ อง ไชย เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ฃํ้นที่ สรง จึง พระ ราช 
โก ษาใ ซสห สิ ธารา ถวาย เครื่อง พระ มูรธาภิเษก สรง นา พระ พุทธ มน ตก บ พระ เตา ๕ พระ องศ์ 

กรม หมื่น บวร รีงษี สุ ริยพํ นมุ้ ถวาย น ไพ ระ พุทธ มนต์ ด ไย พระ เต ไ ศิลา พระ ครอบ สม โ] ทธ พระ เจา 
พี่ ยา เธอ กรม พระ พิทีก ษ เทเวศ ร พระ บวร วงศ์ เธอ กรมขุน นรา นุ ชิต ถวาย นา พระ พุทธ มนต์ 
ควย พระ เต่า ปทม นิมิต ๔ อง ค พร าทม ณพ โ) ฒ บาศ โหรา จาร ย ถวาย พระ เตา เบญจ ค พย และ 

พระ มหา ส ไข ๕ พระ มหา ส ไข ๓ พระ โ] กษ์ ยก พระ เศวต ฉไ] ร บน พระ ที่ นง บรม พิมาน องค์ ® ทน 



(๑) วน ท ๓ พฤษภ ากม พ. ท- ๒๔ 0๒ 



0๐๖ 



พระ ร ไช พง สาว ดาร ร ชกา ลท ๔ 

พระ ทน ง ภาณุ มาศ จำ รูญอ งก ๑ พร อม กน ค รน สรง เสร็จ แล ไ พระ โ) กษ์ เสด็จ ขน บน พระ ที่ บรรทม 

บน พระ ทน ง ภาณุ มาศ จำ รูญ 1ส ดจ โดย ทาง ลาด พระ บาท ม้นา งชไ ระ พระ บุๅท แทบ เชิง อ ไม จ 1 นทร์ 
พระ ทน ง เสด จ ถึง ท พระ บรรทม แล ว พระ บรม วงศ์ ผู้ใหญ่ ถวาย ไชย มงคล ทา ววร จ ไ •เท ร์ ถวาย 

ดอก หมาก ทองคำ ลูก กุญแจ ค รน หยุด เส ยง ประโคม แล ว เจา พน ไ งาน ประโคม ขบ ไม้ 

ค รน รง ขน วน ศุกร์ เด อน ๖ ขืน ๕ คํที่ 5 บี เวลา เซ ไ ๒ โมง ๓ บาท เสด จอ อก 
พระ ทน งอน นต สมาคม พระ ฤกษ์ ยก พระ มหา เศวต ฉตร พระ ที่ นง และ พระ เศวต ฉตร พระ ที่ นง 

ภทร บิฐ พระ ทน งอ ฐ ทิศ พร อม กน ทไ ๓ องศ์ พระ สงฆ์ ๘๐ รูป ถวาย ซ ไ] มงคล ประโคม 
บี พาทย์ กลอง แขก แตร สงฃ ฆ 1 อง ซ ไ] ยิง บน เลก ๑๐๘ บอก บอก ละ ๑ น้ด ยิง บน ใหญ่ 
๔ ทิศ พระ ราช วง ๔ บอก ยิง ๒๑ น้ด มีบื พาทย์ ประโคม ที่ ยิง!] นที่ง ๔ ทิศ ค รน เสร็จ แล ว 
พระ สง ฆ รบ พระ ราช ทาน ฉนแลว ทรง ถวาย ไทยธรรม ธูป เทียน โคม แกว ร่ม ฝ รง แพร ชาม เถา 
ม ฝา กา ถ ไย รอง เท ไ กำมะหยี่ เสร็จ แล ไ จึง นิมนต์ พระ สงฆ์ ขน บน ยก พน พระ เฉลียง พระ ที่น้ง 
อนน ต สมาคม ข ไง ละ ๔๐ รูป แล ว เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ขืน พระ ที่น้ งอ ฐ ทิศ เบน พระ โ เก ษ พระ สงฆ์ 
ถวาย ช ไ] มงคล ประโคม อีก ครไ ๑ พระ มหา ราชครู พราหมณ์ พ โเฒิ บาศ' โหราจารย์ บ พาทย์ 
กลอง แขก ฆ ไง ช ไ] แตร ส ไข มโหระทึก พร อม กน ๘ นาย ที่ง ๘ ทิศ กล่าว และ โหร พราหมณ์ 
ไป ริบ ข ไว ตอก ดอกไม้ เชิญ พาน พระ มหา ส ไข ท' กฃิณ าวฏ กล ไ] เข ไป ระ จำ ทิศ ที่ ง ๘ ทิศ แล่ ว อ่าน 
เวท ถวาย นา เวียน ไป โดย ล 0 าดไ เบา พระ มหา สไฃ ตีบ ณเฑ าะวี นำ เสด็จ โดย ทาง ลาด พระ บาท ไป ซน 
พระ ที่ นง ภ ไร บีฐ ค รน ถึง ทรง ประทีป เหนือ พระ ที่ นง ภ' โทร บิฐ ลาด ด ไย แผ่น ทอง จำ หล' ก เลน ชาด 

หรศุ ณ เบน รูป ราช สี หอน มีม ห' ไต เดชะ แล ไ ให้ หยุด เสียง ประโคม ทรง เครื่อง เบญจ รา ชก กุธภ ไน ฑ์ 
พระยา' โหรา ธิบดี พระยา ธรรม สํตย์ สุจริต ถวาย ไชย ว ไม น มงคล พระ มหาราช ครู พิธี อ่าน เวท 

ถวาย ช ไ เสร็จ แล ไ ทรง โปรย ดอก พิกุล ทอง เงิน แล่ ว พระ สงฆ์ ถวาย ย ถา สไพี ทรง พระ ราช อุทิศ 
ด ไย พระ เต ไที่ โกษิ โณท ก เสร็จ แล่ วี ให้ ประโคม อีก ครไ ๑ แล่ ว เสด็จ ขน พระ ที่ นง มหา เศวต ฉตร 

พระ บรม วงศา นุ วงศ์ ขไ ทูล ละออง ธุลี พระ บาท ผู้ใหญ่ ผู้น้อย เข ไ เผา ทูล ละออง ธูลีพ ระ บาท พ ริ อม กไ 
โดย ลำ ดบ แล ไ ให้ หยุด เสียง ประโคม จึง เจํไ พระยา นิกร บดี นทรม ห นทรม หาก ไย าณ มิตร เจ ไ 
พระยา ธรรม าธิก รณ าธิ บดี กราบ บ ไค ม ทูลพระ กรุณา ถวาย ช ไ มงคล ขอ ให้ ทรง พระ เจริญ ใน สิริ 



(๑) วน ที่ ๖ พฤษภ ากม พ. ศ. ๒๔ อ ๒ 



เจา พระยา ท พาก รวง ศ 



๑ (ว ๓! 



ราช สม บต สืบ ไป ภาย หนา พระ สง ฆ สวด พระ คาถา จบ สง พระ พิมล ธรรม ด' บ เทียน ช ไ] แล ว ถวาย 
อดิเรก ถวาย พระ พร ลา ทรง พระ ราช ทาน ทอง เพ 1 อง เงิน เถา พระ บรม วง สาน วงศ์ ฃไ ทูล ละออง ธุลี 
พระ บาท ผู้ใ ห ญ่ ผู้ น ไ) ย ทวี ก" น 

พระ บรม วง สานุ วงศ์ และ ทา วนา ง ขา ทูล ละออง ธุลี พระ บาท ผาย ใน พร อม กน พระ บรม 
วงศ์ ผู้ใหญ่ จึง ถวาย ไชย มงคล ทรง โปรย ดอก พิกุล ทอง พิกุล เงิน พระ ราช ทาน เงิน เถา เสรี จ แล้ว ค รน 
เวลา บ่าย ตง บาย สร แกว บายศรี ทอง บายศรี เงิน บายศรี ตอง ๕ ชน ๒ สำ รบ พระ บรม วง สานุ วงศ์ 
ขา ทูล ละออง ธุลพ ระ บาท ผู้ใหญ่ ผู้น ไ) ย ผาย หนา ผาย ใน เวียน เทียน สมโภช พระ ทีนงิ ประโคม บ พา ทย 
กลอง แขก แตร ล้งิฃ์ ฆ ไ) ง ช ไ] มี งาน สมโภช ไม้ ลอย เดิน ลวด นอน ราน หอก ดาบ โมงครุ่ม ญวน หก 
เวลา เซา บ่าย ๓ เวลา แล้วออก ทรง โปรย ทาน ณ พระ ที นง พุทไ ธ ศว รรย เวลา บ่าย ๓ ว* น มี 

พระ บรม ราช โองการ ให้ ถวาย จตุ บจจึ ย แก่ พระ สง มี ใน การ พระ ราช พิธี ๙ 0 รูป โดย ลำ ดํบ ตาม กาล 
พระ บวร วงศ์ เธอ กรม หมื่น บวร รไษี สุรีย พ* นธุ , สมเด็จ พระ พุทธ โ ฆษา จาร ย์ (จี่) เบน ผู้ อำนวย 
การ พระ ราช พิธ ทรง ถวาย องศ์ ละ ๕ ตำลึง พระ ธรรม ไตรโลก เบน ผู้ ประกาศ เทวดา ทรง ถวาย 
๕ ตำลึง พระ ราชา คณะ นง ปรก ©๒ รูป ทรง ถวาย รูป ละ ๔ ตำลึง พระ ราชา คณะ พระ ครู 

สวด ทอง ภาณ ๔๘ รูป ทรง ถวาย รูป ละ ๔ ตำลึง หม่อม เจา ราชา คณะ ๓ องศ์ หม่อม เจ ไ 
เปรียญ ๔ องศ์ พระ ราชา คณะ พระ ครู ©๐ รูป รวม ๑๗ รูป ทีมิ ได้ สวด ทอง ภาณ ทรง ถวาย 
ร ปละ ๓ ตำลึง รวม เงิน ถวาย พระ สง ฆ ๙ 0 รูป เบน เงิน ©๓ ชง ๙ ตำลึง มี เทศนา ๓ วี น พระ 
บวร วงศ์ เธอ กรม หมื่น บวร รไษี สุริย พ่น ธุ ๙ ถวาย เทศนา เท ว ตา อุทิศ พระ ศา สน โสภณ ถวาย เทศ 
นา มงคล สูตร ร* ตน สูตร สมเด็จ พระ พุทธ โ ฆษา จาร ย ถวาย เทศนา พระ ราช พงศาวดาร ทรง ถวาย 
ไตร จีวร เครี อง บริขาร พร อม เงิน ค่า จตุ บจจ ไ] ใน เทศนา กณฑ์ ละ ©๐ ตำลึง รวม เงิน ถวาย พระ สง มี 
สวด พระ พุทธ มนต์ และ เทศนา เบน เ งิน ©๔ ชง ©๗ ตำลึง ทรง โปรย ทาน การ สมโภช เวลา บ่า อ ๓ 
วน เบน เงิน ๓ ช 4 ง ๒ ตำลึง ๒ บาท พระ ราช ทาน แจก เงิน เถา ขาง หนา ขาง ใน เงิน เกา ๕๗๔ 
เถา เบน เงิน ©๓ ชง ©๐ ตำ ลง ๓ บา บ ๓ ส ลง ทอง เพ อง ๗๔๐ เพ อง ทอง หน ก ©ชง ๓ ตา ลง 
๒ สลึง ดอก พิกุล ทอง ทรง โปรย ๙๖๐ ทอง หน ก ๑ ตำ ลง 01 บาท ๓ ส ลง ๑ เพ อง รวม ทอง หน ก 
๏ ชง ๕ ตำลึง ๑ สลึง ๑ เพ อง เงิน พระ ราช ทาน เคร อง เล่น เ^ อ ง ประ โคม สมโภช เงิน ©๙ 
ตำลึง ๓ สลึง © เทือ ง พระ ราช ทาน คน ปง ะ จำ ง'' เน ๓©' ๙ คน เบน เงิน ๙ ตำ ลง ๓ บาท ๓ ส ลง 



๑๐๘ 



พระ ราช พงศาวดาร ร 0 ชกา ลท ๔ 

๑ 1พ อง พระ ราช ทานขา ทูล ละออง ธุลพ ระ บาท ผาย ใน ๒ ชง เครื่อง ประโคม ฃ้าง ใน พระ ราช 

ทาน สน ๑๗ ตำลึง ๓ บาท รวม พระ ราช ทาน ใน การ พระ ราช กุศล เบน ทอง ๑ ชง ๕ ตำลึง ๑ สลึง 
๑ เพ อง เงิน ๓๔ ชง ๑๗ ตำลึง ๒ บาท 

สร างป 1 ะตู กำแหง ฬระ บรม มหาราช วง บน นอก 

ทรง พระ ราช ดำริ ว่า ประตู กำแพง พระ ราช ริงที่ I บด อยู่ เบน นิตย์' ใกล้ กระ ชน นํก ผู้ คน 
เขา ออก ละ เลา ละ ลม ไว้ ใจ ใม ไค้ จึง ทำ ประตู ออก อีก ชน ๑ เบน ประตู ๒ ชน ขน ประตู วิเศษ ไชย 
ครีบ่ ระ ตู ๑ ประตู เท วา พิทก ษ ประตู ๑ ประตู ศรี สุนทร ทวาร ประตู ๑ เดิม เบน ประตู ชน เดียว มี 
ชม อย่าง ฝ รง ก โปรด *1 ให้ ทำ เบน ประตู ๒ ชน ซน แก้ ซุ้ม เบน ยอด ปราง ค์ที่ง สน 

เรอ กใค ว่ระ หว่า ง ชุน สุวรรณ กบ เจา จอม ชอซ 

ค รื่น มา กึง เดีอ น ๗ เกิด ความ เรื่อ งอ ไย เขียน ขุน สุวรรณ บุตร พระยา ราช ริก ดี ให้ อี 

กุหลาบ ภรรยา เข ไ ไป พูด จา แทะ โลม เจ ไจ อม ชอย บุตร พระยา บำเรอ ภไา ดี มีผู้ที่ ง หน ไสือ ข ไง ใน 

โปรด ๆ ให้ ตระ ลา การ ชำระ ได้ ความ จริง ว่า ริก ใคร่ ให้ ข ไว ของ กิน เนือง ๆ แต่ ไม่ กึง ต ไก น ลูก ขุน วาง 
บท ให้ เอา อ ไย เขียน อี กุหลาบ ไป ประหาร ชีวิต เสีย ที่ริด มก สน ณ ริน ริน ทร์ เลือน ๗ แรม ๑๒ คา’ ® , 
แต่ต่ ว้อีช อียนื นให้ ลง พระ ราช อาญา หก สิบ แล วส่บ เสี่ยง’ ไว้ แล ไ โปรด เกลา โปรด กระหม่อม ให้ 
เนรเทศ พระ โย คา ญาณ ภิริต เถร ราชา คณะ ผาย วิบส ส นา ธุระ วด ราช สิทธา ราม ๑ เจ ไ อธิการ 
ริด บาง ประ ทูน ๑ เบน ผู้ ให้ นา มนต์ อาย เขียน อี กุหลาบ ให้ เนรเทศ ไป อย่ที่ เมือง สงขลา 

ท ระ ราช หาน เงิน คน ชรา นิ การ 

ค รื่น มา กึง เลือน ๙ ผู้ ที่' ไป ทำ บญชี คน ธรา พิการ ท งิใน กรุง นอก กรุง และ หว เมือง ชน , ใน 
ไค้ จำนวน คน ชรา พิการ ๑๕, ๒๐๔ คน ให้ ปลูก ปะรำ ตลอด ที่ หน ไพ ระ ทน งสุท ไธ ศว รรย ขอ แรง ขำ 

ราชการ เจ๊ส่ ว เริา ภาษี ทำ ขาว กระทง นอ ยๆ พอ สมควร มา เลย ง ใน วน ศ กร เดือน ๔ แรม ๔ กริ ๒ 1 
ค รื่น ริบ อาหาร แล ไก พระ ราช ทาน เงิน คน ละ ๑ บาท เบน จำนวน คน ๑๔. ๘๒๗ คน สน พระ ราช 
ทริพ ย์ ๑๔๕ ชง ๖ ตำลึง ๓ บาท ค รื่น ริน รุ่ง ขน ณ ริน เสาร์ เดือน ๔ แรม ๙ คา คน ที่ มา ริบ 
ทาน ทาง ไกล ย ไ มา ไม่ กึง ก ได้ พระ ราช ทาน อก คราว ๑ คน ๓๔๑ คน เงิน ๔ ชง ๑๕ ตำลึง ๑ บาท 
รวม ริน เบน คน ๑๕. ๒๐๔ คน เงิน ๑๙๗ ชง ๑๒ ตำลึง 



(๑) ว' นที ๒๙ มิถุนายน พ. ศ. ๒๔ อ ๒ 
(๒) ว้ นที่ ๒๒ กรกฎาคม 



เจ ไพ ระ ยา ท พาก รวง ศ ๑0 3 

เสด จ ประ นา สห่ไ เม อง ทะเล ตะ บ่น ตก 

กรน ณ วน จน ทร เดือน ๙ ขน ๓ คา (๑) เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ไป ประพาส ทอด 

พระ เนตร เไเ หว เมือง ผาย ทะเล ตะ วน ตก พระ ฤฦษ เวลา ๒ ยาม เศษ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน โดย ทาง 
ชลมารค ณ เรอ พระ ที นง กลบ สมุทร จาก ท่า ท ประ ท่บ นิเวศ วรดิ ษฐ มีเร อก ระ บวน นำ เสด็จ ขา 
ทูล ละออง ชุ ลพ ระ บาท ซึง อยู่ รก ษาพ ระ นคร ตาม ส่ง เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ถึง ห น าวด ยาน นาวา ทรง 

เรอ พระ ทน ง มณี เมขลา ใช้ จก ร ไป วน อง คา ร เดือน ๙ ขึน ๔ คา เวลา ๒ ทุ่ม เศษ ถึง ท่า 
ท ประ ทบ ปาก นิา เมือง ปราณบุรี ทอด ประ ท' บ แรมอยู่ ใน เรือ พระ ที่นิง ราตรี ๑ ว' นพ ธ เดือน ^ ขน 
๕ คา เวลา ยา เที่ยง แลว ออก เรือ พระ ที่นไ มณี เมขลา ใช้ จ กร ไป เวลา ๒ ทุ่ม เศษ ถึง ท่า ที่ ประ ทบ 
พลบ พ ลา ทอง อ่าว ตำบล เกาะ หล ไไ แขวง เมือง ประจวบ คีรี ขนธ ทอด ประ ท่บ แรมอยู่ ใน เรือ พระ ที่ 
นิ ง ราตรี ๑ วํนพ โ] ห' ส บดี เดือน ๙ ขน ๖ คา เวลา บ่าย ๔ โมง เศษ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน โดย 

เรือ ช่วง ไป ประพาส ทอด พระ เนตร ตาม เกาะ และ ผง คุ้ง มะนาว เวลา ยา คา แล ไ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน 
ขน ประ ทบ บน พล บ่พ ลา พระ ราช ทาน เงิน แก่ ราษฎร ชาย หญิง ซึ่ง มี อาย มากกว่า ๒๐, ๐๐๐ ว' น คน 
ละ ๑ บาท เวลา ยาม เศษ เสด็จ กลบ ประ ทบ แรม ณ เรือ พระ ที่นิง มหา ไชย เทพ 

ว' น ศุกร์ เดือน ๙ ขน ๗ คํ่า 1 ๒ 1 เวลา ยา รุ่ง แล ไ เอ อก เรือ พระ ที่นิง มหา ไชย เทพ ใช้ จ กร 
ไป เวลา บ่าย ๒ โมง เศษ ถึง ท่า ทีประ ทบ ตำบล แหลม ทองหลาง แขวง เม อง กำเนิด นพคุณ ทอด 
เรือ พระ ที่นิง ประ ท บ่ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน โดย เรือ ช่วง ไป ประพาส ทอด พระ เนตร ตาม เกาะ และ ผง 
แล' นสด็ จฃํ้น ประ ทบ บน พลบ พ ลา พระ ราช ทาน เงิน แก่ ราษฎร ชาย หญิง ชง มี อาย มากกว่า ๒๐, ๐๐๐ 
วน คน ละ ๑ บาท แล ว เสด็จ พระ ราช ดำเนิน กลบ ประ ท่บแ รม ณ เรือ พระ ทนิง มหา ไชย เทพ ราต ร ๑ 
ณ วน เสาร์ เดือน ๙ ขน ๙ คา เวลา ยา รุ่ง แล ไ) ออก เรือ พระ ที่นิ ง' ใช้ จ กร ไป เวลา บ่าย ๔ โมง 
เศษ ถึง ท่า ที่ ประ ท' บ่ พลบ พ ลา ปาก นิา เมือง ชุมพร ตง แต่ ว่นิ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ไป จน ถึง วน ๔ คา 
ตาม ทาง ไม่ ม พายุ ไม่ มผ่น คล น สงบ เม อเร อ พระ ทน ง ทอด ประ ทบ หนา พลบ พ ลา ปาก นา เม อง 

ชุมพร มี ลม พายุ ฝน ตก อย่ โมง เศษ เวลา คำ เสด จ พระ ราช ดำเนิน ขน ประ ทบ บน .พลบ พ ลา ผูว่า 
ราชการ เม อง กรมการ เขา เผา ทูล ละออง ธุส พระ บา ท นำ สิง ของ ทูล เกลา ทูล กระหม่อม ถวาย เวลา 

ยาม เศษ เสด็จ กลบ ประ ทบ แรม ณ เ รอ พระ ท , แง มหา ไช อ เท ทวา ด , า ๑ วน อา ทด บ เด อน ๙ ขน ๙ คา 

(๑) ว' , นที ๑ สิง หาก ม พ. ศ. ๒๔๐๒ 
(๒) วน ที่ ๕ สิงหาคม พ. ก. ๒๔๐๒ 



6 ) 6) 0 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 

1ว ลาเ ซา ๔ โมง เศษ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน โดย เรือ พระ ที่ นง มณี เมขลา ไป ประพาส ทอด พระ เนตร 
ตำบล เกาะ ง่าม เบน ทมื รง นก อย่าง ดืเบ นอ ไ เมา กอ ยู่ ห่าง ผง ทาง ๔๘๐ เสน เวลา บ่าย เสด จ พระ ราช 
ดำเนิน กลบ ประ ท ไ] แรม บน พล ไ] พ ลา พระ ราช ทาน เงิน แก 1 คน ชรา ราษฎร ชาย หญิง ชึ่งมี อาย มาก 
กว่า ๒๐. ๐๐๐ วน คน ละ © บาท แลว เสด็จ พระ ราช ดำเนิน กลบ ประ ทบ แรม ณ เรือ พระ ที่ น 1 ง่มณี 
เมขลา เวลา ๓ ยาม เศษ ออก เรือ พระ ที่ นง ใช้ จ 8 กร ไป วน จ ไ เท ร เดือน ๙ ขน ๑๐ ค่า (๑) เวลา 
บ่าย ๔ โมง เศษ กึง ท่า ที่ ประ ท ไ] ตำบล เกาะ พลิ โ โน แขวง เมือง นครศรี ธรรมราช ทอด เรือ พระ ที่นิงิ 
ประ ท่ บ พก อยู่ หนา พลิ บ พ ลา เกาะ พลิก น ผู้ ว่า ราชการ เมือง กรมการ เมือง ไชยา ซึ่ง มา คอย ร ไ] เสด็จ 
อยู่ ที ตำบล เกาะ พลิก ไเนื น จด นํ้า จืด พน ส่ง เรือ พระ ที่ นง ทุก ลำ แลํ ว เวลา ๒ ยาม เศษ ออก เรือ 

พระ ที่ นง ใช้ จ กร ไป วน อไ ดาร เดือน ๙ ฃํ้น ๑๑ คา เวลา เช้า ๕ โมง เศษ ถึง ทอง อ่าว ปาก นา 
เมือง นครศรี ธรรมราช ทอด เรือ พระ ที่ นง ประ ทบ อยู่ ๒ ราตรี ว ไ เพ ฦหส่ บดี เดือน ๙ ขน ๑๓ คา 
เวลา ย่า เที่ยง แล ว เสด็จ ณ เรือ พระ ที่ นง มณี เมขลา ใช้ จ , กร ไป กึง ที่นิา ตน แส่ ว เสด็จ พระ ราช ดำเนิน 
โดย เรือ ช่วง ไป ประ ท ไ] ที่ พล ไ) พ ลา ตำบล ท่า สํก เวลา บ่าย ๓ โมง เศษ ทรง มา พระ ที่ นง เสด็จ พระ ราช 
ดำเนิน โดยกระบวน มา เวลา บ่าย ๔ โมง เศษ กึง พล ไ] พล าที่ป ระ ท ไ] ค่าย หลวง ตํ้งท อง สนาม หนา 
เมือง นครศรี ธรรมราช ดาน เหนือ 

วน ตุ กร ๙ เดือน ๙ ขน ๑๔ ค่า เวลา เย็น เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ไป ทรง นม' สกา ร 

พระ มหาธาตุ เจดีย์ เวลา ค่า เสด็จ กล ไ] ประ ทบ แรม ณ พลบ พ ลา ค่าย หลวง วไแ สาร ๙ เดือน ๙ ขน 
๑๕ ค่า ( ๒ ) เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ไ ปวด พระ ธาตุ อีก โดยกระบวน มา พระ ราช วงศา นุ วงศ์ และ ขา ทูล 
ละออง ธุลี พระ บาท ตาม เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ใปเ บ' นอน มาก ทรง นม สกา ร แล ว เสด็จ พระ ราช- 

ตำ เนิน กลบ มา ประ ทบ ณ พลบ พ ลา ค่าย หลวง เวลา ยาม ๑ กบ ๑๓ นาท ม จน ทรุป ราคา พระ- 
ราช ทาน เงิน ตรา แก่ พระ ราช วงศา นุ วงศ์ และ ขา ทูล ละออง ธุลี พระ บาท ผู้ใหญ่ ผู้ นอ ย โดย สมควร และ 
ผ้สำ เรีจ ราชการ เม อง และ กรม การ! .มอ งอ น ๆ ชง มา คอย รบ เสด จ ณ เม อง นคร ศร ธรรมราช 

วน จน ทร เด อน ๙ แรม ๒ คา เวลา บาย ๑ โมง เศษ เสด จก ระ บวน มา พร อม ดวย พระ รา ช- 
ร งศา น วงศ์ ฃไ ทูล ละออง ธุลี พระ บาท ตาม เสด็จ ทรง นม สกา รพระ มหาธาตุ เจดีย์ อีก ครไ หนึ่ง 

(๑) ว* นที ๔ สิงหาคม พ. ศ. ๒๔๐๒ 
(๒) วน ที่ ๑๒ สิง หา ศม พ. ศ. ๒๔๐๒ 



©© © 



เจ ไพ ระ ขา ท พาก รวง ศ 

แล วม ละคร รำ อ ยาง ฝ รง สมโภช เบน โทร บูชา บง เอิญ ฝน ตก อยู่ ประมาณ ๒ ซ , ว โมง เศษ เวลา เย็น 
เสด จ พระ ราช ดำเนิน กล 4 บ ประ ท ไ] แรม ณ พล ไ] พ ลา ค่าย หลวง 

วน อง คา ร เด อน ๙ แรม ๓ ค่า เวลา บ่าย ๔ โมง พระ ราช ทาน เงิน ตรา แก่ 

ราษฎร ชาย หญิง ซึง ม อายุ มากกว่า ๒๐, ๐๐๐ ว ไ เคน ละ ๑ บาท แล้' ว์ให้ นิ มนต์) พระ สงฆ์ ราชา คณะ 
ที ตาม เสด จด วยพ ระ ครู ฐานานุกรม หวเ มอง ๑๐ รูป สวด พระ พุทธ มนต์ ใน พระ วิหาร หลวง วิด 

พระ ธาตุ วน พุธ เดือน ๙ แรม ๔ ค่า เวลา เชา ๔ โมง เศษ เสด จ พระ ราช ดำเนิน ไป ทรง 

ปรน นิบ่ต พระ สง ฆ กวา ย ผา ไตรจีวร บริขาร พ รอม แล วก วาย ผา ขาว พ ไ] แก่ พระ สง ฆ ๙ เจา อธิการ พุก 

อาราม ๕๐ รูป ให้ เจา พน' ก งาน ประโคม เวียน เทียน สมโภช มี ละคร รำ อย่าง ฝ รง เบน การ บูชา 

เวลา หนึ่ง ฝน ตก ประปราย บาง เล็ก น ไ] ย เวลา บ่าย ๔ โมง เศษ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน กล ไ] ประ ทบ 
แรม ณ พล ไ] พ ลา ค่าย หลวง วิ นิพฤ ห้ สบ ดี เดือน ๙ แรม ๕ ค่า' ๑ ' เวลา เซา นิมนต์ พระ สง ฆ 
ราชา คณะ ฐานานุกรม และ เจา อธิการ พุก อาราม นึ่น มาร ไ! บิณฑบาต แล วิ ให้ มี ละคร ขาง หน ไ ค่าย 
หลวง เวลา ค่า มี เทศนา กณฑ์ ๑ ตง แด่ วไแดือน ๙ ขน ๑๑ ค่า เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ถึง ปา กน ไ 
เมือง นครศรี ธรรมราช ทรง ประ ท ไ] แรมอยู่ ใน เรือ พระ ที นง ๒ ราตรี เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ขน 

ประ ท ไ] แรมอยู่ บน พล ไ] พ ลา ค่าย หล งง ๔ ราตรี วิ น ศุกร์ เดือน ๙ แรม ๖ ค่า เวลา ๓ โมง เศษ 
เสด็จ พระ ราช ดำเนิน' ใป ทรง ทอด พระ เนตร รูป พระ พุทธ สหิง ค ซึ่ง เบน ของ โบราณ ส่ง มา แด่ ราม ราช 
ประดิษฐาน อยู่ ใน หอ พระ ณ บาน เจา พระยา นครศรี ธรรมราช แล วิ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน กลบ 

หยด ประ ท ไ] ทอด พระ เนต รวด โพธ วิด ประดู่ เวลา บ่าย ๓ โมง เศษ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ถึง 

พล ไ] พ ลา ตำบล ท่า สไา แล้ว เสด็จ' โดย เรือ ช่วง มา ประ ทํ บ เรอ พระ ที นง มณี เมขลา เวลา ๒ ยาม เศษ 
ออก เรือ พระ ที นง ใช้ วิ กร ไป วิ น เสาร์ เดือน ๙ แรม ๗ ค่า เวลา บ่าย ๕ โมง เศษ ถึง ท่า ทีประ ทบ 
พลบ พ ลา ตไ แหลม สน ปา กน ไ เมือง สงขลา ทอด ประ ท ไ] แรมอยู่ ใน เรือ พระ ท นง ราด รี ๑ 

วิ น อาทิ ดย็ เดือน ๙ แรม ๘ ค่า เวลา บ่าย ๓ โมง เศษ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ขน 
ประ ทบ แรม บน พลบ พ ลา ค่า อ หล รง วน อง คา ร เด อน ๙ แรม ©๐ ศา เวลา บาย ๕ โมง เศษ 

เสด็จ พระ ราช ดำเนิน' ไป ทรง ทอด พระ เนต' รบ อ’ ม ลำ แพ- ง วิ' น เมือง แล ว เสด็จ กลบ ประ ทบ แรม 

ณ พลบ พ ลา ค่าย หลวง วน พธ เด อน ๙ แรม ๑© คา เวลา บาย ๔ เม ง เส ษ เสด จ พระ ราช ดา เนน 



(๑) ว' นที ©๘ สิงหาคม พ. ศ. ๒๔ อ ๒ 



® © 



พระ ราช พงศาวดาร ร 0 ชกา ลท ๔ 

โดย เรอ ท ระ ทน* สยาม อร สม พล ถึง บาน เจา พระยา สงขลา ขน ทรง ม’ าพ ระ ที่ น* เสด็จ พระ ราช 
ดำเนิน ไป ประพาส ทอด พระ เนตร ตาม แถว ตลาด แล้ว เสด็จ กลบ หยุด ประ ท ไ] บน บอ ม หน ไ เมือง 

ทรง โปรย ทาน แก่ ราษฎร แม้ว เสด็จ กม้บ ประ ท ไ] แรม ณ พลบ พ ลา ค่าย หลวง วไ เพ ฦหส บดี เดือน ๙ 
แรม ๑๒ คา เวลา บ่าย ๔ โมง เศษ เสด็จ โดย เรือ พระ ที่ นง สยาม อร สม พล ถึง ท่า บาน เจา พระยา 
สงขลา ขน ทรง ม้า พระ ที่ นง เสด็จ พระ ราช ดำเนิน โดยกระบวน ม้า ไป ประพาส ทอด พระ เนตร 
ภูเขา เกา เซ่ง แม้ว เสด็จ กลบ ประ ม้บแ รม ณ พล บ พ ลา ค่าย หลวง วน ศุกร์ เดือน ๙ แรม ๑๓ ค่า ( ๑ ' 
เวลา เซา ให้ นิ มนด็ พระ ครู ฐานานุกรม ๕ รูป มาร ไ] บิณฑบาต ทรง ถวาย ม้า ไตรจีวร และ บริขาร 
แม้ว ให้มื ละคร ฃไง ใน ที่ พล ไ] พ ลา คาย หลวง วน เสาร์ เดือน ๙ แรม® ๔ ค่า เวลา บ่าย ๔ โมง เศษ 
พระ ราช ทาน เงิน ตรา แก่ ราษฎร ชาย หญิง ซึ่ง มี อายุ มากกว่า ๒๐. ๐๐๐ วน คน ละ ๑ บาท ตง แต่ 
วํนิ เดือน ๙ แรม ๗ ค่า เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ถึง ปาก นา เมือง สงขลา ทรง ประ ท ไ] แรมอยู่ ใน เรือ 
พระ ที่ นง ราตรี ๑ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ขน ประ ท ไ] แรม บน พล ไ] พ ลา ค่าย หลวง ๗ ราตรี 

ครื่ งนน พระ ยาก ม้นต่ นิ พระยา แขก ห ไ] เมือง เข ไ มา เผา ถวาย เครื่อง ราช บรรณาการ 
เบน อนิ มาก เวน แต่ พระ ยา ตริ งก านูบ อก บวย เสีย ให้ แต่ ศรี ตวไ เก รม การ เม้า มา เผา แทน ต้ว ตง แต่ 
เสด็จ ออก ไป จน วน กล ไ] พระ ราช ทาน คน ชรา จำนวน คน ๓. ๘๖๓ คน พระ ราช ทาน คน ละ ๑ บาท 
สน พระ ราช ทรํพ ย เบน เงิน ๔๙ ชง ๕ ตำลึง ๓ บาท พระ ราช ทาน ขา ราช การที่ ตาม เสด็จ และ 
กรมการ ห้ว เมือง เงิน ๑๒๗ ชง ๑ บาท รวม สน พระ ราช ทม้พ ย ๑๗๕ ชง ๖ ตำลึง วน อาทิตย์ 
เดือน ๑๐ ขน ๑ ค่า 1 (๒) เวลา ๑ ยาม เศษ เสด็จ กล ไ] จาก พล ไ] พ ลา มา ประ ท ไ] เรือ พระ ที่ นง 

มณี เมขลา เวลา ๒ ยาม เศษ ออก เรือ พระ ที่ นง ใช้ จ กร มา วน จ นทรี เดือน ๑๐ ขน ๒ ค่า เวลา 
บ่าย ๕ โมง เศษ ถึง ตำบล แหลม ชุม พก แขวง เมือง นครศรี ธรรมราช ทอด เรือ พระ ที่ นง ประ ท ไ] พ , ก 
อยู่ เวลา ๓ ยาม เศษ ออก เรือ พระ ที่ นง ใช้ จไา ร มา วน อง คา ร เดือน ๑๐ ขน ๓ ค่า เวลา บ่าย 
๑ โมง เศษ ทรง เรือ พระ ที่ นง มหา' ไชย เทพ' ใช้ จ กร มา เวลา บ่าย ๔ โมง เศษ ถึง ตำบล ซ่อง มุข ตะเภา 
แขวง เมือง นครศรี ธรรมราช ทอด เรือ พระ ที่ นง พก อยู่ เวลา ๓ ยาม เศษ ออก เรือ พระ ที่ นง ใช้ จ , กร มา 
ม้นพ ธ เดือน ๑๐ ฃํ้น ๔ ค่า เวลา ๑ ทุม เศษ ถึง ปาก นา เมือง ชุมพร ทอด เรือ พระ ที่ นง ประ ท , ไ] 
พ โ กอย , เวลา ๓ ยาม เศษ ออก เรือ พระ ที่ นง ใช้ จก ว มา วน พฦห้ สบ ด เดือน ๑๐ ขน ๕ ค่า เวลา 



(๑) วน ที่ ๒๖ สิงหาคม 

(๒) วํนิที่ ๒๘ สิงหาคม พ. ศ. ๒๔ 0 ๒ 



© © ด ใ- 



เจา พระยา ทิพ ไ กร วง ศ 

ยา คา แล ว ลง ตาบ ลเโ ทะ หล โ) แขวง', มอง!] ระ จวบ ครฃ VI ธ ทอด เรอ พระ ทน ง ประ ทบ พก ฐย่ เวลา 
๓ ยาม เศษ ออก เรอ พ ระ ทน ง ไช จก ร มา วน ศุกร เด อ น® 0 ขน ๖ คา ' ๑ '* เวลา ๒ ยาม เศษ กง 
ดาน ปาก นา เม อง สมุทรปราการ วน เสา ร เด อน 00 ขน ๗ คำ เวลา เซา ๑ โมง เศษ กง ท่า ท 
ประ ทบ ท่า นิเวศ วใดิ ตก เสด็จ ข้น พระ มหา มนเทียร 

ค รน เวลา บ่าย ๕ โมง พระ เจ้า พี่ ยา เธอ กรม สมเด็จ พระ เด ซา ด็ศร พระ บรม 

วงศา นวง ศ เสนา บด เขา ไป เผา ท พระ ที นง อม ริน พร รินิดู ฉย ยินดี ท เสด็จ กลบ มา เสด็จ ออก ตริ ส. 
อยู่ ด้วย จน เวลา ๔ ทุ่ม 

กรม สม เด จ V เ ระเ ด ชาดิ ส รสํน น ระ 2เ น ม 

ค รน รุ่ง ขน กเ วน จน ทร์ เดีอ น ๑0 ขน ๙ คำ เวลา เซา ๕ โมง กรม สมเด็จ 
พระ เด ชาติ ศร ประชวร ลม สน พระ ซน ม พระ ซน มเร ยง!] ได้' ๖๗ พรรษา 

พระ บรม วงศา นุ วง ศ พา กนก ราบ ทูล ว่า เสด็จ กล ไ] มา ถึง พระ นคร วน เสาร์ เบน เหตุ ทง์ 

๒ ค รง ค รง เมือ เสด จ ไป เมือง จน ทบ รี ขาง ผง ตะ วน ออก ก็ เสย สมเด็จ เจ้า พระยา อง คนิอ ย ครีง น 
ก เสีย กรม สมเด็จ พระ เด ซา ติ ศร ตง แด่น น มา เสด จ ไป แห่ง ใด ถา จะ กล ไ] เขา พระ นคร ก็ เลิก วไแ สาร 
เสีย ก็ ดือ ย่บุก กรี ง 

ใน บี 1 มะ แมน น เกิด ฝน แลง มา จน เดือน ๑0 จึง มืฝน มา ได้ ทำ นา ฝน น นตก กล่า ตลอด 
มา ถึง เดือน ๑ เด อน ๒ ขาว ที เสีย ก็ กล ไ] ได้ ดืนห มด 



เส ด็อป ระ พาส ตลาด สำ มุบ 

ค รน มา ถึง ณ วน พุธ เดือน ๒ ขํ้น ๑๒ คำ ' ๒ ! เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ลง เรือ พระ ที่ นง 
มณี เมขลา ใซ้จ้ กร จาก ท่า นิเวศ ว รติ ตก ไป ประพาส ตลาด ที่ สำ มุข แล 1 ว เสด็จ กล ไ] เขา ทาง ปาก นา บาง 

ปะ กง ทอด พระ เนตร เขา ดิน แล ไก็ เสด็จ ข้น ไป ตาม ล 0 านไ ถึง เมือง ปราจีนบุรี แล วก็ เสด็จ กลบ เขา 
พระ นคร ภาย หล ไมืผู้ กล่าว ว่า จระเข้ หนี เขา ไป อยู่ ใน คลอง ปา กน ไ โย ทะ กา ทไ ใหญ่ เล็ก เบน อ ไ เมา ก 

(๏) ก่น ที่ ๒ ก่น ยาย น พ. ศ. ๒๔๐๒ 
(๒) ก่น ที่ ๔ มกราคม พ. ศ. ๒๔๐๒ 



© © 01 



พระ ราช พงศาวดาร ร 0 ชกา ล ท ๔ 

'ดู เห มอน ไม้ ชง เรือ เขา ออ กก ยาก ตอง ระ วง ตว จะ เบน เหตุ ดวิย เรือ' ใฟ่ห สา!] ลำ เสียง จ่โเ รนํ้น 

.สน น ไป ไม่ รู้ ว่า อะไร จระเข้ จึง ได้ หน เซา ไปช่ อ นอ ยู่ ใน ลำ แม่น 1 าน น 



โปรด ฯ ให้ รอ ปราศ าทผ ไท ตา ษร} เม 

ทรง พระ ราช ดำริ ว่า ปราสาท ศิลา เมือง เขมร มี มาก นํก โก้ ได้ ปราสาท ย่อม ๆ รือ มา 
ทำ ไว้ ที่ เขา มหา ส วรรค ปราสาท ๑ วดป ทุม ก้น ปราสาท ๑ ก็ จะ เบน เกียรติยศ ไป ภาย หนก้ จึ่ง 

โปรด ๆ ให้ พระ สุพรรณ พ ศาล ขุน ชาติ วิชา ออก ไป เที่ยว ดูที่ เมือง หลวง พระ นคร ธม พระ นคร ว , ด 
เมือง พุทใ ธสม้ น ขุน ชาติ วิชา กลบ เขา มากราบ ทูล ว่า ได้ ใปดู หลาย แห่ง ทวิ ทุก ดำ บลแลว ที่ เมือง อึ่นๆ 
มือ ยู่ แต่ ปราสาท ใหญ่ๆ ทํ้งน น จะ รอ เอา เข ก้ม า เห็น จะ ไม่ ได้ ปราสาท ผใท ตา พรหม อยู่ ที่ เมือง 

นคร เสียม รา ฐ มือ ยู่ ๒ ปราสาท สูง ๖ วา พอ จะ รอ เอา มา ได้ จึ่ง โปรด ๆ ให้ มี ตรา ออก ไป เกณฑ์ 
คน เมือง บด บอ ง เมือง นคร เสียม รา ฐ เมือง พนม ศก ให้ พระ สุพรรณ พิศาล ไป รอ ปราสาท 

ผไห ตา พรหม แบ่ง เบน ๔ ผล่ด้ ๆ ละ ๕๐๐ กน ให้ แบ่ง เบน กอง ชก ลาก บก้ง กอง ส่ง บาง 

ฝรก้ I ส สร ฆกํฃ ญวน (ต่อ) 

ค รน มา ถึง เดือน ๓ ไว สอว้ ศ มืรา ลริโ กก ท ง อ่าว ตุ รน เสีย รอ เครึ่ อง ไม้ บรรทุก เรือ มาตี 
ปาก นา เมือง ไซ , ง่อน ญวน เมือง ไซ’ ง่อน สู้ รบ ขึง ทุ่น แล่น สาย โซ่ ไว้ หนก้ บอ ม กำ บน รบ ฝ่ก้ง เศ สกี 
ยิง ทุ่น และ สาย โซ่ ขาด ออก แล ก้ตีเ มือ งด ง นาย ได้ แล ก้ก็ มาตี เอา เมือง ไช , ง่อน ได้ พระ เก้า เรืย ต นาม 
กก้ด กอง ก้พ ให้ ญวน ลง มาตี เมือง ไช , ง่อน คืน กีไม่ ได้ ได้ รบ ก้น หลาย ครืง ญวน ก็ แตก ไป ทุกที 

งาน ษร ะศน กรม ศมเ ดจษ ระ เด ปาด ศร 

สุก้ก ราช ๐๒๒๒ บ วอก โท ศก้* ^ เบน บ ที่© ๐ ได้ ทำ การ เมรุ ก้า ขาว กรม 

สมเด็จ พระ เด ชาติ ศร ที่ ก้อง สนาม หล รง ก้น สุกร เดือน ๕ แรม ๑ คก้ ปี^ ชไา พระ ศพ ไป เก้า เมรุ 
ณ วน จน ทร เด อน ๕ แรม ๔ คำ ได พระ ราช ทาน เพ ติง 

(๑) พ. ศ. ๒๔๐๓ 

(๒) วน ที่ ๖ เมษายน พ. ศ. ๒๔ อ ๓ 



© 6) เ3ะ 



เจ ไพ ระ ยา ทิพ ใ กร วงศ์ 

เกด ความ ได้ ท กรุง เท ห ฯ 

ใน เดือน ๕ นน ท กรุน ทพม หา นคร เกิด ความ' ใช้ จบ’ ใช้ บ่ 1 วง ท่ง ๒ อย่าง เกิด มา แค่ 
ทาง เม อง ตาก เม อง ระแหง ก่อน จึง มา ถึง กรุงเทพ มหา นคร ไข้ จึ!' นน เดิม แรก ดู เหมือน ไม่ ร ไย แรง 
ค รน ไป ได้ ๑๔ วน ©๔ วน กิมี อาการ กระทำ ให้ ทอง ลง เบน' โลหิต ออก มา อยู่ ได้ ๔ 0 วน หรือ. 
๔๐ วน เศษ กิ ตาย ไม่ เห นผูใ ดร กษา หาย แค่ ส' ก) คม, ๑ ความ ไข้ คร งนน เบน ไม่ ยืด ยาว สืบ ข่าว ดูถึ 
เสย ไป บาน ละ คน ๒ คน ๓ คน ตาม บาน ใหญ่ บาน เด็ก แล ไก สงบ หาย ไป 

ได้ พระ มหา ร์เค วตวิ มล าร รณ ด้าง พลาย เผ อก โท 

ค รน ณ วน พฤห้ สบ ดี เดือน ๖ ขน ๗ คา 1 ( ๑ ) พระ ริ ตน วงศา เจ ไ เมือง สุวรรณภูมิ 
พา ซาง พลาย เผือก โท ลง มา ถึง กรุง เก่า เสด็จ ขน ไป สมโภช พระ ริ ตน วงศา กราบ ทูล ว่า จบ ได้ ที่ 

เขา จอง แมว แขวง ฉะ มา ต ฉะ บา เมื่อ ณ วน ศุกร์ เดือน ๖ ขน ๕ ค่า ( ๒ ) บ มะแม เอก ศก สูง 
๓ ศอก ๒ นว รืบ ส 1 ง ว่าว ไเจึ บได้ ตรง ก่ บวน เมื่อ ยก พระ มหา เศวต ฉํตร ที่ พระ ที่ นง อนไ เต สมาคม 
สมโภช แล ไล่ อง แพลง มา ถึง กรุงเทพ มหา นคร ณ วํนจึ นทร์ เดือน ๗ แรม ๘ คา ( ๓ - จึง โปรดฯ 
ให้ มี ราช วํตฉ ติรธ งบ กราย มา ตาม ถนน ตลอด ถึง ท่า แล ไ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ลง ไป รบ ที่ ท่าพระ 

มา ขน โรง สมโภช ทอง สนาม ไชย หน ไพ ระ ที่ นง สุทไ ธ ศว รรย สวด พระ พุทธ มนต์ ๓ วไเ ม การ 

มหรสพ ๓ วน ๓ คืน แล 1 โว พ ระ ราช ทาน อ ไ) ย จารึก ชื่อ ต่อ พระ ราช หํตถึ ซน ระวาง เบน พระ มหา 
ศรื เศวต วิมล วร รณ ฉํทท นตค เชน ทร ชาติ วร ราช ริ ตน กิริณี ล ก่ษณ จึศุร พไไ ตร์พิ สุทธ พงต์ มิ่ง 

มงคล สกล สรรพ างค ไพบูลย์ ปรเ มน ท รนเ รน ทรสู รบ ารมิ ตา สมา หาร สุนทร า จาร จริต งาม สยาม 

โลก ย ดิลก ค ชนา ยก นาคิ นทร์ หํส ดิน ทรริ ตน รุ่ง พา ช ไง น นก ไจ ะ ประสม สี ๆ ดิน แดง เบน พน 

เจือ ฝน เจือ เหลึ อง แล ไพ ระ ราช ทาน เสือ ผไ เงิน ตรา พระ รํตน วงศา เจ ไ เมือง เงิน ๑ ชง ๕ ดำ ลึง 
พระ ราช ทาน หมอ ควาญ เจ ไข อง ช ไง ต่อ เงิน © ชง ©๐ ตำลึง ปลูก โรง ไว้ ที่ เชือน เพชร ดาน 

ตะ วน ออก พระ ที่ น งอน นตส มา คม 

(๑) ว้ นที่ ๒๖ เมษายน พ. ศ. ๒๔๐ ต 
(๒) วัน V ๖ พฤษภาคม พ. ศ. ๒๔๐๒ 
(๓) วน ที่© ๑ มิถุนายน พ. ศ. ๒๔๐๓ 



(5)๑ '๖ 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 

โป รด นา ลา ฯ ใ หง ดก ารร อปรา ส์าห ผไท ตา ษ รหม 

ผาย พระยา อภย ภู I บ ศร บอก ไห" พระยา อาน ภาพ ไตรภพ I จา เมือง เสียม รา ฐ เขา มา 

กราบ ทูส ว่า ได้ เกณฑ์ คน และ กรมการ ไห พระ สุพรรณ พิศาล แกว ไป ตง พล กรรม บวง สรวง ได้ 
ลง มอ รอ ปราสาท เมือ ณ วน เด อน ๖ ขน ๙ ค่า 1 (๑) มี เขมร ประมาณ ๓๐๐ คน ออก มา แต่ บา 

เขา ยิง พน พวก รอ ปราสาท ฆ่า พระ สุพรรณ พิศ าส ตาย คน ® พระ วไ ตาย คน © บุตร พระ สุพรรณ- 
พิศาล ตาย กน ๑ ไล่ แทง พน พระ มหาดไทย พระ ยก กระ บ่ ดร บวย เจ บ หลาย คน แต่ ไพร่ 

นน ไม่ ทำ อนต ราย แล ว หน เขา บา ไป ได้ ทรง ทราบ ได้ ผา ละออง ธุลี พระ บาท แล้ว จึง รบ สง ไห้ มี ตรา 
ออก ไป ให้ พระยา อภย ภูเบ ศร พระยา อานุภาพ ไตรภพ ชำระ เอา ผู้ ราย ราย นให้ ได้ แล้ว เกณฑ์ 
ไห พระยา อภย ภูเบ ศร รอ ปราสาท ๑ พระยา อานุภาพ ไตรภพ รอ ปราสาท ๑ ให้ เอา เซา มา ให้ จง 
ได้ ท่าน เสนา บด ทราบ ด ไน น เฃก้ ซื่อ กน ทำ เรื่อง ราว ถวาย ว่า ปราสาท ศิลา ที่ เมือง เซ ม รน น 

กษไ าริย์ แต่ โบราณ ให้ ทำ ไว้ ใพื่อ จะ ให้ เบน เกียรติยศ ติด แผ่น ดิน ของ ท่านอยู่ ของ ล้น นก็ชำ นาน มา 
จน' ไม่ ทราบ ว่า ทำ มา' ได้ กี่ ร่อย บืกี่พ นบ ล้า จะ ไป รอ ลง คน ทุกวน นก่า ลไที่ จะ ยก รอกี ไม่ ไหว ศิลา 
กอ น© ก็ ใหญ่ๆ โก้ รื่อล ง แล้ว เอา เขา มา ปรบ ปรุง ทำ ขน ไม่ ได้ ก็ จะ เสีย พระ เกียรติยศ ไป หรือ 
มี เหตุ ขน อย่าง ไร อย่าง หนึ่ง เห มอน ครืง น ก็ เบน ที่ จะ ให้ เสื่อม เสีย พระ เกียรติยศ ไป อีก ขอ พระ ราช 
ทาน ให้ ทรง พระ ราช ดำริ ก่อน ได้ ทรง ทราบ เรื่อง ราว แล้ว ก็มีร่ บ สง' ให้ งด กา รน นึ่ เสีย แต่ ผู้รก้ ยนน 
ให้ สืบ สวน เอา ต่ว ให้ ได้ 

ท ระ บาท สม เด จน ระ บน เกลา เจา อยูห่ ว เ ^จ ประ ทาส ทวเ มอ รบ ว้า ษใต้ 

ครืน มา ถึง ณ ว" นพ โ] ห้ส บดี เดือน ๘ แรม ๙ คา 1 ๒ 1 เวลา เช้า ๕ โมง 

พระ บาท สม เดีจ พระ!) นเโ เล้า เจ ก้อ ยู่หก้ เส ดีจ โดย ทาง ชลมารค ไป ประพาส ณ เมือง บก ษ์ใด้ ผาย 
ทะเล ผง ตะ วน ตก ตง แต่ เมือง เพชรบุรี ออก โป ทุกๆ เมือง ตลอด ถึง เมือง สงขลา วน พุธ เด อน ๙ 
แรม ๖ ค่า ( ๓ ) ถึง เมือง สงขลา ประ ทบ แรมอยู่ ที่ ค่าย หลวง เมือง สงขลา ๑๐ ราต ร เส ล จกล้ บมา 
แวะ เมือง นครศรี ธรรมราช ณ วํน เดือน ©๐ ซน ๓ คา 1 ๔ ' เส ดืจฃ นใป นนส การ พระ บรม ธาตุ แล้ว 

(๑) เสาร์ ที่ ๒๕ เมษายน พ. ศ. ๒๔ 0 ๓ 
(๒) วน ที ๑๒ กรกฎาคม พ. ศ. ๒๔๐๓ 
(๓) วน ที่ ๘ สิงหาคม 
(๔) อาทิ ฅย์ ที ©๙ สิงหาคม พ. ศ. ๒๔๐๓ 






เจา พระยา ทิพ ากร วง ศ 

ประ ทบ อยู่ ท ก่าย หลวง เม อง นคร ฯ ๓ ราตรี ครืน ณ วน เดือน ๑0 ขน ๕ คา เสด็จ กล่บ 

มาก รง เทพ มหา นคร 



หล ฮอล้ ใ เดา เบา มา ทำ หน ง สอ ส ญญา ทา งน ระ รา 5 ล้ 1 แฅร 

ค รน มา ถงเ ดอน ๑ พระ เจา แผ่น ดิน นิ เธอ แลน ด แก่ง ไห , "กอง เด อร เก อ เชีย ด 

เบน ราชทูต นาย ๑ ชา เย เบน อุปทูต นาย ๑ เฮ สะ โปน เบน ตร ทูต นาย ๑ กบ ซุน นาง ฮอ ล้น ลา 
มาด วยเ รอ กลไฟ ชือ ตรู ละ นน กป ตน ซอ ฟอง เก อ แมน ไป ทำล้ ญ่ญา ที่ เมือ งญี่ ป่น แล้ว มา ซอ 

ทำ หน ง สอ สไ ใ] ญาก ไ] ประเทศ สยาม มา กง ล้น ดอน วน ษโเ ห้ส บดี เดือน ๑ ขน ๒ คา''®) มี หน ไสือ ให้ 
ซุน นาง ลง เรือ บต ขน มา ส่ง ที่ เมือง สมุทรปราการ แล้ว พระยามหา อรรค นิกร พระยา สมุทร บุ รา- 
น รก ษ บอก ส่ง หน , งิสึอ ขน มา จึง โปรด ๆ ใหไ เปล ออก ได 1 ความ ว่า พระ เจ้า แผ่น ดิน นิ เธอ รืแ ลน ดี 
ให้ เฃไ มา ทำ หน ไส อส่ญ ญา ดวย ไม่ ใด บอก ล่วง หนา มา ก่อน กอเ วอน เมน ต ผาย สยาม จะ ร ไ] หรือ ไม่ 
รบ ล้า ไม่ ร ไ] ก็ จะ กลบ ไป จึง โปรด ให้ จ้ดิ เรือ กลไฟ ชื่อ สยาม อร สุม พล ให้ พระยา ราชานุ ประ พ , นธ์ 
ลง ไป รบ ทูต ฮอ ลน ดา เมื่อ เรือ พระ ที่ นง สยาม อร สุม พลออก ไป ถึง เรือ รบ ทูต ให้ ยิง บน สสุต ธง ซาง 
๒๑ น ด แล้ว เรือ รบ ทูต เข ไ มา ถึง เมือง สมุทรปราการ ทหาร บน ที่ บอ ม เสือ ซ่อน เล็บ ได้ ยิง สลุต ธง 

แผ่น ดิน ซอง ฮอ ล้น ดา ๒๑ น ด แล้ว ขน มา ถึง กรุงเทพ พระ มหา นคร ณ ล้น ล้น ทร์ เดือน ๑ ขน 
๖ กํ่า '- ๒ ^ ใ' โก อยู่ ที่ ตึกล้ บท ตที่ ปาก คลอง ผดุง กรุง เกษม 

ณ ล้น อไ คา ร. เดือน ๑ ขน ๑๔ คา เล้า เผา ออก ใหญ่ ณ พระ ที่ น งอน ไ เต สมาคม 
กวา ย เครื่อง มงคล ราช บรรณาการ ดาบ ญี่ปุ่น ๒ เล่ม เสือ หมวก เครื่อง แก่ง ล้วท หาร ญี่ปุ่น สำล้ บ ๑ 
ขวด บก ดอก ไม' ทอง แดง ลาย เงิน ค่ ๑ หม ไ] ใส่ น ไท อง แดง สาย เงิน ขอน ๑ ธนู ๑๗ ล้น มี เครือ ง 
สำ หล้บ ธนู พรื อ ม ล้บล้ วอ ย่าง สิน ล้า ชื่ง เกิด ใน แผ่น ดิน นิ เธอ แสน ดี อินเดีย นา ตาล ทราย ๑๒ บบ 
กาแฟ ๑๒ บบ ล้า วสา ร ๑๐ บี 1 บ คราม ๔ หีบ ดอก ล้น ทน เทศ ๔ หีบ ผล ล้น ทน์เ ทศ ๒ หีบ 
กานพลู ๔ บบ ล้วล้ ตว์สำหร ไ] ยอม ผา แดง ๒ หีบ 

ชอง ทรง ยินดี ใน พระ บาท สมเด็จ พระ บน เกล้า เล้า อยู่ ล้า ดาบ ญี่ปุ่น ๒ เล่ม เสือ หมวก 
เครือ ง แต่ง ต วอ ย่าง ทหาร ญ ปน© สำ รบ ธนู® ๖ คน มเค รอง สำ หรบ ธนู พร อม เชิง เท ยนท อง แดง 

(๑; ว* นที่ ©๕ พฤศจิกายน 

(๒) ว* น ทํ ๑๙ พฤศจิกายน พ. ศ. ๒๔' ว ๓ 



©๑ ฝ 



พระ ราช พงศาวดาร ร 5 ชกา ลา ใ ๔ 

คู ๑ ดอก ไม 0 ทอง แดง คู่ ๑ กระถาง ธูป ทอง แดง ซอน ๑ แล ว' โป! ด เกลา โปรด กระหม่อม ตง ผู้' รบ! 
ลง ไห ปรึกษา ทำ หน งสึอ ส ญญา ด ไย ราชทูต ฮอฐ น ดา คือ พระ เจา น้อง ยา เธอ กรม หลวง วงศา ธิรา ซ 
ลนืท ๑ ท่าน เจา พระยา ศร สุริย วงศ์ ที่? เม ห พระ กลาโหม ๑ เจ่า พระยา รวิ วงศ์ มหา โก ษาธิ บดี. 
ท พระ คล ง ๑ 'เจ่า พระยา ยมราช ๑ พระ ยาว ร พงศ์ พิพํ ฒนื ๑ พระยา โชฎึ ก ราช เศรษฐี เจ่า กรม 
ท่า ชาย ๑ รวม ๖ เบิน ผู้ ปรึกษา ท่า หน ไสึอ สไบู ญาที่ พระ ราช วไ เดิม เบิ นส่ญ ญา ๓๓ ขอ วิ น ประ ท ไว 
ตรา ส ญญา ใต้ ยิง บน สลต ที บิ อม วิชา เย นทร ประ สิทธ ๒® น้ด ที่เรึ อร บฮอ ล่น ดา อยู่ นอก ล่น ดอน ก็ ยิง 
บน สลต พร อม ใน เวลา เดียว ล่น คร นณวิ นจ่น ทรึ เตือน ๒ ขน ๑๒ คา 1 ® , ทูต กราบ ถวาย 
บ ไค ม ลาก ลบ ไป 



คน สนิท บฮง สุลล่ ไน มะ หนุ ค เบา มา , ซอ กำ ลง รบ เม อ 3 ปาท ไ 

และ เม อ ณ วิ น เลา รึ เตือน ๒ ขน ๕ คืา ' ๒ '' เจ ะ แดง เบน คน สนิท ของ สุลต่าน. 
มะ หมุด โดยสาร เรือ ไฟ เจ ไพ ระ ยา เขา มา ณ กรุงเทพ มหา นคร มี หน ไสึอ พระ พ เทศ พา นิธนำเฃ ไ 
มาด ไย เจ ะ แดง กราบ เรียน ต่อ พณ ๆ หไเ จ่า ท่าน ที่สมุ ห พระ กลาโหม ว่า สุลต่าน มะ หมุด เจ่า เมือง 
ลิ งา เดิม บิดา สุลต่าน มะ หมุด ถึง แก่ กรรม ลง วิ ลน ดา จึ่ง ต ไต นกู มะ หมุด ผู้ บุตร เจ่า เมือง ลิ งา ซน เบน 
สุลต่าน ที่ เจ่า เมือ งอย ได้ ๑๘ บิ วิ ล่น ดา ว่า สุลต่าน มะ หมุด ไม่ เอาใจ ใส่ ใน ราชการ แต่ มี การ เล่น 
กบ ไป เที่ยว เสย ทาง ไกล ๆ เนือง ๆ วิ ล่น ดา จึ่ง ต ไต นกูมุ ดา ผู้ อา ของ สุ ล ตาน มะ หมุด ขน เบน เจ่า เมือง 
สุลต่าน มะ หมุด I ขา เมือง มิใด้ ก็ พา ครอบ ครไ พี่ น้อง มา อยูที่ เมือง สิงคโปร์ แล่วิ ก็ มา อา ศ ไ) อยู่ เมือง 
ปาท ไ ๓ บิ โต๊ะ บ* นดา หรา เจ่า เมือง ปา หไ ไม่ ชอบ ก่บชี หวน มะ หมด ผู้ น้อง รบ บุ่ง ล่น เนือง ๅ ไพร่ บาน 
พลเมือง ก็ ร* กชีห วน มะ ห ม* ด สุลต่าน มะ หมุด ไป อยู่ เมือง ปา ห ไก็ช อบ กบ ชีหวิ นม ะ หมด ชี หวน มะ หมด 
น* บ ถือ ว่า เบิน เจ่า นาย ของ ตว ด ไย เมือง ปา หง แต่ ก่อน ฃนล่ บ เมือง ลิ งา ชีหวิ นม ะ หมด คิด จะ เอา เมือง 
ปา หไ ให้ แต่ ย ไข้ ดิดว ย กำ ล่ง น้อย ล่า พระ บาท สม เด จ พระ เจ่า แผ่น ดิน สยาม ช่วย อด หนุน สุลต่าน 
มะ หมุด ได้ เบิน เจ่า เมือง ปาท ไ แล ไ จะ คิด เอา เมือง ปา ห ไม าฃํ้น กบ กรุงเทพ มหา นคร ได ทรง ทราบ 
ด' งนื น ; แล่ ได 0 ' าร่ส ว่า เมือง ปาห้ ง เดี๋ยว นีก็ อยู่ , ใน ปา รุ งอ งก ฦษ จะ คิด มา ขน กรุงเทพ ๆ นน ไม่ สมควร 

ด์ไย ไทยก บอ ไก โ] ษก็เ บิน ไมตรี รก ใคร่ ล่น สนืท ล่า สุลต่าน มะ หมุด อยู่ ที่ เมือง ปาท ไ ไม่ สบาย จะ เข ไ 

(๑ ) วน ที ๒๔ ธน วาก ม พ. ศ. ๒๔๐๓ 
(๒) จน ทรึ ที 4 ๗ ธน วาก ม ๒๔๐๓ 



เจ ไพ ระ ยา ท พาก รวง ศ ๑๑ ^ 

มา อยู ณ กรุง เทพ มหา นคร ก จะ โปรด ฯ ใ. หอ ยู่ เบน สุซ เจ ะแ คง ไค ทราบ กระแส ร* บิล ได ไน นแ ลวก 
ลาก ลบ ไป ภาย หลง สุลต่าน มะ หมุด อยู่ ที่เมี ฎงป าหไ ไม่ สบาย ก็ เข ไ มา อยู่ เมือง ตรไ กา นูกํบิ มาร คา 

ลวย มารดา สุลต่าน นนเ บน พี่ หญิง ของ ตน กู อม าชื่ง เบน พระ ยาตร งก' านู 

อร ล ษร ะ หริ รก ษ เจา กรุ รอ!! ฬูจเ า ส์รด ด 

ผาย ที่ เมือง เขมร อง ค' พระ หริ รํก์ษ ราม มหา อิษร า ธร* คบ ว ย ทำ ศึก อยู่ ควย เจ าพ ระ ยา 

ข ดิน ทร เด ซา ๘ บี 1 ได" ร ไ] สุพรรณ บฏ แล ว ทรง ราชย์ ไค้ ๑๓ 1) รวม ๒๑ บ ค รน มา ถึง เดือน ๒ 
บ 1 วอก สุรค ต อาย นบ ไค้ ๖๕ องค์ พระ หริ วิ กษมี บุตร ชาย ชื่อ นไา อง ครา ชาว ค® นไา องค์ ศริ สวิส ที่ ๑ 
นก องค์ ว ต ถา ๑ นไไ องค์ สิริ วงศ์ ๑ นไา องค์ แกว มโน หอ ๑ นไา องค์ สุวรรณ หงส์ ๑ น* ก องค์ ต รอ หก 
๑ บุตร หญิง น* ก องค์ จง กล น ๑ น* กอ งคพ ระ ราช ธิดา ๑ น* กอง ค์ศริ ว รก ษ* ตริย์ ๑ น* ก องค์ อุบล 
ปริ ดา ๑ น* ก องค์ กระเบน ๑ .น* ก องค์ สร อ อุก ๑ นไา องค์ กระ เมีย ต ๑ น* ก องค์ คอก เคอ ๑ น* ก องค์ 
ฅรอ ลน ๑ นิ! ไ องค์ มุม ๑ น* ก องค์ เภา ๑ รวม ๑๘ คน แล* ว องค์ ว' ต ถา ที่ ๓ ซึ่ง อยู่ ที่ ทรง เทพ 
มหา นคร จึง กราบ ถวาย บ ไอ ม ลา ออก ไป เยี่ยม ศพ บิดา 



สม โ ภป้ฬ ระ ส สิเใ 1 ร เฉ^ย 

ใน บ วอ กน น เจ ไพ ระ ยา รวิ วง ศ มหา โก ษาธิ บดี กราบ ทูล ว่า พระ สมุทร เจดีย์ ไค้ ก่อ พอก 
เสริม ขน' ไป แล ว เส ริจ ขอ เชิญ เสด็จ บรรจุ พระ บรมธาตุ จึ่ง โปรด เกลา ๆ โปรด กระหม่อม พระ 
ราช ทาน โ) กษ์ 

วิ นิ อาทิตย์ เดือน ๒ แรม ๓ ค์า ( ' ๑ ' เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ทาง ชลมารค แห่ พระ 
'บรมธาตุ แห่ พระ ไชย พระ ห ไม สมุทร ลง ไป เมือง สมุทรปราการ พระ ราชา คณะ ฐานานุกรม เปริ ยญ 
แห่ ไป ด ไย รุ่ง ขน ณ วน จ ไ เท ริ เดือน ๒ แรม ๔ ค์า ได บรรจุ พระ บรมธาตุ พระ ไชย พระ 
ห ไม สมุทร ใน ห่อ ง แผ่น ศิลา ใหญ่ ท ทำ ไว้ ได ลง รก บิด ทอง เบน อนค ได ทรง จา รก แผ่น ศิลา ควย 
พระ ห่ตส์ ที่ผน ไห่ อง พระ บรมธาตุ ทง ๔ ดาน และ ขาง ล่าง ขาง บน ลวย ชาด หรตุ ก แบน คาถา ต่าง ๆ 
ค ริน เสร็จ แล่ วก บิ , ด แผ่น ศิลา ขาง ดาน ทกษิ กเ แล ว ก่อ อิฐ บิด ชอง นน เสย แล ว โปรด ไ ไทย งบ นสสุ ต 

(โ) ว้ นที่ ๓๐ ธ* น วา คม พ. ศ. ๒๔๐๓ 



๑ เ5จ0 



พระ ราช พงศาวดาร ร่ช กาล ท ๔ 

ที! เ' รอ พ ระ ทน ง และ เรอ กล ไฟ่ท ตาม เสด จ ลำ ละ ๒© นด้ ทุก ลำ แล ว เสด็จ ขำ ม มา มล ะ คร ข , ไง 1 ใน 
สมโภช ประ ทบ พระ ห นง ทำ ใหม่ จึง พระ ราช ทาน ชื่อ ว่า พระ ทน งสม ทา ภมฃ ที่ พระ บรรทม ซอ ว่า 
วาย สุข , ไสย าศนํ ท พระ สนม I อ กอ ยู่ ชื่อ ว่า นาฏ สำราญ รม ย (®) ตึก แกว ชื่อ สนม นิกร โรง ละคร 
ชือส ณ ฐา คา รส ถ าน โรง ทหาร ให้ ชือ ว่า โรง ตึก ษา สงคราม ค รน เสร็จ การ สมโภช พระ สม ทใเ จดืย์ 
วน ๑ ก บดี น ๑ แล ไ เสด็จ กล ไ มาย ไพ ระ นคร 



ราช ฑูต ไทย ไปฟ่ ระ เทศ ฝ รง เส ส 

ค รน ณ ว นพ ฤห้เ สํบดื เดือน ๓ แรม ๑๒ คา '' ๒ } คอเ วอน เมน ต์ ฝ รง เศส แต่ง ให้ 
กปต ไ •เฟะ เรส ตอ ย ยอง คุม เรือ กลไฟ ชือยิ รอน เด อเฃ ไม ารไ ทูต ผาย กรุงเทพ มหา นคร ออก ไป เจริญ 
ทาง พระ ราชไมตรี สมเด็จ พระ เจ ไ เอม เปรอ ณ กรุง ปารีส ฝ รง เศส เจ ไพนํ ก งาน ได้ นำ ความ ขน กราบ 
ทูลพระ กรุณา ทรง ทราบ ใตํ ไ 1 าละ ออ ง ธุลี พระ บาท แล ไ จึง โปรด เก ลำ โปรด กระหม่อม ตง ให้ พระยา 
ศรี พิพไ มน ร ตน ราช โก ษาธิ บดี บุตร สมเด็จ เจ ไพ ระ ยา อง คน ไ) ย เบน ราชทูต นาย ๑ เจา หมื่น ไว ย 
วร นาถ บุตร ท่าน เจ ไพ ระ ยา ศรี สุริย วงศ์ เบน คุป ทูต นาย ๑ พระ ณรงค์ วิชิต บุตร สมเด็จ เจ ไพ ระ ยา 
องค์ ใหญ่ เบน ตรีทูต นาย ๑ เชิญ พระ ราช สา สนํแ ละ เครื่อง ราช บรรณาการ รวม ๒๘ นาย ออก 
ไป เจริญ ทาง พระ ราชไมตรี สมเด็จ พระ เจ ไ เอม เปรอ กรุง ฝรืง เศส เห มึอน เมื่อ ด รง พระยา มนตรี เ- 
ส ริย วงศ์ เบน ทูตออก ไป เจริญ ทาง พระ ราชไมตรี กรุง อ ไก ฤษค รง ก่อน น น 1 

ใบ บอก พระยา ส ระบุ ร เรือง คลอง ได้ ชา ง พงเ ผอก โท 

ครืน มา กึง เดือน ๔ ข ไง ขน พระยา สระบุรี บอก ลง มา ว่า พระ สุนทร ราช วงศา เจ ไ เมือง 
ยโสธร นำ ช ไง เข ไ มาก วาย ว่า พระ ศรี วร ราช ผู้ ช่วย ราช การก ไท ไว เพ ย เมือง ยโสธร คล 1 อง ไต้ ช ไง 
พไ เผือก โท ที่ บา ฉะ มา ต ฉะ บา ช ไง ๑ จ ไ ได้ เมื่อ ณ วไ อาทิตย์ เดือน ๕ ขน ๑© ค์า ( ' ' บี 1 วอก 

(๑) ทำ หน ไา นาฏ นารี รมย์ (ประชุม พง ศ. ๒๕). 

(๒) วน ที ๙ คุม ภา พน ธ พ. ศ. ๒๔๐๓ 

(๓) เรี่ย ง ราช ทศ ไทย ไป ฝรั๋ง เศศ คราว นิ พระ ณรงค์ วิซิฅ (จอม บุ น- นาก) ผู้ เบน ครีทู ศ ไป ใน กราว นํ้น 
ไค้ จก หมาย เหฅุ ไว้ แฅ่ฉ บ ไ คอน ปลาย หาย สูญ เสีย หอ สม ศ ฯ ไค้ พิมพ์ เบน ประชุม พงศาวดาร 
ภาค ที ๓๐ แล ว 
(๔) เมษายน พ. ศ. ๒๔๐๓ 



© เ29 ©- 



เจ ไพ ระ ยา ทิพ ไกร วงศ์ 

โท ศ โ! สู* ๓ ศอก ๑ คืบ ผก หด เชื อง ราบ แล ว เดิน ชา ง มา ถึง เขา แกว แขวง เมือง สระบุรี 

กรมการ ได้!] ลูก โรง พกา. ว คอย รบ I สด็จ 

I สดํ จน ระ ราช ดำ เน น , ไป นม สกา ร ษร ะ' แทธ บา ห สระ บรี 

ค รน มา ถ* ณ ว ฯ น, อา ทิต ฆ เดือน ๔ ขน ๘ คา ( ๑ ) เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ขน' ใ!] 
พระ พุทธ บาท ยก ขอด มณฑป และ บรรจุ พระ บรม ธาตุ ด ไย เส ด็จขํ้ น' ไป ค ร* นนเ บน กระบวน 1 ใหญ่ 
สมเด็จ พระ นาง รำเพย ภมร าภิ รม ย ประชวร อยู่ ก็ โปรดฯ ใ ห ตาม เส ดืจฃํ้ นใป ด ไย พระ เจา ลูก เธอ 
๑๕ พระ อง ค เจ ไจ อม ๒๐ พระ ราช วงศา นุ วงศ์ ผาย ใน และ เจ ไจ อม เถไ แก่ ใน แผ่น ดิน พระ บาท 
สมเด็จฯ พระ นง เกส ไเจ ไอ ยู่หํว ซึ่ง ไม่ ไค เคย ไป นม สกา รพระ พุทธบาท ก็' โปรดฯ ให้ ตาม เสด็จ ซน 
ไป ควย เบน อํน มาก ละคร ข ไง ใน สำ ร ไ] เล็ก คํวย วน พุธ เดือน ๔ ขน ๙ คา ' ๒ - เสด็จ ขน ไป 
ประ ทบ พระ ราช ว ไท ไย พิกล ณ วน พฦหํ สบดื เด อน ๔ ขน ๑๐ คา สวด พระ พุทธ มน ด็บน ลาน 
พระ พุทธบาท เวลา คา มี ระบำ ค รน ณ วน อา ทิต ย เดือน ๔ ขน ๑๓ คืา เบน วน พระ ฤกษ์ 
ยก ยอ ค พระ มณฑป บรร 9 พระ บรมธาตุ' ใน พระ มกุฎ พ่น ธน เ จ คีย์ แล , วมี ละคร ด , วย ค รน ขน ©๔ ดา 

ทรง บี่ดท อง พระ พุทธ รูป ใน ถา พิมาน จ ไร เวลา บ่าย สวด พระ พุทธ มน ธ์ที่ ถา ประทุน ค รน 

รุ่ง ชํ้น ๑๔ คา บรรจุ พระ บรมธาตุ พระ เจ ดืยศิ ลา ที่ สง ให้ ทำ เซ ไ มา แต่ เมือง จีน เวลา บ่าย มี 

พระ ธรรม เทศนา 

วน แรม ๑ คืา เสด็จ พระ ราช ดำ เนน ไป เขา แกว ทาง พุ แค โดย ทาง ชลมารค ถึง 

พลบ พล าที่ป ระ ทบ เขา แก ไ แล ไ ได ไอ ด พระ เนตร เห็น ช ไง สำ ค* ญสี เหลือง เบน พน เจึอ แดง จไษุ 

เหมือน บฺษยํ นาท อง ฃนต ไข น หาง ก็ เหลือ งด ไย เบน เผือก โท เทียม เอก ใน ตำรา ช่าง จะ เรียก ว่า 
เหม หตถ กใค้ 

ค รน รุ่ง ชนวน แรม ๒ คืา เวลา บ่าย เสด็จ ไป ทรง นม ไ การ พระ ฉาย ประ ท ไ) แรม 
ราตรี ๑ แรม ๓ คืา เสด็จ กลบ มา ประ ทบ เขา แก ไ รุ่ง ขน วน แรม ๔ คา ให้ มี ละคร ทำ ขวํญ ช ไง 
วน แรม ๕ คา เสด็จ กลบ มา ประ ทบ แรมอยู่ พลบ พ ลา ท่า เจ ไ สนุก ทรง พระ ราช ดำริ ว่า ศาล 

เทพา รไษ์ เขก ตก น น เดิม เบน ช่อ พา เครื่อง ไม้ ไฟ บา ลาม มา ไหม้ ก็ ตอง ทำ บอ ย ๅ เห็น ว่า ไม่ มีน คง 

(๑) วน ที่ ๑๙ กุม ภา พน ธ 
(๒) ที นทรี ที ๑๔ กุม ภา พน ธ 



-๏ 1ฐ3เ29 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 

จง โปรด เกลา *1 ให พระยามหา ลำ; กตย ทำ เบน ๓ ง ฝา อฐปู น ขน หล’ ไ! ๑ แล ไให ไง ลวง ส ไ) จพํน ธ คิรี 
เลอ ก หาก อนคิ ลา เนอ ดืริ ม? เาล เจา ส่ง ลง ไป กรุง เทพ มหา นคร จะ ทำ จะ เห ร็จเ ทวร ป จะ เอา ขน 

ใป ไว้ แทน จะ เหว จ ใหม่ วน แรม ๗ กา เสด็จ กลบ กง กรง เทพ มหา นคร 

ผ่าย สมเด็จ พระ นาง เจา นอง ยา เธอ I ชา พา มหา มาลา คุม ซาง ลง มา ไดัว้ น ๑ ค รน 
เดิน มา ถง บาน เริง ราง ชา งนน บ่ 1 ว ย เบน ไข ให้ ตว สน ไป กลม เสย ได้ ทรง ทราบ แล วรบ สง ว่า 

.เสียดาย นก หา ยาก 

ราชทูต กราบ ถวาย บง ดม ลา 

ลุ ศก ราช ©๒๒๓ บ ระกา ตรี ศญ่* 1 เบน บที่ ๑๑ เมื่อ วน พฤหํ สบดื เ คอน ๕ ขน 

©0 คํโ ๒ 1 พระยา ศรี พิพฒ น์ ราชทูต อุปทูต ตรีทูต ได้ กราบ ถวาย บ ไค ม ลา ไป 

ผาย ที เมือง ญวน สมเด็จ พระ เจ้า เอม เปรอ ให้ อ้ด้มื รา ล กอ น ตรา บอ นาด มา เปล ยน 

ไว สะ อด มืรา ลรีโ กก ลบ ไป อดมื รา ล กอ น ตรา บอ นาด ได้ ไห ทหาร ไปด็ ได้ เมือง สม ก้อ ณ วน ศุกร์ 
เดือน ๖ ขน ๓ ค์า ( ๓ ) 



สมโภช 

น ระ พุทธ บุษย รตน ซ้กร นรร ดินิม ลม ณีมย 

ผาย ที่ กรุงเทพ มหา นคร ทรง พระ ราช ดำริ ว่า พระ พุทธ รูป แกว ผลึก ซึ่ง พระ บาท 

สมเด็จ ๆ พระ พุทธ เลิศ หลา นภา ล ไ] ได้ มา แต่ เมือง นคร จำปา ศก ด็ ทรง ทำ เครื่อง ประ ด้บพ ระ องค์ 

เสร็จ แล ไ ประดิษฐาน ไว้ ใน หอ พระ เจ้า แต่ ย ไห าสู้มื เพชร พลอ ยที่มื ราคา มาก ไม่ กรง นจะ ทรง ทำ 
ฉลอง พระ เดช พระ คุณ ใหม่ ใหไ ามด ยิ่ง กว่า เก่า จึ่ง ให้ ช่าง กระทำ เครื่อง ประ ด้บพ ระ องค์ และ ฐาน 

เสีย ใหม่ ล ไน เพชร พลอย ใหญ่ๆ มืรา คา เบน อ้น มาก มืฉต รก ลาง และ ฉํตร ชาย ขวา ด้วย ค รน 
ณ วน พุธ เดือน ๗ ขน ๖ ค์อ้ ๔ - ได้ ทำ การ ฉลอง สมโภช ใน พระ อุโบสถ จ้ดพ ระ ศรี รตน ศาสดา ราม 
พระ สงฆ่ สวด พระ พุทธ มนด็ ๒๐ รูป ได้ ถวาย ไตร จีวร พระ สง ฆ สวด พระ พุทธ มนต์ ๒๐ รูป ได้ 

(๑) พ. ก. ๒๔๐๔ 

(๒) วน ที่ ๒๑ มีนาคม พ. ศ. ๒๔๐๓ 
(๓) วน ที่ ๑๒ เมษายน พ. ศ. ๒๔๐๔ 
(๔) ว้ นที ๑๕ พฤษภาคม ๒๔๐๔ 



I จไ พระยา ทิพ ไกร วง ศ ๑ 150 ๓. 

ควาย ไ. ตว จีวร พระ สงฆ์ สวด พระ พุ VI ธม นต ๒๐ รุ่ง ฃํ้นว นพ ฦหส บดี ขน ๗ คา พระ สงฆ์ รีบ 
พระ ราช ทาน ฉ่น เวลา บ่าย สวด อีก ๒๐ รูป รุ่ง ขน วน ศุกร์ ขน ๔ คา พระ สงฆ์ ฉน แล ไใดี ถวาย 
พระ นาม ว่า พระ พุทธ บุษย ร ตน จ' , กร พร รติ พิมล มณี ม ไ] เวลา บ่าย ตง บายศรี เงิน แกว ทอ; 
เรียน เทียน ลม โภช เวลา ๑ วน ๙ คา เวน 

รุ่ง ขน ๑๐ คา ๑๑ คา ๑๒ คา มี การ ฉลอง พระ พุทธ บุษย รี ตน ฉลอง พระ เดช 

พระ คุณ พระ บาท ลม เด็จ ๆ พระ พุทธ เลิศ หลา นภา ล ไ] ด ไย ทำ เบน ส่วน ใน พระ อง ค พระ บาท 

ลม เด็จ ไ พระ พุทธ เลิศ หล ไน ภา ล ไ] อีก ส่วน ๑ แล ไท รง พระ ราช อุทิศ ถวาย สิริ ราช สม บ่ต แด่ พระ พุทธ 
บุษย รี ตน ๓ วน เวลา บาย พระ ลง ฆ ลวด พระ พุทธ มน ต๊ใน พระ อุโบสถ ๑๐๔ รูป แบ่ง พระ สงฆ์ 
ฉํนใ นพ ระ อุโบสถ ๓๖ รูป หอ พระ นาค ๑๕ รูป ศาลา ราย ๕๗ รูป ทํ้ง ๓ วน ณ วน พุธ 
ขน ๑๓ คา ตง บายศรี แก ไ บายศรี ทอง บายศรี เงิน เรียน เทียน สมโภช อีก เวลา ๑ มี ธรรม 

เทศ นารี น ละ ๔ ก ไนฑ์ มี การ สมโภช ตง แต่ ณ วน ขน ๑๐ คา ไป จน ถึง รีนขํ้ น ©๓ คา เวลา 
I ซา เวลา บ่าย มีมง ค รุ่ม ไมี ลอย ญวน หก กะ อ 5 ว แทง ควาย แทง พิส่ย เวลา คา มีดอก ไม้ เพลิง 
ต่าง ๆ ครบ พุก ส่ง สมโภช ๔ รี น ๔ คืน เมื่อ มี งาน สมโภช น น โปรด ๆ ให ขอ แรง เจ ไ 

และ ขน นาง ผ้ ใหญ่ ตง โต๊ะ ที หน ไพ วะ อุโบสถ ด ไย เครื่อง โต๊ะ น นก เปลี่ยน พุก วน ประกวด ประ ช , น. 
กน ยง นก 

กรม หลวง สรร ทหิล ปปร ชา 
และ กรม หลวง มหิ ศว รน ทราม เร สร สิน หระ ชน ม 

ผาย พระ เจ ไน อง ยา เธอ กรม หลวง สรรพ ศิลป ปรีชา ไป ตาม เสด็จ ประชวร ไข้ บา กล ไ] 

ลง มา จาก พระ พุทธบาท ส่นพ ระ ชน มี วน จน ท? เดือน ๔ บุ รพา ลาฒ ขน ©๐ คา' 81 พระ ชน มี 

นบ เรียง บได้ ๕๖ พรรษา ค รื่น รีน พุธ เดือน ๔ อุตรา สาฒ ขน 01 คืทิ ๒ ' แห่ พระ ศพ ไป เซ ไ 

เม รวด บวร นิเวศ ซึ่ง พระ ราช ทาน เพลิง พระ เจา ลูถ เธอ พระ อง ค เจา มณฑา นพ ร ตน 

ใน วน นน กรม หลวง มหิ ศว ริน ทราม เร ศร ร ซึ่ง ประชวร พระ โรค เถา ดาน สน พระ ชน มี 

พระ ชน มีน บ เรียง บ ๔๙ พรรษา 

(๑) 1 นที® ๗ มํโ เนา ย น พ. ก.'* ๔ 0๔ 
(๒) รี นที ๑0 กร , กฎ ากม 



® 1®5 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ล ท ๔ 

ค รน โน วน ศุกร์ เดือน ๙ อุตรา สาฒ ขน ๕ คา พระ ราช ทาน เพลิง พ ระ ศพ 

กรม หลวง สรรพ คิลป ปรีชา 

ส ลต่า นม ะหมุ ค 

เบา มา บอ พึ่ง พระ บรม โพธ สมภาร 

เมือ ณ เดือน ๗ เจ ไพ ระ ยา สงขลา แต่ง เรีอ กำ บน ไห ไ ไร ม การ ลง ไป เดือน ต้น ไม ทอง 
ตน ไม้ เงิน เครี อง บรรณาการ เมือง ตรี งก านู สุลต่าน มะ หมุด กีบ บุตร ภรรยา ก็ โดย สาว เรือ เมือง 

สงขลา เขา มา เบน จำนวน คน นาย ไพร่ ชาย หญิง ๖๐ คน เจ ไพ ระ ยา สงขลา ส่ง เขา มา ถึง กรง เทพ 

มหา นคร ณ รี นพ โ) ห สบ ค เดือน ๘ อุตรา สาฒ ขน ๑๑ คิรี® , โปรด ๆ ให้ ไป อยู่ ที่ เรือน รีม วง 
พระ เจ ไ น้อง ยา เธอ กรม หลวง วงศา รี ราช สนิท พระ ราช ทาน ฃไว สาร เงิน เดือน ให ไจ ไพ นก งาน ไป 
จ่าย ใ ห พอ สมควร ณ วน ศุกร์ เดือน ๘ อุตรา สาฒ แรม ๔ คา โปรด ๆ ใน้ สุลต่าน เข ไ เผา 
พรี อม ต้วย ศรี ตรี นก รม การ เมือง ตรี ง กาน ซึ่ง เข ไ มา ถวาย ต้น ไม ทอง เงิน เสด็จ ออก รีบ ใหญ่ ให้ เบน 
เกียรติยศ แก่ สุลต่าน มะ หมด สุลต่าน มะ หมด คิด ถึง พระ เดช พระ คุณ จึง ยก น้อง หญิง ตาง มารดา 

อายุ ๒๓ บี 1 ซึ่ฝ็ต นกูสุ บิ 1 ยา ถวาย ให้ ทำ ราชการ อยู่ ข ไง ใน 

ใน เดือน ๙ น น เต้า พระยา ธร ร มา เก รณ์ (เสือ) บวย เบน บิด ถึง แก อนิจกรรม 
อายุ นบ เรียง บได้ ๘๕ บี 1 ค รน ณ เดือน ๙ แรม ๔ คา 1 ' ๒ 1 ไต้ ยก โกศ ศพ เจา พระยา ธรรม ารีก รณ 
ไป เขา เมรุ รีด สระ เกศ ณ เดือน ๙ แรม ๑๒ คา พระ ราช ทาน เพลิง 

สม เฅจ พระ นาง รำ เพฃ ภมร าภิร มยส์ นพ ระ ชน ม 

ผาย สมเด็จ พระ นาง ประชวร พระ ยอด เมืด เล็ก ทรง พระ กา สะ เบน พระ โลห้ ต ติด ระคน 
เสมหะ ออก มา ทรง พระ ประชวร อยู่ หลาย เดือน ครืน มา ถึง ณ วน จน ทร เดือน ©๐ ขน 

๕ คิญ่ : ๓ ) เวลา เข ไ ๕ โมง เศษ สืนพ ระ ชนมื พระองค์ ประสูติ เมือ ณ วน พ โ] ห ไ (บดี เดือน ๔ 
อุตรา สาฒ ขน ๑๒ ค์า บี 1 มะเมีย ฉศก ศักราช' ๑๑๙๖ ' 1 ๔ 1 ลิ รี พระ ชนม์ ได้ ๒๘ พรรษา ได้ 

(๑) พ. ศ. ๒๔๐๔ 

(๒) ว , นอ') ทิศ ย ท ๒๕ สิงหาคม พ. ศ. ๒๔๐๔ 
(๓) รี นทิ ๙ ก้น ยาย น 
(๔) พ. ศ. ๒๓๗๗ 






*' จา พระยา ทพๅ กร วง ศ 

เชิญ พระ ศ VII ฃาส ถ ต 1 ใน พร ะ โก ศ ทองคำ แล ไ เชิญ พระ ศพ แห่ ออก ประ ต พรหม ไป ประ ดืษ ฐาน ไว้ 
เ. น หอ ธรรม ลง เวช ดวย เมือ ค รง สม เด จ พระ น ไง โสม นัส หอ ธรรม ลไ เวช ทำ อิง ไม่แ นัว ไม่ มืที่ จะ ไว้ 
จึง ได้ เชิญ พระ ศพ ขน ไว , บน พระ มหา ปราสาท 

เร อง เม 04 1 ฃมร 

ผาย ท เมือง เขมร อง ค์นัต ถา ชิง กราบ ถวาย นัง คม ลา’ ไป เยี่ยม ศพ บิ ตาน 1 น ไป วิวาท ก* น. 
ขน กบ อง ค พระ น โร ดม ผูพด วยเ หตสู้ คน ท รพ ย มรดก อง คว้ต กา สู้ ไม่ ได้ ก็ พา องค์ ศริว งค์ผู้ นอง หนี 
แฃา มา ใน แดน กรุงเทพ ๆ ผาย สนอง' ใส ซึ่ง เบน นา อ งค์นั ต กา เห น ว่า องค์ พระ น โร ดม ไม่ โอบ อ 1 อม 

อารี ต่อ พี่ นอง ก็ คุม สมํค ร พรรค พวก เบน กบฏ ขน 

ครีน ณ วน จน ทร์ เดือน ๑® แรม ๒ ค์า ( ๑ ) พระยา อนุ ชิต ชาญ ไชย จาง วาง 

ภร ม พระ ตำรวจ ขวา ซึง โปรด *1 ให้ ไป พง ราชการ อยู่ ที่ เมือง พระ ตะบอง จึง บอก เขา มา ว่า เมือ 
ณ เดือน ๔ อ ตรา สาฒ แรม ๔ คา มืคุภ อิก ษร องค์ พระ น โร ดม หนังสือ พา ทะ ละ หะ เขา มา ว่า 
สนอง โสชึ่ ง เบน ที่ พระยามหา ฦทธิ รงค์ ชาญ ไชย นับ พระยา กำแหง โยธา พระยา พระ เขมร ๓๔ นาย 
บก มา ตง อยู่ เมือง พนม เบญ เมือง ลาด ปะ เฮีย องค์ พระ น โร ดม พรหม บริรี กษม หา อุป ราชา และ 

พระยา พระ เขมร ยก ไป ได้ สู้ รบ นัน พวก กอง ท พ พระยา กำแหง โยธา แตก แล 1 ว ราษฎร กำเริบ ตไ 
.'บน กอง นัพ ขน อีก องค์ พระ น โร ดม นับ พระยา พระ เขมร ล่า ถอย เข้า มา เมือง อุด งมี ไชย แนั ว 1 ให้ 

องค์ พระ หริ รา ชด ไน ย ไกร แก 1 รพา ออก ไป สืบ ราชการ ท •ราบ ความ ว่า พวก กอง ท พล นอง โสแ ละ 

พระยา กำแหง โยธา จะ ยก มา ล อม เมือง อุด งมื ไชย กำหนด ณ เดือน ๔ อุตรา สาฒ แรม ๔ ค์า 

องค์ พระ น โร ดมเ หน จะ อยู่ เมือง อุด งมื ไชย ไม่ ได้ นัว ย ราษฎร ไม่ เต ม ใจ ต่รย จึง พา ครอบ ครว บุตร 
ภรรยา พระยา พระ เขมร พวก พอง ๓0 นาย กบ บ่าว ไพร่ ทใช สอย ๗ 00 เศษ ลงเ รอ ลา หน เขา มา 

อยที่ ท่า ก พง ฉนัง มี หนังสือ เข้ ริม าอีง พระยา คทา ธร ธร ณํนท ร่ สู้ วา ราชการ เมือง พระ ตะบอง ขอ ให้ 
ออก ไป รีบ พระยา คทา ธร ธรฟ้ นทรี เกณฑ์ พระ V! ลวง ขุน หมืน และ ไพร่ ๖ 0๐ คน บรรทุก เรีอ 
๔๐ ลำ ออก ไป พบ องค์ พระ น โร ดม ที่ แพร กรี งตน แขวง เมือง' โพธ นัด ว แนัว ไห พระ พล พระ พิพิธ ราชา 



(๑) ว ไ.; ที ๒© คุ ลาก ม 



1*3 ๖ 



พระ ฑซ พงศาวดาร ร ชกา ลท ๕ 

กรมการ I มอง พระ ตะบอง ไป ณ เม อง อุ ดง ม ไชย ไ. หํพษ กํบ องค์ พระ หริ รา ซด ไชย ไ. กร แกว พ , ๆ- 

พระยา คทา ธร ธร ณินท รึ พา อง คน' ไร ดม พรหม บริรึ กํษ์ม หา อปรา ช I ขา ถึง ด่าน I สมา แขวง เมือง 

”7 ’ - * 7 

พระ ตะบอง แด ณ เด อน ๙ ขน ๑ ค่า 

พระยา อนุ ชิต ชาญ ไชย จง ได้ ส่ง องค์ รึต กา เขา มา เสีย ก่อน มา ถึง เมือง ศรี โส/ ไก น พบ 
พระยา ราช ว รา นุกูล ยก ออก มา พระยา ราช ว รา นุ เาล ส่ง องค์ ฬักา เฃไ มา พ ว้า อยู่ ที่ เมือง ครึ โสภณ. 

ให้ จด ขา หลวง กรมการ นาย ไพร่ ๔: ๐ 0 คน รึ กษา องค์ ว ต ถา ไว้ แล 1 ว พระยา ราช ว รา นุ กล ออก ไป 

ด่าน เสมา พบ องค์ พระ น' โร ดม พรหม บ รึ' รึ กํษ์ม หา อุปราช แส่ ว บํงค์ บให พระยา คทา ธร ธร ณินท รึ 

นาย ไพร่ ๖๐๐ คน ตง ร ว้า ษา อยู่ ที่ ด่าน เสมา แส่ วมืห นไสื อ ไป ให้ พระยา อานุภาพ ไตรภพ เมือง 

นคร เส ยม รา ฐ เก ณฑ กรมการ นาย ไพร่ ๖ 0 ๐ คน ยก ไป ตง รก ษา ด่าน อยู่ ที่ส ตึง กำ บด พรมแดน 

กบ เมือง พระ ตะบอง ตำบล ๑ กบ ด่าน ทาง น้า ต่อ แดน เมือ งก พง สวาย ๓ ตำบล ทาง บก ๒ ตำบล 
กเ เตึอ น ๙ ขน ๙ ค์ ส่® , พระยา ราช ว ราน กล กลบ เขา มา เมือง พระ ตะบอง จะ ส่ง องค์ ว ต ถา 

เข่า ไป ณ กรุงเทพ มหา นคร ยง ไม่ ทน จะ ส่ง มืหนิ งสึอ บอก พระ พล พระ พิพธ ราชา กรมการ เมือง 
พระ ตะบอง ที่ ออก ไป พง ราชการ อยู่ ณ เมือง อุค งมื ไชย ฉบบ ๑ หน ไสือ องค์ พระ หริ รา ชด ไน ย ไกร 
แกว พา ฉบบ ๑ เขา มา ใจ ความ ว่า ณ เด อ น ๘ อุตรา สาฒ แรม ๔ ค์า นาย ท พนา ยก อง พวก 

สนอง โสชึ่ ง เบน พระยามหา ฤทธิ รงค์ ชาญ ไชย พระยา กำแหง โยธา จำนวน คน ๙, ๐๓๗ คน มา 
ส่อ ม เมือง อุด งมื ไชย แส่ ว แต่ง คน ใช้ เซา ไป ว่า กบ องค์ พระ หริ รา ชด ไน ย ไกร แกว พา ยก กอง ทพ มา 
ค รงน ไม่ ได้ เบน กบฏ ต่อ องค์ พระ น โร ดม องค์ พระ หริ รา ชด ไน ย ไกร แกว พา ยก มาท งน จะ มา จบ 
เอา ต่ว สมเด็จ พา ทะ ละ หะส่ บ พระยา พระ เขมร ๗ คน 

องค์ พระ หริ รา ชด ไน ย ไกร แก ไ พา ก บน ว้า มารดา องค์ พระ หริ ร ว้า ษ ราม มหา อิฅ รา ธิบด็ 
จึ่ง 1 ให้ ห้า น ายส่ พนา ยก อง พระยามหา โ] ทธิ รงค์ ชาญ' ไช ย พระยา กำแหง โยธา เขา ไป ว่า กล่าว 

สม้ ค รส มาน ดี กน’ ไป แส่ ว้ให้ สาบาน ต่ว้ ถือ นา เมื่อ กเ เดือน ๘ อุตรา สาฒ แรม ๘ ค์า นาย 
V โพน' ายก อง พวก พระยามหา ฦทธิ รง ค์ชา เ ญ ไช ย ยก กส่บ ไป เมือง บา พนม ๓ ส่วน ยง ดง พง ราชการ 



๑ 1®) ฟ่ 



เจา พระยา ท พาก รวง ศ 

อยู่ ท เม อง อุด งม ใชย ส่วน © พระยา ราช วฑนุ กู ล' ใด บ อก ส่ง ตน หน งสือ พระ พล พระ พิพิธ รา ชา 

หน ง สอ องค์ พระ หริ รา ชด ใน ย ไกร II ก’ ว พา I ขา ใ ป ณ กรุงเทพ มหา นคร ณ เดึอ น ๙ ขน ๑๓ คา 
พระยา ราช ว รา นุเา ลมืห นงสึ อบ อก แต่ง ให้ พระ อนท ร เดช จม นรก ษ พิมาน พา องค์ ว' ต ถาเ ห้า ไป ส่ง 
ณ กรุง เทพ มหา นคร เกณฑ์ เห้า เม อง กรมการ ห้ว เมือง ราย ทาง กำห้ บเ ห้า ไป เมือง ละ ๑๐๐ คน 

แล ว พระยา ราช ว รา นุกูล ให้ พระยา คทา ธร ธีรณิ นทรี มี หน โง ดือ ออก' ไป หา ห้า พระยา เด' โซ เจา เมือง 
ภพ ง สวาย ห้บพ ระ ยา ส ไข โลก เจา เมือง โพธ ส ไ) ว ให้ เข ไ มา พง ราชการ ณ เมือง พระ ตะบอง 

พระยา เด โซ เจ ไ เมือ งก พง สวาย พระ เสน หา ไมตรี เจา เมือง ซี แครง เขา มา หา พระยา ราช ว รา นุ เาล 
พระยา ราช ว รา นุกูล ไค้ ช แจง การ ให้ พระยา เด โซ พระ เสน่หา ไมตรี พง ตาม กระแส ที่ ทรง พระ 

กรุณา โปรด เก ห้า *1 ออก ไป แห้ว องค์ พระ น โร ดม ก ไ] พระยา พระ เขมร เห้า มา ณ เมือง พระ ตะบอง 
ให้ มา หา พระยา ราช ว รา นุกูล พระยา คทา ธร ธรณิ นทรี จึ่ง หา พระยา เด' โซ พระ เสน่หา ไมตรี มา 

พร ไ) ม ห้วย พระยา ราช ว รา นุกูล พูด จา ให้ พระยา เด โซ พระ เสน่หา ไมตรี ให้ เบน ปรกติ ดีห้น กบ องค์ 
พระ น โร ดม เหมือน แต่ ก่อน พระยา ราช ว รา นุกูล ได้มื หน ไสือ ให้ พระยา เด โซ พระ เสน่หา ไมตรี 

ภห้บ ออก' โป ประกาศ ห้าม ปราม พระยา พระ เขมร ห้วเ มือ งทง ปวง ตง แต่ ทะเลสาบ ผง ตะ วน ออก 

ดล อด จน ทะเล ธม ตะ ว น่ตก ตะ วน ออก ให้ พระยา อิศร พาน ชถอ หน ไสือ ออก ไป ประ กา ต ห้าม ปราม 

ตง แต่ เมือง สำโรง ทอง ตลอด จน กึง เมือง กำ ปอ ดก พง โสม อย่า ให้ ผใด คิด กำเริบ ตง เบน กอง ท พร บ 
พุ่ง ฆ่า พน ห้น ต่อ ไป ชง องค์ ว ไน าาก ไ) องค์ พระ น โร ดม วิวาท รด เคิ อง กน กบ ขอ ความ ทว่า พระยา 
ธร มา เด โช เจ า เมือง บา พนม จ ไ] พี่ ชาย สนอง' โ ส' ไป ฆ่า เสีย น น ไห้ บอก ห้อ ความ เขา ไป ณ กรุงเทพ 
มหา นคร แห้ว จะ โปรด เก ห้า ฯ ประการ ใด คง จะมื ตรา พระ รา ซสีห โปรด ไอ อก ไป ใหท ราบ 
ณ เดือน ๑๐ แรม ๑ ค์า ( ๑ ' ) องค์ พระ หริ รา ชด ไน ย ไกร แห้ว พา มืหน่ งสอ บอก เห้า 
มา กึง พระยา ราชา รา นุกูล วา ราช การที่ เมือง อุด ดมื ไซ ย ซึ่ง พระยา พระ เขมร และ ราษฎร คิด กำเริบ 
รบ พ่ง ฆ่า พน กน น นส งบ ลง แล วิ กบมื หน ไสือ พระยา เสน 'ไห้ กร วร รติ แขก จาม เห้า มา ฉบบ © ว่า 

สม เค์จ บวร เท สพ ชาย พระยา เสนา ห้า รรร รติ คิด อ่าน จะ พาด รอบ ดร ไแขก จาม กลบ มา ทึ่ง^ ะ บา ™ 

(๑) ศก ร ที่ ๒๐ ก่น ยาย น พ. ค. ๒๔๐๙ 



6) เ20 ฟ 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท & 

อยู่ ท เม อง เขมร ตาม ภูมิ ลำเนา เดิม VI ระ ยา เสนา จักร ว รรดิ มา พบ พระยา ธร มา เด' โซ สนอง โ สรบ ก้น 

ใต้ ว่า กล่าว หาม ปราม ทง ๒ ผาย หยด ทพ ไม ใต้ รบ ก้น ต่อ ไป อีก แก้ว สนอง โสก บ พระยา ธร มา เด โซ 

ไต้ จด คน , ใช้ พา พระยา เสนา จก รวร รติ เขา มา เผา อง ค พระ หริ รา ชด ไน ย ไกร แก้ว พา ณ เมือง อุด ง 

มืใช ย 

ผาย สนอง โ สมี หน ไฝ็อ เขา มา ว่า ไต้ แต่ง ให้ สนอง ไชย ใ ปรบ ประ ก้น ต่ว สม เด จ บวร เท ค 
พระยา เสนา จัโ ไร ว รรดิ มา จาก กอง ญวน ผู้ใหญ่ ณ เมือง ใจ ดก พระยา ธร มา เด โชมี หน ไอีอ เขา มา ว่า 
พระยา เสนา จักรวรรดิ เขา มา หา พระยา เด โช พระยา เด โซ ไต้ แต่ง คน ให้ พระยา เสนา จักรวรรดิ เซา 
มา เผา องค์ พระ หริ รา ชด ไน ย ไกร แก้ว พา ต่าง คน ต่าง ชง ความ ชอบ ก้น พระยา ราช ว รา นุกูล ไต้ บอก 
ส่ง ตน หน ไสือ ทง ๓ ฉบบ เขา ไป ณ กรุงเทพ มหา นคร แก้ว เจัา พระยา มุขมนตรี พระยา สิง หรา ธ 
ฤทธ ไกร กบ นาย ทํพ นาย กอง ยก ออก ไป ถึง เมือง พระ ตะบอง ยไ กำ ก้งที่ จะ จัดการ แจก หน ไสึอ 
ประกาศ ให้ พระยา พระ เขมร ห้ว เมือง ทงป วง ทราบ ใน หน ไสือ ประกาศ ซึ่ง' โปรด เก ล่า ๆ พระ ราช 
ทาน ออก มา บอก มา ก; วน จันทร์ เดือน ๑๑ ขน ๓ คํ่ก้^ บ ระกา ตรี ศก 

ผาย พระ อิน ทร เดช จมึ่น ร ไ าษพ มาน พา องค์ ก้ต ถา เขา มา ถึง กรุงเทพ มหา นคร ใน 

เด อน ๑๑ 

ทูต ปรุ สเ , ชย 

เ ชำ ม I VI า ห นไเ สื อ ส ญ ญ เทา 5 พระ ราช ไ แตร 

ค รน มา ถึง ก; จัน พ โเห้ สบดิ เดือน ๑๒ แรม ๔ ค์า (๒] พระ ย า มหา อรรค นิกร พระยา 
สมุทร บ รา นุ รกษ์ บอก ขน มา ว่า พระ เจ ไ แผ่น ดิน ปรุ ส เชีย แต่ง ให้ กอ นต เอว เลน เบิก เบน ราชทูต 

นาย ๑ มิ สเตอร์ ชาน อี ใบ เซล เบน อุปทูต นาย ๑ กอ นค์ เอว เลน เบิก หลาน อุปทูต เบึน ตรีทูต นาย ๑ 
กบ ขน นาง ปรุ ส เชีย มา ดวย เรือ กลไฟ ซื่อ เป ติด กำ มะ โดด ซื่อ ซุน เด ระอา ละ มา ถึง นอก ก้น ดอน ไต้ 
ทรง ทราบ แก้ว จึง โปรด ฯ ให้ จัด เรือ กลไฟ เสพย์ สหาย ไมตรี ลำ ๑ เรือ เข จร ชล คดี ลำ ๑ ให้ 

(๑) วน ที ๗ ฅุลา คม พ. ค. ๒๔ 0 ๔ 
( ๒ ) ว นทํ่ ๒® พฤศจิกายน 






เจ ไพ ระ ยา ทพา กร วงศ์ 

ท ระ ยา รา ชาน ประ พน ธ ชุน พทก ษ คงคา หลวง ริ สูตร สาคร ดิฐ ลง ไป รํบ ทูต ค รน เรือ ออก ไป ถึง 
เรอ รบ ทูต ให้ ยง บน ใหญ่ คำ นบ ธง แผ่น ดิน ไทย ๒๑ นํด เรือ รบ ทูต เข ไ มา ถึง เมือง สมุทรปราการ 
ทหาร บน ทบ อม เสือ ซ่อน เลบ ได้ ยิง ส สูต ธง แผ่ บ ดิน ปรุ: นซีย ๒๑ น* ด แล้ว ขน มา ถึง ก; กรุงเทพ 

มหา นคร พก ทํดืก แขก เมือง หนาว ด ประยูร วงศ์ ว , น อา ทํตย์ เดือน ๑ ขน ๑๓ คา ( ๑ ) 

ค รน ณ วน สุกร เดือน ๑ แรม ๑๐ กา (๒) เขา เผา ออก ใหญ่ ณ พระ ที่น งอนํ น ต- 
ล มา คม ถวาย รูป สม เด จ หระ เจ ไป รุสเซีย ๑ เครือ ง ตะ แล แก รบ สำ รบ ๑ พระ แสง กระบี่ องศ์ * 

เคร อง พิมพ์ หน งสือ สำ หรบ ๑ แล ว โปรด เกล้า ๆ ตไ ผูรํบ สง ปรืก ษา ทำ หน ไ สือล้ ญ ญากํ บก อนศ์ เอว 

เลน เบิก ราชทูต ดือ พระ เจ ไน อง ยา เธอ กรม หลวง วงศา ธิรา ชสใ เท ๑ ท่าน เจ ไพ ระ ยา ศรืสู ริย วงศ์ 
ที่สมุ ห พระ กลาโหม ๑ เจ ไพ ระ ยา รว วงศ์ มหา โก ษาธิ บดี ๑ เจ ไพ ระ ยา ยมราช ๑ พระยา มน ตรื 
สูริย วงศ์ แทน พระ ยาว รพ งศพิ พ่ฒน์ ๑ รวม ๕ ประชุม ปรึกษา ทำ หน ไสือ ล้ญ่ญ า ควย กอ นดื เอว เลน 
เบิก ราชทูต ที่ พระ ราช วไ เดิม กอ นต เอว เลน เบิก แจ ไ ว่า พระ เจ ไ แผ่น ดิน ปรอย ชน ดือ อ ไก โ] ษเรื ยก 
ป รุสเซีย ยอม ให้ กป ตริย์ เมือง เหนือ ๆ ขน ไป ใน พวก พอง ของ เมือง ปรุ ส เซียน น หลาย จำพวก 

หลาย กษํ ตริ ยเฃ ไซีอ ล้น เข ไมา ขอ ทำ หน ไ สือสํ ญ่ญา ด ไย เมือง ละฉ ปบ ดือ ชอล ะฟ ะ’ ไร นะ และ ประเทศ 
ดอย ชะ ดือ เมือง เม ก เลน บูร์ค สะ เอ ริน ๑ เมือง เม ก เลน บูรืค สะ เต รืดิศ ๑ เมือง สูกเ ซม บูรืค © 
เมือ งอ ไ; ย่น ตะ เด ะเ ชา โก เต น ๑ เมือ งอ นอน ตะ แป ริน บูรืค ๑ เมือง ว ไ แดก แลบี่ ระ มอน ต ๑ เมือง 
ลิปเ ป ๑ เมือง' ไม เชน' ไฮมื ๑ ที่เรื ยก' ใน ภาษา ดอย ชะ ซอ ละ ฟ ะ' ไร นะ ดือ เมือง เบเ วเรื ย ๑ เมือง 
ซก โซนื ๑ เมือง ฮไเ โนเ วอรื ๑ เมือง เวอ เต ม บูร ค ๑ เมือง บา เดน ๑ เมือง เฮ ะ ชิน กา สะ ลี © 
เมือง เฮ ะ ชิน การ ป สต าศ ® และ ฮมบู ร์คแ ละ ประ เท คทริ นคี เมือง ซีก ชิ ไว มาระ ไอ เชน นาค ๏ เมือ* 
ซีก เซน ไม นืนเ คน © เม อง ซีก เซน อา ละ เต ม บูร ค ๑ เม อง ซก เซน โค บูร ก โค ตา ๑ เม องฉ วา ศ 

บร์ล รูด ลส ตา ศ ๑ เมือง ฉวา ศบูร์ ค ซน เด อ ซะ รอ เซน ๏ เม อง รอย ซะ ใหญ่ ๑ เม อง รอย ชะ นอ ย ๑ 
ทง เมือง ป รอน สะ ไวศ์ ๑ เมือง ออ ล เดน บูรืค © เมือง นา เซา แล รืบบ ดิก ดือฟ่ รน กะ โฟ่ด © ดือ 

(๑) ว* นที ๑๕ ธน วาก ม พ. ศ. ๒๔๐๔ 
(๒) ว* นที ๒๗ ธน วาก ม พ. ศ. ๒๔๐๔ 



๑๓0 



พระ ราช พง สาว ดาร ร ชกา ลท ๔ 



เม ก เลน บูร ค?! ะเว ะ ริน ๑ และ เมือง เลน บูร ค สะ เต' รีลศ ๑ รวม ๒๙ เมือ งเบ่ นส่ญ ญา ๓๖ ฃอ 

รวม ๒๘ ฉบบ เนอ ความ ตอง กน ความ แจ ไอ ยู่ ใน สไ^ ญาน น แล ไ เมือ ว* นลง ชื่อ ใน ห ให้ ง สีอสํ ญุญา 
นน ได้ ยง บ่น สลุต ท บ่อ มวช เย นทร ประ สิทธ ๒๑ น* ด ผาย ทูต เอว พวก แตร ขน มา เบา ปริ ะ , โดม 

ควย ผาย ที่ กำ บ่น รบ นอก ส โน ดอน ก็มี หน ไส อ ลง ไป น* ดให้ ยง บ่น สลด ให้ ถูก ดอง เวลา ก' น 

ราบ ทูต ไทย กล ไ] จาก ประ เท บ ฝ รง เบส 
ท. บ. ๒๙' 0๔ 

ค ร 1 นมา ถึง ณ ว 4 น เดือน ©ขน ๘ ค์ บ่'" ) พระยา ศรี พพ* ฒนร ต นา ราช โก ษา ราชทูต 
อุป ทูต ตรีทูต และ ข่า ห ลวง มีชึ๋อ ซึ่ง ออก' ใป กรุง ฝ รง เศส กลบ เฃไ มา กง กรุงเทพ มหา นก รด ไย กำ บ่น 

รบ ฝ รง เส ส ชื่อ เยอ ระเบียน กำ ม โด ชื่อ เลอ ฟ่าเ ประ ความ โดย พล ดาร แจ ไอ ยู่ ใน เรี อง ราว จดหมาย 
เหตุ น่น แล ไ (:) 

เรือง เมือง เบม ร (ตอ) 

ค บ่น ก; ว* น เดือน ๒ แรม ๙ คา ^ องค์ พระ น โร ดม เข ไ มา กึง กรุงเทพ มหา นคร 

ก โปรด ๆ ให้ ไป อยู่ บาน พระยา ไกร โก ษา ซึ่ง ดี , ใช้ หน เงน หลวง แล ไ จึง โปรด *1 ให้ มีตุภ อ* โ! ษร ออก 
ไป ให้ องค์ พระ หริ รา ชด ไน ย ไกร แก ไ พา ว่า ราชการ แผ่น ดิน อยู่ ภาย หล ไพ ณ ๆ ห โว เจ ไ ท่าน สบุห พระ 
กลาโหม กลบ เข ไ มา จาก เมือง สง ค โป รพ รอม กน จึ่ง ได้ ทรง ปรึกษา พระ วงศา น วงค์ ท่าน เสน าบดิ 
ว่า เมือง เขมร จะ จด ให้ ผู้ ใดเ บ่น เจ ไน ายดี องค์ พระ น โร ดมเ บ่น บุตร ผู้ใหญ่ แด่ ราษฎร ไม่ ร* ก ใคร่ 
เบ่น คน' โคลงอยู่ องค์ พระ หริ รา ชด' ใน ยผู้น่ องเ บ่น คน ชื่อ ๆ ราษฎร กร ก ใคร่ น่บ บ่อ มาก จะ ต , ง น่อง 
ซนเ บ่น เจ า แผ่น ดิน ก็ ตอง เก บหี่ ไว้ เสีย ที่ กรุงเทพ มหา นคร จะ ให้ อยู่ ด ไย ก่น ไม่ ได้ หระ ราช วง สานุ 
วงศ์ ท่าน เสนา บดืก ราบ ทูล ว่า ก ไจ ะ เลย ง องค์ หริ รา ชด ไน ยผู้น่ อง ขน ก็ จะ ไม่ รพระ เดช พระ คณ 



©๓® 



เจา พระยา ทิพ ไกร วง ศ 

ดวย โ! อ , ใจ วา ราษฎร นิย ม รก ใคร่ ต่วํ จง ใด้เ ‘บน I จ้า แผ่น ดิน ก้ม พู ซา ถา จะ ชุบ เกลา ๆ เลย ง องค์ พระ 
น โร ดม ผูพ ขน เห น จะ รู พระ เดช พระ คุณ มาก ดว ย" 1ม่ มี ผู้ , ใด นบ ถือ ตอง หนี เข้า มา ใน พระ บารมี 

กลบ ได้ เบน เจา เม อง ออก ไป ก จะ คด ถึง พระ เดช พาะ คุณ เบน อํน มาก ดี กว่า ตไ องค์ หริ รา ชด ไน ย ไกร 
แกว พา ทรง พระ ราช ดำริ เห นดว ย ความ ดีด พระ ราช ว ง ดาน รงค์ ท่าน เสนา บด 

งานพระ ศพ 

กรม หลวง มหิ ศว ริน ทร เจา พา หิศ รา ทา ศ 
และ พระ อง ค เจา นิล วร รณ 

ผาย เจา พน ก งาน ทำ เมรุ ผไ ขาว กรม หลวง มหิ ศว ริน ทราม เร ศร ที่ ว* ด อรุณ ราช ว รา 

ราม เสร็จ แล่ ว ณ วน เสา ร เดือน ต ขน ๙ คำ ( ๑ ) ได้ ชก พระ ศพ ลง เรือ ที่ ทำ พระ แห่ ไป เขา เมรุ 

ณ เดือน ๓ ขน ๑๑ ค์า พระ ราช ทาน เพลิง แล ไ ได้ ซ' ก พระ ศพ เจ ไพ าอิศ รา พง ศ พระองค์ เจา นิล 
วร รณ ใน พระ บวร วงค์ เธอ ชน ที่ ๑ เขา มา เมรุ พระ ราช ทาน เพลิง อีก คราว ๑ 

พวก ทูต ป รุสเซีย พา กน ไป ดู เหิน เขา ทอด ผำช่ ก มหา บ่ง สกุล จึ่ง ให้ ล่าม ถาม ว่า คน 

นุ่ง ขาว วา ง ผา ลง คน นุ่ง เหลือง หยิบ เอา ไป ทำ อะไร กน ล่าม ก็ แปล ว่า เบน การทำ บญซ อง ไทย 

ส่ง อง ค พระ น โร ดม 
ไป ครอง เมือง เฃม ร 

ครืน การ ศพ เสร็จ แล่ ว จึง โปรด ไ ให้ พระยา มนตรี สริย วง ศพ ระ ยาบ ริ รก ษ ราชา เจา 

หมึ่น ศรี สรร* กษ์ คุม กอง ท* พหไ เมือง ผาย ตะ วิ นอ อก พา องค์ พระ น โร ดม พรหม บริร กบ มหา อุปราช 

ไป ทาง ทะเล ด ไย เรือ กลไฟ ไป ขน ที่ เมือง กำ ปอด ให้ ไป สม ไๆร สมาน ด ไย องค์ หริ รา ชด ไน ย ไกร แก ไ 

พา ได้ ออก จากกรุงเทพ มหา นคร ณ วน พุธ เตย น ชน © ๒ คำ 

( * ) ว’ นที ๘ กุม ภา พ่น ธ์ 
(๒) อ ง คา 7 ที ©8 กุม ภา พน ธ 



๏ปิา เ53 



พระ ราช พง สาว ดาร ร ชกา ลท ๔ 
ทูต ป รุส์ เชย กราบ ถวาย บ ไค ม ลา 

ผา!] กอ นฅ์ เอว เลน เบิก ราชทูต บ , รุ?! I ซึ่ยฃ น' ใป เที่ยว ดู พระ พุทธ บาท โ! ล ไ! ] ล งม า แล ว ค รน 
กเ วน พฤห สบ ดี เดือน ๓ ขน ๑๓ คา ได้ เฃไ เผา กราบ ถวาย บ ไค ม ลา ไป เที่ยว เมี อง เพชรบุรี แล่ ว 
กล งเรี อใป ที่ เดียว 

ผาย พระยา มนตรี สร ย วงศ์ ยก ไป ถึง เมือง กำ ปอด แล ว หไ รอ ท่า กอง ศ์พห ไเมี อง 

ดะ วน ออก พร ไ) ม แล ไจืง ยก ขน ไป เมือง อุด งมี ไชย เมือ ออก เดีน นีน องค์ พระ น โรค มก แต่งกระบวน 
แห่ ของ ตํว มี ทหาร บน ทหาร แห่ ดาบ หอก แล่ วมี ธง ฝ รง เศส นำ หนำ กระบวน ไป ล่วย ดเห มีอน จะ ลืม 
พระ เดช พระ คณที่ ได้ ทรง พระ มหา กรุ กเา ชุบ เลี่ยง ออก ไป แต่ คร งนน มา พระยา มนตรี สุรีอ วงศ์ ระง่ บ 
ความ ว วาท ให้ สม ไ) รส มาน ก่น แล่ ว กพา พระ ราช เสนา ชง อยู่ ล่วย องค์ แก่ ว พาก ล่บ มา เสย แล่ วให้ 

พระยา พิใซ ย ชาญ ฦทธ รอ พง ราชการ อยู่ ที่เมี อง กำ ปอด จึ่ง โปรด ๆ ให้ มี ตรา ออก ไป ถงเ จา พระยา 
มุขมนตรี พระยา ราช ว ราน 1 กู ล ซึ่ง ออก ไป ตง พง ราชการ อยู่ ที่เมี อง พระ ตะบอง แต่ ก่อน ยก ลง ไป 
เบน เพึ๋อ น องค์ พระ น โร คม ที่เมี อง อุด งมี ไชย เพ อ จะ ได้ บอ งก น สนอง โสพ วก กบ ฎ ควย เจา พระยา 
มุขมนตรี ก่บ องค์ พระ น โร ดม จ , ดก อง ท พ เขมร ไปจํ บ สนอง โส ลน อง' โ ส สู้ , ไม่’ ได้ หิน เข ไ ไป่ อยู่ ใน 
เซต แคน ฝ่รง เด ส ได้ มีหนํ งสอ ไป ขอ เอา ล่วส นอง โส อคมี รา ลบ อนาคต อบ มา ว่า การ โป ลิติก 

เบน ธรรมเนียม กฎหมาย อย่าง ยุโรป ล่ง ไม่ ได้ แต่ จะ ระ วไรํ กษา มี ให้ กลบ มา ทำ อันตราย ได้ อก 

เจ ไพ ระ ยา มุขมนตรี พระยา พิไซ ย ชาญ เ) ทธ เห้น ว่า การ กบฏ สงบ แล่ ว กกล่ บ เข้า มาก เกรง เทพ 
มหา นก ร แต่ พระยา ราช ว ราน กูลย่ งอ ยู่ เบน เฬึ่อ น องค์ พระ น โร ดม 



ห่าเ ไน ตรา ใ รเแ ทน เบีย และ หอย 

แล่ ว ทรง พระ ราช คำ รี ว่า ราษฎร ไช หอย เบย จ่าย ของ กน ก่น มา แต่ โบราณ บา ชา นาน 

แล ว ไม่ เห้น สมควร เลย ควย แต่ ก่อน เบน คน บา เห น ว่า หอย เบย มา แต่ ทาง ทะเล ไม่ มี ผู้’ ได ทำ 
แปลก ปลอม ได้ จึ่ง ให้ ใ ชก น แทน เงิน ได้ กด ร , งน บาน เมี อง สม นูรณ ขน แล่ ว์ ควร จะ อก ย่า ย เปลี่ยน 
ธรรมเนียม เสียบ ไง จึ่ง โปรด ฯ ให่ เอา ดีบุก บรีอุ ท ชมา เจือ สีงิก ะสีท อง แ^ ใน แข็ง ขน ทำ เบน อัฐ 



เจ ไพ ระ ยา ท พาก: วงศ์ 

®; ๓ ๓ 

เบน' โสฬ ศ เบน เห' รี!! ญ ดวย I ครอง จ’ กร ใชไ เท น เบย ๙ อนเ บน เพื่อ ง เรียก ว่า อฐ ๑๖ 3111 บน เท 1 อง 

เรย กว่า โสฬ ศ ทอง แดง ทำ เบน เหรียญ ๒ แผ่น เบน เพื่อ ง เรียก ว่า ซีก ๔ แผ่น เบน เท 1 อ นรี ยๆ ว่า 

เสย ว ราษฎร กน ยม ยิน ดใช สอย กน ไฑไ ปทไ พระ ราช อาณา เซต และ เงน บา ทน น ทำ กว่า จะ ได้ ก็ 

ซา นก จง โปรด ๆ ให้ ทำ เหรียญ บาท ฃํ้นใ ช แทน เริน ตรา บาท เบย อํฐ โส ฬศ แสะ ซีก เสย ว 
ก็ เกิด ซน แด่น น มา 



ต; ๆ ถนน ๓ สาย และ ไ] ด คลอง 

ค รน มา ถึง เดือน ๓ พวก กง ลุลเ ฃไชึ่ อห้ นมีห นํงสื อก วาย ว่า ชาว ยุโรป เคย ขี่ รถ ซี่ มา 
เท ยว ตาก อากาศ ได ความ สบาย ไม่ มีใข ไข ไ มา อยู่ ที่ กรุงเทพ มหา นคร ไม่ มี ถนน หน ทาง ที่ จะ ขี่ รถ ขี่ มา 
ไป เท ยว พา ก่น เจ็บ' ไข 1 เน อง *1 ได ทรง ทราบ หน ไ สอ แล ว ทรง พระ ราช ดำริ เห้น ว่า พวก ยุโรป เขา มา 
อยู่ ใน กรุง มาก ขน ทุก ๆ บี 1 ด ไย ประเทศ บ ไน เมือง เขา มี ถนน หน ทาง ก็ เรียบ รื่น สะอาด ไป ทุก บ ไน ทุก 
เมือง บาน เม องของ เรา มืแด่ รก เรียว หน ทาง ก็ เบน ตรอก เล็ก ซอก น 1 อย หน ทาง' ใหญ่ ก็ เปรอะ เ บอน 
ไม่ เบน ที่ เจริญ ตา ขาย หน ไ แก่ ชาว นานา ประเทศ เขา ว่า เข ไ มา เบน การ เดือน สต เพื่อ จะ ให้ บาน 
เมือง งด งาม ขน จึ่ง โปรด เกลา *] ให้ พ ณ ฯ ท่าน เจา พระยา ศรี สุริย วง ศ ที่ สม ห พระ กลาโหม เบน 
แม่กอง จึ่ง ให้ พระ อ นทรา ธิบดื ส หรา ชร อง เมือง เบน นาย งาน ได้ จีบ การทำ ต่ง แด่ ณ จีน พุธ เดือน 
๓ ขน ๖ ค่า ( ๑ ' และ ทำ ทาง ก่อ ถนน ที่ สะพาน เหล็ก ริม วไเ จา เขมร ออก ไป ๒ สาย สาย ๑ ตด 

ตรง ไป ซ ไม คลอง ผดุง กรุง เกษม ต่อ ถนน ตรง ต่อ ไป คลอง พระโขนง สาย ๑ แยก ไป ฃไม คลอง ซาง 

จีดแก ไ พื่า ตลอด ลง ไป ทะลุ ออก แม่ นา ดาว คะนอง สาย ๑ อีก สาย ๑ ตํดต รง หล ไ บ ไน กง สลฝ รีงเ ศส 
ตลอด มา ถึง คลอง ถนน ตรง ริม ศาลา เจ ไพ ระ ยา รวิ วง ศ มหา โก ษา® บดี สรํวิ งโว้ *' ๒ ' ) ชุด คลอง ตง แต่ 

ดล อง บาง รํก มา ตลอด ถึง คลอง ถนน ตรง เอา มูล ตน ถม เบน ถนน * ' ๓ ' ) ไม่ ต่อ ง หา มูล ดีนที่ อื่น มา ถม ถนน 
กว ไง ๕ ศอก สง ๑ ศอก คบ รวม ที่ง ๓ สาย เบน ๒๔© เสน ๔ วา ค่า จ ไง จีน ถม ทาง เสน ละ 



® ฆ) (2. 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 



©๕ ตำลึง ๒ บาท ๑ สลึง ค่า ถม นนเ บน เงิน 10๑๙ ชง ๑0 ตำลึง ๒ บาท ค่า ถม ร่อง ค่า ขด ตอ ไม้ 
อก เบน เงิน ๑๓๐ ชง ๔ ตำลึง ๓ บาท รวม กไแ บน เงิน ๓๘: ๐ ชง ๙ ตำลึง ๒ บาท ค่า ขุด คลอง 
ก ว'' •ง ๖ วา ลึก ๖ ศอก ยาว ๖๙ เสน ๑๖ วา เสน ละ ๑ ชง ๘: ตำลึง เมน เงิน ๘๖ ชง 
ค่า รุต ตอ ไม้ เงิน ๑๖ ชง ๘ ตำลึง © บาท ๒ สลึง รวม เบน เงิน ๑๐๒ ชง ๙ ตำลึง ๑ บาท ๒ สลึง 



ส ราง สะพาน ฃาม คลอง 

การ ถนน แลไ ยง ไม่ มี สะพาน ใด ไ] อก บุญ รุน นาง และ เจ๊ส ไ ตาม แต่ ผู้ ใด จะ ศร* ทธา รบ 

ทำ สะพาน ฃไม คลอง ที่ ตรง ถนน ใหม่ ฃไม ท่าน เจ ไพ ระ ยา ศรี สุริย วง ศ ที่สมุ ห พระ กลาโหม ร ไ] ทำ 

สะพาน เห ลึก ( ®) ข ไม คลอง รอบ กรง' ริม วไเ จไ เขมร ขาม คิด ทไ เห ลึก สะพาน ค่า จ ไง ไม้ ค่า อิฐ รวม 

เบน เงิน ©๖๐ ชง ที่ สะพาน หไ แก ไข ไม คลอง รอบ กรุง ลง ไป วํดจิ กร ว รรดิ ทำ สะพาน เห ลึก อีก สะพาน 

๑ เบน ของ หลวง ราคา เครื่อง เห ลึก ที่ สง เข ไม าลึเ หมี อนกํ น สะพาน ฃไม คลอ งวด จิก รวร รด ลง ไป 

ถนน สำ เพ็ง เบน สะพาน ไม ของ พระ เจ ไ ลูก ยา เธอ กรม หมืน วิศถ เนา ถ นิภา ธร จ ไง ทำ ค่า ไม้ ค่า เห ลึก 

เหมา เสรี จ เบน เงิน ©๐ ชง สะพาน ฃไม ศาล เจ ไ ใหม่ ^ ๒ ^ สะพาน ๑ เบน สะพาน ก่อ อิฐ ปูน ซอง 

พระ ศรี ทรง ยศ จ ไง ทำ เหมา เสรี จ เบน เงิน ๒๐ ชง สะพาน ๑ ฃไม คลอ งวด สาม จีน เบน สะพาน ไม้ 

ซอง หลวง จิตต์ จำนง วา นิช จ ไง ทำ เหมา เสรี จ เบน เงิน ๑๒ ชง สะพาน ข ไม คลอง ผคง ริม บอ ม บด 

บจจ นึก เบน สะพาน ไม้^ ของ พณ ฯ เจา พระยา ศรี ตุริย วงศ์ ที่สบุ ห พระ กลาโหม จ ไง ทำ เหมา เสรี จ 

เบน เงิน ๑๓ ชง สะพาน ฃไม คลอง หล ไ บ ไน กงสุล อ ไก โ] ษ เบน สะพาน ก่อ อิฐ ปูน ซอง พระ ภาษี 

สม บํต บริบูรณ์ (ยม) จิ าง ทำ เหมา เสรี จ เบน เงิน ® ๘ ชง สะพาน ๑ ซ ไม คลอง บาง รก เบน สะพาน 

อิฐ ปูน ของ หลวง พิศาล สุภ ผล จ ไง ทำ เหมา เสรี จ เบน เงิน ๒๐ ชง สะพาน ๑ ข ไม คลอง เห นึอจิ ด 

ยาน นาวา ข ไง เหนือ เบน สะพาน ก่อ อิฐ ปูน ของ พระยา โชฎึ กร าชเ ศร ษฐ (จิฮ ง) จ ไง ทำ เหมา เสรี จ 

เบน เงิน ๒๐ ชง สะพาน ๑ ฃไม คลอ งวด ยาน นาวา ข ไง ใต้ เบน สะพาน ก่อ อิฐ ปูน ซอง หลวง 

(๑) สะพาน ดำรง ส ถคย์ 
(๒) ศ าสเ ไท เก่า 
(๓) สะพาน ทิพ ย เสถียร 






เจ ไพ ระ ยา ท พาก รวง ศ 

นาวา เกน กร จ ไง ทำ เหมา เสร็จ เบน เงิน ๑๘ ชง สะพาน ๑ ขาม คลอง ว็ด ลาว ^ ๑ ^ เบน สะพาน 
ก่อ อิฐ ปูน ซอง หลวง ไมตรี วาน ช จ ไง ทำ เหมา เสร็จ เบน เงิน ©๗ ชง สะพาน ๑ ซ ไม คลอง บาง ขวาง 
เบน สะพาน ก่อ อิฐ ปูน ของ หลวง ภาษี วิเศษ จ ไง ทำ เหมา เสร็จ เบน เงิน ๒๐ ชง สะพาน © ซ ไม 
คลอง วิด ใหม่ ' ๒ ' เบน สะพาน ก่อ อิฐ ปูน ของ กลีบ บุตร อำแดง แฟง จ ไง ทำ เหมา เสร็จ เบน เงิน ©๖ 
ชง สะพาน ๑ ข ไม ปลาย กลอง บาง วิ กรม คลอง บาง ขวาง ขุด ใหม่ เบน สะพาน ก่อ อิฐ ปูน ซอง เจ ไ 
พระยา พลเทพ (หลง) จาง ทำ เหมา เสร็จ เบน เงิน ©๒ ชง สะพาน ๑ ข ไม คลอง ถนน ตรง ต่อ เนอ ง 
มา สะพาน เจ ไพ ระ ยา พลเทพ เบน ของ พระ เจ ไ ลูก ยา เธอ กรม หมื่น วิศณุ นาถ นิภา ธร จ ไง ทำ เหมา 
เสร็จ เบน เงิน ©๒ ชง สะพาน © ข ไม คลอง ปทุม ว ไ แบน สะพาน ไม ของ เจ ไพ ระ ยา รวิ วง ศ มหา โก ษา 
ธิบดี จ ไง ทำ เหมา เสร็จ เบน เงิน ๑๐ ชง อิก สะพาน © ซ ไม คลอง ปทุม วิ นม าฃ ไม คลอง ผดุง มา 

คลอง ถนน ตรง เบน สะพาน ไม้ ของ เจ ไพ ระ ยา รวิ วงศ์ มหา โก ษาธ บดี จ ไง ทำ เหมา เสร็จ เบน เงิน 
0๓ ชง และ ถนน นอก น น โปรด *1 ให้ ซื่อ ว่า ถนน เจ วิญ กรุง 



งาน น วะ ศพ กรม ห มน เชษฐา ธ เบ นหร และ ‘แระ ฝ็งค เจำ ฟ้วิา ง 

ค รน มา อิง ถเ เดีอ น ๔ ขน ๗ คา ( ได ไ โก พระ ศพ พระ เจ ไร าชว ร วงศ์ เธอ 



กรม หมื่น เชษฐา ธ เบน ทร็ และ พระ เจ ไว ร วงศ์ เธอ พระ องศ์ เจ ไส ว่าง แต่ วง ไป ลง เรีอ ศรี ท ท่า 

วิด พระ เซ ดุ พน' ไป I ขา เมรุ วิด อรุณ ราช ว รา ราม ถเ วิ น เดือน ๔ ชน ๙ คา ได โ สดี จ พระ ราช ทาน เพลง 



โส์ท ไ 4 ฅนร ะเฟ้ าลก 18 อ ‘แระ อง ค เจา อิง เยา าลก ษณ 

ควิน มา อิง ณ วิ นิเ ลอน ๑ แรม ๑ คา แรม ๒ คา แรม ๓ คา ^ ๔ '* 1ด้ ตง การ มงคล 
พิธโ ส ก่น ดี พระ เจ าลก เธอ พระ อง ค เจา ยิง เยา วลก ษกเ ใน พระ ทน ง ดุสิต มหา ปราสาท พระ สง ฆ 
สวด พระ พทธ มน ดี ๑๐ รูป เวลา บ่าย ตง กระบวน แห่ แต่ เกย ที่ ปา ะ ทบ ไห หา ะ บรม มหา ราชา ไ เลย ว 

(๑) วา เก 0 เท ธ' ว รา ราม 
(๒) ว* คกน มา คุ ยา ราม 
(๓) คุก ร ที่ ๒ ม นา คม 

(๔) อาทิ? าย ทิ ©๖ จ ■เท รท® ๗ อง คา รท® ๘ ม นา คม 



๑ ©โ) ๖ 



พ: ะ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 



วดพ ระ ศรี ร ตน ศาสดา ร าม I ข า ประตู พ มาน , ไชย ศร ประ ทบ ๓ ย พระ ที่ นง อาภรณ์ พ โมก ข ปราสาท 

แห่ ไป พง สวด หง ๓ วน รุ่ง ขน ณ วี นพธ เดือน ๔ แรม ๔ คา เวลา เชไ พระ ฦกษ์ ได้ โสก ไเด็ แล ไ 
สรง น ไท ภูเขา ทำ ดวย ศิลา ที่ หลง พระ ที่นื่ง ดุสิต มหา ปราสาท ต้าน ตะ ว ไ; ตก ชฬ่อ พราหมณ์ ถวาย นไ 

กล ศ น ไส ไฃ์ เสร็จ แล ไ แห่ กลบ ตาม ทาง ที่ แห่ มา คู่ เคียง และ คู่ แห่ ผล ‘ด เครื่อง ชมพู ค รน เวลา บ่าย ตง 
ขบวน แห่ มา สมโภช เวียน เทียน บน พระ ที่ นง ดุสิต มหา ปราสาท อีก เวลา ๑ กระบวน แห , และ เครื่อง 
เล่น ราย ทาง ที่ พร ไม ทุก สิ่ง เหมือน อย่าง โสก , นด็ ใหญ่ 

ท ระ ราช นิ อร บน ระ ส์ทร รณ บ ไ] ส์มเ ค จน: ะ เจ ไ ลูก ยา เธอ เจ ไน า จุฬา ลง กร ณ 

ค รน รุ่ง ขน 01 วน พฤห สบ ดี เดือน ๔ แรม ๕ คีา (๏) เวลา บ่าย ได้ ตง การ พระ ราช 
พธี แห่ สมเด็จ พระ เจ ไลก ยา เธอ เจา พา จุฬา ลง กร โน ตไฃ บวน แห่ง แต่ เกย ที่ ประ ท่บข ไง ใน มา ออก 

ประ ตรา ช สำราญ เลย ว มา หน ไพร ะที่น งอน ไ เต สมาคม มา พง พระ สงฆ์ สวด พระ ทุทธ มนด็ บน พระ 
ที่ นง ดุสํต มหา ปราสาท รไา พระ สุพรรณ บ/] แทน ลง สรง กระบวน แห่ เหมือน แห่ โสก ไ เต อย่าง ใหญ่ 
มี นา งม ยรฉ ไ) ร นาง เชิญ เครื่อง นาง สระ คู่ เคียง พระ ราชยาน น นทรง พระ ราช ดำร็ ว่า จะ ต้อง จ ไ) 
ท่าน ที่ เนื่อง มา ตาม ตระกูล ซึง เคย เบน คู่ เคียง เมือ ครื่ง ทรง โกลน ตน น มา เบน คู่ เคย งบ ต รท ทำ ราชการ 
เบน ผู้ มี ฐาน ไ เด ร ยศ ก็มี อยู่ หลาย ตระกูล จึง โปรด 1 ให ไจ ไพ ระ ยา รวิ วงศ์ มหา โก ษาชิ บดี ตระกูล 
ใน พระยา มน ตวีสุ ริ ย วงศ์ เจ ไพ ระ ยา ยมราช ( นุช ) ตระกูล ใน เจ ไพ ระ ยา อภย ภูธร เบน คูท ๑ 
ที่ ๒ เจ ไพ ระ ยา พลเทพ (หลง) เ จำ พระยา ธรรม าธิ กร โน (เสือ) ท ๓ พระยา ราช ภกดี (ซาง) 
พระยามหา อำมาตย์ (บุญ ศรี) ที่ ๔ พระยา ราชบุรี (ดุ้ง) ตระกูล ใน เจ ไพ ระ ยา วงศา สุรศ กด็ 
พระยา ราช พงศา นุ ร่กษ์ ตระกูล ใน พระยา อุท ไ] ธรรม (แก ไ) ที ๕ พระยา ศรี พพฒ 'น (แพ) 

ตระ กล พระยา ศรี สุริย วงศ์ พระยา ประชา ชีพ ตระกูล ใน เจา พระยา พลเทพ ท ๖ พระยา โบราณ 
บ ราน รัก ษ์ พระ วิชิต สร ไกร ตระกูล เจา พระยา นครศรี ธรรมราช 



1จ้า พระยา ท พาก: วงศ์ ๑^ 

ค รไแ รุ่ง ขน ณ ว* น ศุกร์ เตือน ๔ แรม ๖ คา'® , เวลา เซ ไต 1 งก ระ บวน แห่ ไป ร* บ 

พระ สุพรรณ บฏ ค รน ถึง พระ ที่ นีงดุ ลิต มหา ปราสาท เสตื จ เขา ที่ สรง แล ว พระ ราช ทาน สุพรรณ บฏ 
จารึก พระ นาม ว่า สม เตืจ พระ เจ ไ ลูก ยา เธอ เจ ไ พา จุฬาลงกรณ์ บ ดิน ทร เทพ ยม หาม กุฎ บุรุษ ย 
ร ตน ราช รวิ วงศ์ วรุ ตม พง คบ' ริ พ* ตืร สิริ ว ไม น ราช กุมาร แล ไ โปรด เก ลไๆ ให้ ดไ เจ ไก รม เบน หมื่น 
พิฆเนศ วรสุ รส ไก าศ ปลด กรม เบน หมื่น วร ราช บุ ตรา ร* กบ สมุท บา ญชีเ บน หมื่น อนุ รไษ พล ส ไข ยา 
แล ว แหก ลบ คู่ เคียง และ กระบวน แห่ ผล* ด เครื่อง ชมพู เวลา บ่าย แห่ มา สมโภช เวียน เทียน บน พระ ที่. 
นง ดุสิต มหา ปราสาท อึก เวลา ๑ พระ ราช วง สานุ วงศ์ ท่าน เสนาบดี และ ขำ ทูล ละออง ธุลี พระ บาท 
ก็ ได ท่า การ สมโภช เบน อ* น มาก เสร็จ กา รพิ ธ 

พระยา เพชร ร ตน ทำ เท ว รูป แล ไ ไ ดิน 0 าเ ขำ มา ทูล เกลา ทูล กระหม่อม ถวาย โปรด ไ 
ให้มื่ ละคร สมโภช แล 1 วแห่ ลง เรือ ที่ ทำ พระ ส่ง ขน ไป ประดิษฐาน ไว ศาล เจา เขา ตก 



เจา เมือ งเบ ตา เวย 

เบำ มาเ ปลี ยนห นง ลอส ญ ญาฮ อ ลน ตา 

ล ศก ราช ©๒๒๔ บจอ จ ตวา ศณ์ ๒ * เบน ป่ท ๑๒ เมือ วน จน ทร์ เตือน ๕ ขน ๑ 
คีา ( ๓ ) อา เล็ก ช*' นเด อร์คู คอน ที่ ๒ เจ ไ เมือ งเบ ตาเ วียเ ขำ มา เปลี่ยน หน ไลีอ สญญ าฮอ ลน ดา ซึง 

คอ งเฅ ระ เกย เชีย ดเฃ ไ มา ทำ ไร้ ได้ ถวาย พงศาวดาร ครไ กรุง ศรีอยุธยา เก่า ซึ่ง มี' ใน จด ห มาย เห ดุ และ 
หน ไ สอ ต่างๆ ที่ ชาว ยุโรป จด ไร้ คด ออก ทูล เก ลำ ทูล กระหม่อม ถวาย โปรด ๆ ให้ แปล ออก มี ความ 
ว่า เมือ เด อนโ นเว มเ บอ คริ สต ศก ราช ©๖๐© ตรง กบเ ดอน ©๒ จุล ศก ราช (ส ๖๓ บ ฉลู 

ต รีศ ฤ (' ๔ ) อดมิ รา ลอน เนต ได มา ทำ หน ไ สือส่ ญ ญาก บผูค รศน มือ ง ตานี ชง เคย ส่ง เครือ ง บรรณาการ 
•ที่ กรง สยาม ใน ส* ญญ านน ว่า จะ ยอม' ไห้ ลุก คา ใ ป ตง ห่าง ค ไ ขาย ตง แต่ น 1 นม ามื เรือ ลูก คไ เฃไ ไป 

คา ขาย ที่ เมือง ตานี บาง มา จน ถึง ครื สต ศก ราช ©๖๐๔ ตรง กบ จุล ศก ราช ๙๖๖ บ มะโรง โท ศก 1 ' ๕ ^ 

(๑) วํนที่ ๒๐ มีนาคม 
(๒) พ. ศ. ๒๔๐๕ 
(๓) ๓© มีนาคม 
(๔) พ. ศ. ๒® ๔๔ 
(๕) พ. ศ. ๒๔® ๗ 



5)๓ฝ 



พ: ะ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 

ค รง นน กำ แมน เด อร' ใว ปรน วร I วก ไ ด้ตง ผู้ด นาย ๑ ชอโ กระ ผก ลศเ ปก สะ ให้ เข่า มา เผา พระ เข่า 

กรุง สยาม กราบ ทูล ให้ ได้ ความ ร่า พระ I จำ กรุง สยาม จะ ม พระ V โย , โปรด ทำ นุ .บำรุง ให้ พวก ฮอกั นิ คา 

เขา ตง หาง คา ขาย หรอ ประการ ใด อยาก จะ ใคร่ ทราบ พระ I จำ กรุง สยาม ทรง พระ กรุณา โปรด ๆ 

รบ รอง ทูต ดวย ดี และ ยอม ให้ ลูก คา ฮอ ลน ดา เข่า มาด 1 งํ๋ทา ง ทำ ขาย ดร นมา ถึง คริสต์ ศ , ก ราช ๑ ๖๐๔ 

ตรง กบ จล ศก ราช ๙๗๐ บี วอก สมฦ ทธิ ศก 1 ®' พระ เจ ไ กรุง สยาม ได้ แต่ง ตง ให้ ราชทูต ผาย ไทย ไป 

ถึง เม อง เฮ กคึอ เมือง หลวง ฮอ ลน ดา ให้ ไป เผา สมเด็จ พระ เข่า แผ่น ดิน นิ เธอ แลน ค ฮอล่ นิด าผู้เ บี น 

ปริ นช ออ ฟ่อ อแ รน ช ตง แต่ นน มา ทาง พระ ราชไมตรี ผาย กรุง สยาม ข่บ กรุง นิ เธอ แลน ต์ฮอ สน ดา ก็ 
ได้ เบน' ไมตรี ก่น สนิท มา 

ฉบบ ๑ มี ความ ว่า ใ นคร งนน พระ เข่า กรุง สยาม มี อำนาจ ลง ไป จน ถึง ข่า ง ทิศ ใต้ เบีน 
อ่นิ มาก และ แหลม มลายู มี ความ ป รา รก นา จะ ยก เกาะ ที่ ปาก นิา เมือง ตะ นาว ศรี ให้ แก่ พวก ฮอล่ นิ ดา 
เมือ ทาง พระ ราชไมตรี น ยง อยู่ มิสเ ตอ ร ๔ ป ราว เออ ร่รา ช ทูต สำ หริ บี เมือง ญี่ ป่น' ได้ แวะ เข่า มา ที กรุง. 

สยาม ใน คริสต์ ศก ราช ๑๖® ๓ ตรง กบ จุล ศก ราช ๙๗๔ บี ฉลู เบญจศก 1 ๒ ' แล่’ วได้ ตง ห้าง 

คา ขาย ฃนท กรุง สยาม และ เมือง นคร' โก ระ นีลิส วอ รใ นอน รตูไ ด้ริก ษา หาง นํ้น ไว้ นาน 

หน ไ สอ อีก ฉบบ ๑ ร่า ใน คริส ตศไ ไ ราช ๑๖๒๐ ตรง ก' บี จล ศไา ราช ๙๘๒' ๓ ' บี วอก 
โท ศก เข่า เขมร ที่ อยู่ กบ ไทย นน ทำ รุ่น วาย ขน คอ เวน เนอ เยเ นรา ล เข่า เมือ งเบ ตา เวย ซื่อ โก เอน 
ได้ ใช้ ให้ กำ บีน ๒ ลำ มา ช่วย พระ เข่า แผ่น ดิน สยาม ระ ข่บพ วก กบ ฎ เขมร ครีน มา ถึง คริสต์ ศก ราช 

๑๖๒๗ ตรง กบ จุล ศ ก ราช ๙๔๙ บี 1 เกาะ นพ ศก พระ เข่า กรุง สยาม ได้ มี พระ ราชสาสน์ ก ไ.' สิ่ง ของ 
ออก ไป ขอบ ใจ เข่า เมือ งเบ ตา เวีย ให้ ส่ง ของออก ไป ขอบ ใจ เข่า เมือ งเบ ตา เรีย ให้ สง ของ ทรง ยินดี 
ออก ไป เมือง ฮอล่ นิ ดา ดร นมา ถึง คริสต์ ศก ราช ๑๖๒๘ ตรง กับ จุล ศไา ราช ๙๙๐ ' ๔ } บี มะโรง 

สม โ] ทธิ ศก พระ เข่า แผ่น ดิน นิ เธอ แลน ด็ได้ ตง ขุน นาง ฮอลํ นิ ดา ๒ คน ชือมิ สเตอร์ นารี ศ คน ๑ 

(๑) พ. ศ. ๒© ๕® 

(๒) พ. ศ. ๒® ๕๖ 
(๓) พ. ศ. ๒๑๖๓ 
(๔) พ. ศ. ๒๒๙๑ 



๑๓^ 



เจา พระยา ท พาก รวง ส์ 

ซอ มล เต อร ชะ รูเ ตอ คน ๑ 1ซิญ พระ ราช สา สน คุม สิ่ง ของ มา ทรง ยินดี ตอบ แทน พระ เจ ไก รง? เยา ม 
ตง แต่ น น มาท ไง พระ ราช ไ, ม ตา และ การ คา ขาย ทง ๒ ผืาย ใต้ เจริญ ทวี ขน เบน คัน มาก ค ริน มา กึง 
ค ริสต็ คัก ราช ๑๖๓๓ ตรง กบ จุล ศก ราช ๙๙ 0 ? บ ระกา เบญจศก* 2, มี อีก คน ๑ ตำแหน่ง สูง ชื่อ 
ด รอย กบ ท ๒ คน ๑ รบ ใช้ มา แต่ เมือ งเบ ตา เวีย ไต้ มา ที่ กรุง สยาม เซิ 0] พระ ราชสาสน์ ซอง 

พระ เจา กรุง นิ เธอ แลน ดี คำ นิ!] มาย ไพ ระ เจ ไ กรุง สยาม พระ เจ้า กรุง สยาม ไต้ รบ ทูต ๒ คน น โดย ยศ 
สมควร เบน อน มาก ค 1 น ราชทูต สอ่ง คน นิ น' ใต้ รบ พระ ราช สาสน์ และ ของ ทรง ยินดี ของ พระ เจ้า 

กรุง สยาม ตอบ แทน ไป กึง พระ เจ้า กรุง นิ เธอ แลน ดี แล ไ ก็ ทูล ลาก คับ ไป มิส เต อริ ชะ รูเ ตอ ที่ อยู่ กอ น 
คน ๑ และ คน ของ ราชทูต ค ไง อยู่ ชื่อ มิ สเตอร์ วอน วะ เลีย ต คน ๑ เมีอ เดือน แฟบ วารี ตรง กบ เดือน ๓ 
ไต้ เฃไ ไป เผา ที่ ศาลา โรง ละคร แล้ว พระ เจ ไ กรุง สยาม ไต้ ตไ คน ๑ เบน ที่ หลวง คน ๑ เบน ที่ ขุน. 
พระ ราช ทาน เครือ งย ศก ม ตะ ทอง แล้ว พระ เจ ไ กรุง สยาม ขอ ให้ เจ ไ เมือ งเบ ตา เวีย ช่วย ระ งบ การ รุ่น 
วาย ที่เมี อง ตานี เจ ไ เมือ งเบ ตา เวีย จึง ไต้ ใช้ ให้ กำ บน ๘ ลำ และ พวก ทหาร บก ๔๕๐ คน คับ แม่ ทฬ 
ชื่อ มิ สเตอร์ กลา ศทูร อิน ไป ที่ ปาก อ่าว เมือง ตานี ก็ ไต้ ช่วย การ รุ่น วาย ให้ สงบ แล้ว เจ ไ เมือง ตานี ก็ 

ยอม แต่ง ทต ไป ขน แก พระ เจ ไ กรุง สยาม ดไ เก่า การ งาน ก็ เจริญ มา จน กึง คริสต์ ศก ราช ๑๖๕๘ ตรง 
คับ จุล คัก ราช ๑๐๒๐ บ จอ ล้ม ฦ ทธิ ศคั ๒ 1 คร ไน น สมเด็จ พระ นารายณ์ พระ เจ ไช ไง เผือก มี ขอ เข ไ 
พระ คัย ผิด ไปมื เหตุ ขน แต่ ความ นึ่นส งบ ลง เร็ว แล ไ ท่าน จึง ไต้ ตง ชาว ออ ลน ดา อีก ๒ คนๆ หนึ่ง 
ชื่อ มิ สเตอร์ เวศ เต อ เวน คน ๑ ชื่อ มิ สเตอร์ ดี ไร กะ พระ ราช ทาน เครื่อง ยศ เบน เครื่อง กม ตะ ทอง 
การ คไ ขา ยก ยง โม่ เจริญ ซน นอ ยล ง , เป พวก ฮอ ลน ดา ก ได เลก หาง คา ขาย ท กรุง แสะ ท เม อง นคร เสย 

แล้ว พระ เจ , ไก รง สยาม' ใต้ แต่ง ราชทูต เชิญ , พร: ะ ราช สา สนิ เ 1 เละ ชอง ทรง ยินดี ไป กึง คอเ วอ เนอ เยเ นรา ล 
เจ ไ เมือ งเบ ตา เวีย ให้ มา ต ไห ไง คไ ขาย ใหม่ คอเ วอ เนอ เยเ นรา ลก็ย อม ตาม จึ่ง ไต้ ตไ ให้ มิ สเตอร์ 
ดี บิด เบน ทต ให้ ม อำนาจ มา ทำ หน ง สอ ล เไ) 0) า การ ตา ขาย บอ รุ'' ^ ยา ม ราชทูต ก ได ทาส ญญา เส รจ 
ใน เดือน ออคั สดี คริสต์ คัก ราช ๑ ๖๖๔ ตรง คับ เด็ อม ๙ จุอค ก ราช ๑๐๒๖ บี มะโรง ฉศก ( " ' ดง 
แต่ นํน มา การ คา ขา ยก ได เจ รญท ร ขน เบม อ , แมา อ 



(๑) พ. ศ. ๒® ง' ๖ 
(๒) พ. ศ. ๒๒๐® 
(๓) V .'.ศ. ๒๒๐๘ 



®) (2 0 



พระ ราช พง สาว ดาร รํช กาล ท ๔ 

ฉบบ ๑ ว่า กาว วุ่นวาย ใน คริส ตศ้ก ราช ๑๖๔๔ ตรง กบ จุลศํ ก ราช ๑๐๕๐ * 1 บ 
มะโรง สม โ! ทธิ ค โ! น คราว สมเด็จ พระ เพท ราชา พระยา วิชา เย นทรี อนมี ซอ เส ยง ใน พงศาวดาร 
ได้ ม คุณ 1 ใน การ รก ษา ทาง พระ ราชไมตรี ทง ๒ ผาย ค รน ถึง อนจ กรรม แล้ ว ก ไม่ ม ผู้ 1 ใด ทำนุ บำรุง 
ทาง พระ ราชไมตรี การ วุ่นวาย ใน บ ไน เมือง ก็ยไ มือ ยู่ ค รน ถึง ควิส ด็ศํก ราช ©๗๐๔ ตรง กบ 

จล ศไา ราช ๑๐๖๖ บ วอก ฉศ ก 1 ๒ ' พระ เจ , าเลื อ' ได้ ผ่าน พิภพ ใหม่ เพราะ การ วุ่นวาย หาง คา ขาย 
ที่ กรุง สยาม และ ที่ เมือง นคร ก ตอง เลก ใน กรีส ตศก ราช ๑๗๐๕ ตรง กบ จุล ศไไ ราช ๑๐๖๗ บ ระกา 
ส ไ] ต ศก จน ทูต กอ ลุ เออ รี ได้ เขา มา ซอ คา ขาย และ เจ รีญ ทาง พระ ราชไมตรี อก ใน กรีส ด็คํก ราช 
©๗๐๔ ตรง กบ จุล ศก ราช ๑๐๗๐ บ ชวด ส้ มโ) ทธิ ศก แต่ ยไมื การ วุ่นวาย ต่างๆ จน ตอง เลก อก ใน 
กรีส ด็ศํก ราช ๑๗๔© ตรง กบ จุลศ้ ก ราช ๑© ๐๓ บ ระกา ตรี ศก 1 ๓ ^ คราว น น ท รพ ย์สิ่ง ของ ที่ ง บ่วง 
ต้อง เก็บ เอา ไป เมือ งเบ ตา เวย เหลือ อยู่ แต่ ๒ คน ๓ คน พอ' ใต้ ร , โ ไษา หาง และ ของ ที่ เหลือ กางอยู่ นน 
ตง แต่ บน นมา การ คา ขาย ผาย เบ ตา เวีย และ กรุง สยาม ไม่ ใคร่ จะ เบน ผล ประ โย ชน มืแต่ เรือ บาง ลำ 

เคย ไป มา บ้าง ผาย ประเทศ สยาม จึง ได้มื หน ไ ลือ ออก ไป ขอ ให้ ขุน นาง ฮอลื •น ดา เขา มา ทำ หน ไ ลือ 

ส ญญา ใหม่ คอเ วอ เนอ เยเ นรา ล จึ่ง ต้ง์ ให้ มิสเ ตอ รี บาง และ มื สเตอร์ โยน าสเ บน ทูต เขา มา ทำ ส ญญา 
หาง เมือง นคร ไม่ มืกำ ไร จึ่ง ได้ เก็บ ท รพ ยลืง ของ ที่งป วง เขา มา ตง ห่าง คา ขาย อยูที่ กรุง ศรีอยุธยา 

ค รน มา ถึง กรีส ตศ่ก ราช ๑๗๖๐ ตรง ก่บ จุล ศก ราช ๑๑๒๒ บ มะโรง โท ศ บ้ " , มไล อง พม่า ยก มา 
ตี กรุง ศรีอยุธยา ครีง ๑ ห่าง ก็ คา ชาย ไม่ มืผล ประ โย ชน มา จน กึง กรีส ด็ศก ราช ©๗๖๗ ตรง กบ 
จุล ศไา ราช ๑๑๒๙ บกุน นพ ศก (๕) กรุง ศรีอยุธยา เลืย แก พม่า ห่าง คา ขาย ก็ เสีย ไป ด ไย •ท รี พ ย 
สิ่ง ของ พวก ฮอล่ นดา พม่า ก็ เก็บ เอา ไป หมด พม่า ฆ่า มืลเ ตอ รี บาง และ อีก คน ๑ และ จึบ้ พวก ฮอลื นดา 
อีก ๕ คน ที่ เบน คน สำ ห รีบ ห่าง เอา ไป เบน เชลย ตีงแ ตน น มา ลูก คา ฮอลํ โน ดา ก็ ไม่ อาจ เขา มา ต้ ง ห่าง 

(๑) พ. ศ. ๒๒๓© 

(๒) พ. ศ. ๒๒๔๙ 
(๓) พ. ศ. ๒๒๘๔ 
('๙) พ. ศ. ๒๓ 0 ๓ 
(๕) พ. ศ. ๒๓® 0 



‘เจ' ■เพ ร ะ ยา ท พาก รวง ศ ๑๔๑ 

คา ขาย ตอ ใ ปอก จ น กาล V กวน น พระ เจา แผ่น ดินนี เธอ แล มด ได้ ทราม ว่ๅฦ รุ^ ยา มด ไ ขน ใหม่ ม 

ความ I จร ญ ควย ลูก คา พา ณ ช เขา มา ค าขา ยเบ นอน มา โ 1 คิด ถึง ทาง พระ ราชไมตรี เก่า ซึ่ง เก ยมีม าแต่ 

โ เอน จง เด แตง เท คอน ตระ [ก 0 เชีย ด [บท รา ธ ทูต I ขาม าขอ ทำ หน ไ} สือสํ ญญา เมื่อ I ดือ น ๑ บ วอก 
โท ศก จุล ศไา รา ซ ๑๒๒ 12 

อา เลก ชน เด อรลู คอน I ปลย น หน งฝ็ อสญ ญาเ .เสํ ว่ ก็ กราบ ถวาย บไ คม ลาก ล , บ ไป. 



งานพระ ศพ 

สม เด จ พระ นา ร รำเพย ภมร าภิ รม ย 

ผาย พน ก งาน ทำ การ พระ เมรุ สมเด็จ พระ นาง เมรุ ครไ นนย กพิ่น สูง ทำ เบน ภูเขา 

ประกอบ เชิง เมรุ รอบ ที่ สา มล ร่าง ก็ แปลง เบน ศาลา ราย รอบ พระ ที่นไ ทรง ธรรม ก็ ทำ ดิด แท่น สาม สำ ง 

อยู่ คาน ๑ สง ของ เครื่อง ประ ด ไ] ผไ ดาด หล ไ คา ใน บริเวณ พระ เมรุ ก็ ใช้ ผา ดำ ท ไน น การ เพิ่ม เดิม 

นอก ธรรมเนียม มี พระ ราช คณะ ตไโ คม ประกวด ประ ขน ก่น เบน ข้น มาก มี พระ ญวณ สวด กงเต๊ก 

ท ไก ลาง ร่น กลาง คืน ค ริน ณ วน พฤห่ สบ ดี เดือน ๔ ขน ©๑ คืา'* 1 เวลา บ่าย ๒ โมง เชิญ 

พระ บรมธาตุ พระ บรม อ*! ออก จาก พระ บรม มหาราช ข้ง แห่ ออก ประตู ว เศษ ไชย ศรี เลย ว ไป 

ใ เอม เผด็จ ด* สก ร ไป เขา ประตู พระ เมรุ ดาน ดะ วน ออก มี การ สมโภช คืน ๑ ค รน รุ่ง ขน ไค้ โ) วาย 

ไทยทาน มิ ธรรม เทศนา และ งาน สมโภช ค รน เวลา บ่าย ทรง โปรย ทาน เวลา คืามี หน ไ มีดอก ไม้ อก 

คืน ๑ ค ร่น ร่ง ขน ร่น ©๓ คา เวลา I ชา พระ สง ฆฉไ แเสํ ว่แห่ กสํบ่ วน ©๔ คืา ©๕ ดา หยุด 

เบน ร่น ส งก ร านด็ ณ ร่น อไ คา ร เดือน ๔' แรม © คืา เวลา เชา ได้ เชิญ พระ ศพ ออก ประตู 

ศรี ส นทรท วาร แห' ไป ตาม ทาง ทำ ย สนม เข้า ขบวน ใหญ ที่ หอก ลอง โปรด เก สำ ๆ ให้ ลม เด็จ 

1 

พระ เข้า สก ยา เธอ เข้า พา จุฬาลงกรณ์ ขน รถ พระ ภูษา โยง สมเด็จ พระ เข้า ลูก ยา เธอ เข้า พา องคื กลาง 
ขน พระ ยาน มาศ ทรง โปรย ข้า ร ต 0 ก โป ร ด 1 ให้ ทรง ฉลอง พระ บก ทอ ย่าง การ พระ ราช พิธี โสก นต 
แห่ ใปสู่ พระ เมรุ คาน ตะ รน ออก 

('๑) วน ที่ ๑๐ เมษายน พ. ศ- ๒๔๐๔ 



ไค้ ทรง บ่า เพิ่ญ พระ ราช กุศล และ มี งาน สมโภช ๔ ข้น ๔ คืน 



6) ^ เ29 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 
ณ วน สุกร เดือน ๕ แรม ๔ คา เวลา บ่าย พระ ราช ทาน เพลง ณ วน เสาร์ เดือน ๕ แรม ๕ คา 
เวลา เชา เชิญ พระ อง คา ร แห่ ลง ไป ลอย แล วจะ ได้ แห่ พระ ใ.] รม อ , เพ ระ อ้เ ใน สมเด็จ พระ ว รวง ศ ๙ เธอ 

ออก พระ เมรุ ม งาน สมโภช พร อม กนก บ่ พร ะอํ! สมเด็จ พระ นาง อีก ๒ ว* น ค รน รุ่ง ขน ณ ว น จไ 4 ทร์ 
เด้อ น ๕ แรม ๗ คา เวลา เซา ได้ เชิญ พระ บรม อ้เแ ละ พระ อํเ แห่ กล* บ เขา พระ บรม มหาราช วง 

ราช สา สน เจา กรง จน 

ค รน มา กง ณ วน จ* นทร์ เดือน ๕ แรม ๑๔ ค์น์ ๑ ' จีน เนีย ว ถม ขุน นาง เมือง กวางตุ้ง' 
นาย ๑ มาด วย สำเภา เชง หิน จีน ไก๋ เบึ๋น นาย สำเภา เชิญ พระ ราช สา สน พระ เจ' า ฮำฮ อง ๒ ฉบ ไ] 
พระ เจ ไถ องต ฉบบ ๑ รวม ๓ ฉบบ เบน คำ ประกาศ ว่า จะ ทำ บน ชิ่ว พระ เจา ฮำฮ อง ทรง พระ ชนม์ 
ไค้ ๓๐ บ พระ ราชสาสน์ ลง วน เดือน ๓ ขน คา ๑ บ มะแม เอก ศก^ ) ฉบบ ๑ วา สมเด็จ 

พระ เจา ฮำฮ อง ทรง พระ ประชวร มาก วน เดือน ๙ แรม คา ๑ ได้ ประชุม พระ วงศา น วงศ์ และ 
ขน นาง ผู้ใหญ่ ผาย ทหาร พลเรือน พร อม กน เขียน เบน คำ ร ไ] สงด ไย ชาด ต ไพ ระ ราช โอรส องค์ 
ใหญ ชึ่อใ จสุน เบน ฮอง ไท จีอ พระ ราชสาสน์ ลง วน เดือน ๙ แรม ๒ ค์า ฮำฮ อง ๑๑ บ ระกา 
ตรี ศก พระ ราชสาสน์ สมเด็จ พระ เจา ถอง ต พระ เจา แผน ดืน ใหม่ ประกาศ ว่า ด ไ) ย สมเด็จ พระ เจ ไ 
ฮำฮ อง สวรรคต วน เดือน ๙ แรม ๑ เวลา ยา รุ่ง พระ เจา ถอง ต ได้ ราช สม บ่ต เดือน ๓ ชน ๑ 
ค์า บื ใหม่ ให้ ใช้ ศไ ราช ถอง ตตไ แต่ ณ วน เดือน ๓ ขน ๑ คา บ ระกา ตรี ศก พระ ราชสาสน์ 
ลง วน เดือน ๑๒ ขน ๙ กา ฮำฮ อง ๑๑ บ ระกา ตรี ศก 

หน ไสือ จง คึก เนือง กวางตุ้ง นำ พระ ราชสาสน์ เขา มาด ไย ๔ ฉบบ ก๋ บ หนํ งสือ 

นาย ห , ไง ปน กไ เมือง กวางตุ้ง ผู้' 1ด้ รี บ่ การ ผาย กรุ ง! เทพ มหา นคร มา ถึง เจ ไพ ระ ยา พระ คล ไ เสนาบดี ๒ 
ฉไน์ บๅ ๏ ว่า ขอ ให้ ทำนุ ป้า! ง จีน เนี่ย วถิม จีน ไก๋ และ ขอ ยก คำ ธรรมเนียม เรอ ฉบ ไ] ๑ ว่า ต งแต่ 
พระ เจ ไ ฮำฮ อง เข ไ มา แล ไ กอง ค ไง มา จน เดี๋ยว น เม อ ศก ราช ฮำฮ อง ได้ ๔ บ บ เถาะ ส ไ] ต สก 
กอง ๑ เมื่อ ศก ราช ฮำฮ อง ได้ ๙ บ บ มะแม เอก ศก อีก กอง ๑ ทุกวน น เปลี่ยน แผน ดิน ใหม่ 

(®) ว่นที่ ๒๘ เมษายน พ. ศ. ๒๔๐๕ 
(๒) จ , นทรี ที่ ๒๓ มกราคม พ. ศ- ๒๔๐๒ 



๑ (5 ๓ 



.เจา พระยา ทิพ ากร วง ศ 

ษร ะ ราช ฟ้าส์ น ถึงเ ฟ้า กรง จน 

เบน ธรรม I น ยม กรุง I ท พ มหา นคร ตอง ไป จม ก ไ] ง สมเด็จ พระ เจ บี ถอง ต ไต้ ราช สม บต 

ใหม่ กอง ๑ เย ยม พระ ศพ พระ เจา ฮำฮ อง กอง ๑ จะ ต อง ตอบ แทน ที่ หอ* เ ซ่า มา ให้ กอง ๑ รวม ทง 
ลาง ๕ กอง ถา จะ แต่ง ทูตออก' ไป ขอ' ให้ จี V แนย วถิม เบน ท่อง ชี อร อง คํวย หนํ งสอ ลง ว น เดือน ๓ 

แรม ๒ คา บี ระกา ตรี ศก พระ ราช สา สน มี มา ครา วน ไต้ ให้ แต่ พระยา โชฎ ก ราช เศรษฐี มี หนี งสอ 
ตอบ ไป ถึง จง ต๊ก หมู อ ผู้ สำ เรจ ราชการ เมือง กวางตุ้ง ฉบบ ๑ ว่า กรุง บก กิ่ง กบ กรง พระ มหา นคร 

ศรีอยุธยา กเบี น ทาง พระ ราชไมตรี กน มา ช บี นาน บ่ ตน จง ต๊ก ได้ ส่ง พระ ราชสาสน์ เขา มา ณ กรุง 

พระ มหา นครศรี อยุธยา แล ว ก็ ได้ ให้ เจ้า พนี , ก งาน จด กระบวน แห่ พระ ราชสาสน์ คำ ประกาศ ให้ สม 

พระ เกียรติยศ ประเทศ ใหญ่ เหมือน อย่าง เคย ทำ มา แต่ ก่อน จึ่ง เจ้า พน ไา งาน ไต้ จด กระบวน แห่ พระ 
ราชสาสน์ ทาง นา ทาง บก โดย สมควร ได้ เคารพ แก่ สมเด็จ พระ เจ้า กรง บก กิ่ง แล' ว’ ไต้ รบ หน รี สอ ของ 
จง ติก ตามอย่าง ธรรมเนียม ไต้ ให้ ล่าม แปล พระ ราชสาสน์ และ หนี งสือ ของ จง ต๊ก ทูล เกลา ทูล 

กระหม่อม ถวาย พระ บาท สมเด็จ พระ เจ้า แผ่น ดิน สยาม ทรง ทราบ ผา ละออง ธุลี พระ บาท แล ว จง บอก 
มา ให้ แจ้ง 

หนี รีสึอ ลง วน เด อน ๗ แรม ©๓ คา บี จอ จ้ต วา ศก^' ) 

ฉบ่บ ๑ ใจ ความ ว่า นาย ห่าง ปุ นก ไมี หน ไสึอ เดือน ก , อง เจ้า ใ ปน น ครีง จะ นำ ความ 
ขน กราบ บ่ง คม ทูล แด่ พระ บาท สมเด็จ พระ เจ้า แผ่น ดิน สยาม ทรง ให้ ทราบ ผ่า ละออง ธุลี พระ บาท 
เล่า ก็ เห็น ว่า เบีน แต่ หนี งสือ นาย ห่าง จึ่ง ไต้ ปรึกษา ท่าน เสนา บด ๆ ให้ ตอบออก มา ว่า กรุง พระ นคร 
ศรี อยธ ยา กบ กรุง บก กิ่ง ก็เบี น ทาง พระ ราชไมตรี บ่ น มา จ้า นาน ก คิด จะ ไป จม กองอยู่ ทุก คราว กอง 
ห้ ให้ เสีย ทาง พระ ราช ไม ต' รี ซึ่ง มี มา แ 1 ต ก่อ น แต่ เห็น ว่า เมื่อ บี ชวด จด วา ศก ท กรุง พระ มหา นครศรี 
อยธ ยา' ไต้ แต่ง ท ตอ อก ไป จม กอ ร ขอ ห อง ก รุงบี กก ง ค รน ทูต กลบ ไป ถึง ตำบล หอ นำ แขวง เมือง เอ ยง 
เชีย งก ย มี โจร เ จ้าดิ ชิง เอา ของ ทรง ยินดี ตอบ แทน และ ของ ทู ต! บ่ส น แล ว ฆ่า จน หง ทอง สอ ใหญ่ 

ตาย เสย คน © จง ตก ม ได ชา ระ เอา ตวโ จร มา ทา 1. ท ษ 1 ห ไต ท กรุง พระ ม หา นคร ศร อยุร ยาก เด 

(๑) พทธ ที่ ๒๕ มิถุนายน พ. ศ. ๒๔๐๕ 



0 (5 (5 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๕ 



ด วา มอ ป ยศ ไป ค รง ๑ กรน จะ แต่ง ทูตานุทูต ออ ก มา ตอบ แทน หอ ง ก็เ หน ว่า โจร ผู้ ราย ยง กำเริบ มาก 
อย จึง ได้ งด ทูต ใว้ ค รน มา ถึง มรสุม ใ] I ถา ะ สปต ศก กำหนด กอง ก็ ได้ สบ ทราบ ว่า พวก กบฏ กำเริบ 
มาก ขน ยิง กว่า แต่ ก่อน จึง ตอง งด กอง ไว้ ค รน มรสุม บ มะแม เอก ศก กำหนด กอง อีก ครไ ๑ ก็ ได้ สืบ 
ทราบ ว่า เมือง กวางตุ้ง เกิด ใบ ขน ก บอ ไก ฦษ จง ต่กก็ ไม ได้ อยู่ ที่ เมือง กวางตุ้ง จะ แต่ง ทูตานุทูต ออก 

มาก ไม่ มืผู ใด จะ ริบ รอง ค ริน มา ถึง บ ระกา ตริ ศก ก็ ได้ สืบ ทราบ ว่า อ ไก โ! ษ ฝริง เศส ขํ้นไ บ่ 

รบกวน ถึง กรุง บก กิ่ง ๆ มี การ ศึก ใหญ่ อยู่ พระ บาท สมเด็จ พระ เจ ไ แผ่น ดิน กรุง สยาม มี พระ ราช ริ ตก ถึง 
ทาง พระ ราช ไม ตริ สมเด็จ พระ เจา กรุง บก กิ่ง ให้ เจ ไพ นก งาน สืบ สวน ข่าว ราชการ ซึ่ง เกิด ใน แผ่น ดิน 
จีน ก็ ได้ ความ แต่ เริอ ลูก คา เข ไอ อก เสมอ ทูกเ ศึอน ทู กบ ค ริน จะ แต่ง ทูตานุทูต ออก มา ตาม กำหนด 

ก่อ ง และ เยี่ยม พระ ศพ สมเด็จ พระ เจ ไฮำ ฮอง และ ก่อ ง สมเด็จ พระ เจ ไก่ อง ต แผ่น ดิน ใหม่ ไม่ ให้ เสีย 
อย่าง ธรรมเนียม แต่ ก่อน เห้น ว่า พวก กบฏ และ' โจร ผู้ริา ย ยง กำเริบ อยู่ ทูต จะ ขน ไป กรุง บก กิ่ง ก็ 
จะ ได้ ความ ลำบาก เหมือน คริง ก่อน ก่า ท่าน เสนาบดี กรุง บก กิ่ง ปราบ ปราม พวก กบฏ และ โจร ผู้ร้าย 
เสร็จ สน แล ไ บ ไน เมือง ราบ คาบ เบน แผ่น ดิน เด็ย ว ไม่ มี เลย น หนาม กรุง พระ มหา นครศรี อยุธยา ก็ 
จะ ได้ แต่ง ทูตานุทูต ออก มา เจริญ ทาง พระ ราชไมตรี สมเด็จ พระ เจ ไก รง บก กิ่ง ตามอย่าง ประเพณี 

ไม่ ให้ เสื่อม เสีย ทาง พระ ราช ไม ตริ ขอ ให้ นาย ห ไง ปน กไ แจ ไค วาม แก่ จง ต๊ก บอก ความ ขน ใปย ไ 

สีปต าทไ เสนาบดี กรุง บก กิ่ง ให้ ทราบ ต ไย หนี งิสีอ ลง ร้น เด็อ น ๗ แรม ๑๓ คา บจอ จํต่ วา ศก ( ® ) 

ญวน ทำ ส ไมญ าใฬั เบฃ ปรบ ใหัฝ รง เศส 

ผาย ที่ เมือง ญวน เมือ ณ วน พุธ เดีอ น ๗ ขน ๓ คา (๒) อดมื รา ลบ อ นาด ก่ บ ขุน นาง 
ญวน เมือง เว้ ชื่อ อง พน ทน ยาง ล่าม ชื่อ อง เยียน เทียบ ทำ หน ไสีอ ส ญญา กน ที่ เมือง ใช่ ง่อน ร้อ ๘ 
ว่า เจ ไ เมือง ญวน ตอง ปร้บ ใช้ เงิน ให้ผ่ รน ศล ๔ ล ไน เหรียญ กำหนด ๑๐ บ จะ ใช้ ให้ สื่น ญวน 
จะ ยก เมือง บิน วา เมือง ยา ดิน เมือง ดิน เดี อง กบ เกาะ ปูลก อง ดอน ให้ เบน ซอง ฝริง เศส 



๑๔๔' 



เจา VI ระ ยา ทิพ ไกร วง ศ 

เรือ งสุล ตาน มะ หมด 

ผาย? เลต าน มะ หมด อยู่ ท กรุน ทพม หา นคร' ใต้ ๑๑ เดือน ผึง เดือน ๗ ตน เาสิ บา มารดา' 
สุลต่าน มะ หมุด อยู่ทึ เมือง ตรง กานู มี หน ไสือ เขา มา ว่า ระลึก ผึง ให้ ออก ไป สุลต่าน มะ หมุด จึ่ง ทูล 
ลา ขอ ออก ไป เยี่ยม มารดา จึ่ง โปรด เก ลำ โปรด กระหม่อม วา เรือ มหา พิซ ไ] เทพา ะ ออก ไปลาด ตระ 
เวน ให้ ไป ล่ง สุลต่าน มะ หมุด ด ไย สุลต่าน มะ หมุด' ไป อยู่ ที่ เมือง ตรง กานู แล ไก็ ไป ผึง เขต แดน เมือง 
ปา หไ คบ คิด กน กบ ซีหว่ โ; มะ หมด จะ เอา เมือง ปา หไ ให้ ได้ โต๊ะ บ น ดา หรา เจ า เมือง ปา หไ จึ่ง ได้ 
ไป พอง ย ไค อลอ แนล ออ ระ โฟ่เ กาว นา เจ ไ เมือง สิงคโปร์ ว่า สุลต่าน มะ หมุด มา คบ คิด กบ ชหว ไ; 
มะ หมด จะ ทำ กา รอน ชุ ลาม เกา วนา เจา เมือง สิงคโปร์ จึง มี หน ไลึอ มา ยง เชอ ร์รอ เบอร์ ต จอม เบิก 
กงสุล อ ไก ฤษชื่ งอ ยู่ ณ กรุงเทพ มหา นคร ให้ ต่อ ว่า คอเ วอน เมน ต ผาย สยาม ว่า ให้ เรือ รบ ออก ไป. 
ล่ง สุลต่าน มะ หมุด ทำ ให้ ที่ เมือง ปา หไ เกิด อิน ชุ ลาม รบ พุง กน ขน เพราะ คอเ วอน เมน ต๊ส ยาม ให้ 
อำนาจ ไป ลูก ค ไอ ไก ฦษ เสีย ผล ประโยชน์ ไป เบน อ้น มาก ด ไย มี ผูกลํ วหา อาจ ไป ร่อน ทอง และ ทำ 
ดีบุก' ไม่ แล , วกิใ ม่มีลู กคไ เอา ขาว ปลา อาหาร เขา ไป ขาย ได้ ความ อด อยาก เพราะ เสบียง อาหาร ให้ 
คอเ วอน เมน ดี เอา ตไ สุลต่าน เอ้ ริม าไวั เสีย ที่ กรุงเทพ ม ทาน ศร โดย เร์ร จึ่ง โปรด ๆ ให้ ตอบออก ไป ใจ 
ความ ว่า สุลต่าน กิ ไม ได้ เบน คน อยู่ ใน บ ไอ้ บผา ยล ยาม เบน คน อยู่ ใน บ ไอ้ , บจึ ลน ดา เมื่อ เข ไ มา 

เขา กิ เขา มา เอง เมื่อ ออก ไป เขา กิ ออก ไป เอ ร กิ ไม่ ได้มื เรือ ล่ง เขา โดยสาร เรือ ลาด ตระเวน ออก ไป 
ทำ การ ให้ เมือง ปา ห ไ กำเริบ ขน จะ ต ไง มี หน ไสีอ ไป ผึง พระ ยาตร ไ กาน; ให้ ล่ง เอ้ ริ มา ครืน จะ แต่ง เรือ 
รบ ออก ไป ฦดน์ กิ เบน ลม ว่า ร ที่ ปาก นา เมือง ตรไ กานู ไม่ มืที่อ าอ้ย ความ เรื่อง น ได้ โต้ ตอบ กํน์ห ลาย 
ครืง เกา วนา เจา เมือง เห็น ว่า ผาย ไทย บีด เบือน อยู่ จึ่ง ให้ เรสิ เดน ดี กอ น สิลา เบน อ้า หล รง ไป ด ไย 
กำ บน ไฟ ๒ ลำ ชื่อ โก เก คลำ ๑ ชื่อ ส เกศ เด ลำ ® มี หน ไสีอ เจ ไ เมือง สิงคโปร์ ไป ผึง พระ ยาตร ไ 
กาน ว่า ให้ ส่ง ตไ สุลต่าน มะ หมุด ให้ เรสิ เดน ดี กอ น สิลา จะ ได้ สีน อ้า มา ณ กรุงเทพ มหา นคร ถา 
พระ ยาตร ไ กาน บิด เบือน ไม่ สิรไ ห้^ อ้อ ไ ทษ พระ ยาตร ไก านูกิ พุด นิด เบือน ไม่ ล่^ ศร นกิร 
เวลา กำหนด เวสิ เดน ดี กอ นลิล าอ้ริ หอ วงค ออ ออู่ กิ ไม่ เห็น พระ ยาตร ไก านูลํ อด่ าน ม ะหม 1 ด ไป ไห็ 

จึ่ง มีหนํ ไสือ ขน ไป ไฬ้ พระ ยาตร' งก านู ไล่ I ด็กแ ละ ผู้หญิง เสืย ให้ พน ทา ว บน. 



๑๔^ พระ ราช พง สาว ดาร รช กาล ท ๔ 

ค รน ณ วน เดือน ๑*) แรม ๔ ค่า (ร ไ เวลา น่าย © โมง ครึ่ง เรสิ เดน ตก อนสิ ลา จึ่ง 
สง ให้ กป ตน I บรเ บฅ นาย 1รื อ รบ โก เ. กศยิ งบืน อาม สต รอง ฃไน ไป ๓ น* ด ตก ถึง บาน พระ ยาตร ไ กาน 

ทาง ประมาณ ๔ 0 ๐ เลน เศษ คอยอยู่ จน เวลา บ่าย ๕ โมง อี ไม่ เห็น พระ ยาตร ไ กาน ให้ คน มา 
ว่า ประการ ใด จึ่ง ให้ ยิง บน ขน ไป อก ๓๐ น้ด พอ เวลา ค่า แลฯ จึ่ง ให้ หยุด คอย จน เวลา ๕ ทุ่ม ได้ 
ยิง ขน ไป อีก ๓ น* ด. ครึ่น รุ่ง ขน เดือน ©๒ แรม ๖ คา เวลา เซา ๕ โมง กำ บน โก เกศ ได้ ยิง ขน ไป 

อีก ๖ นด ๗ น* ด คลืน ใหญ่ น* โเอี หยุด ถอย เรือ ออก มา ที่ ลึก คอย พง ราชการ อยู่ จน ณ เดือน ๑๒ 
แรม ๑© คา เรือ รบ อง ก โ] ษ อีก อ้บใ ป เมือง สิงคโปร์ 

ที่ เมือง ตรไ กา นูน น เ จำ เมือง และ ราษฎร รู้ ว่า อี งก โ] ษ จะ ยิง อีห น ขน , ไป ปลา ย นา ครึ่ง 
นนผู้ คนมื ได้ เบน อ้น ตรา ย ถูก บน ตาย แต่ ผู้หญิง คน ๑ ผาย ที่ กรุง ทราบ ความ แล ว จึง แต่ง ให้ หลวง 
ศรี มหา ราชา ไป ดวย เรือ กลไฟ ชื่อ ลง คราม ควร ชิต ไป ร* บ สุลต่าน มะ หมุด เขา มา 



ส ราง ถนน เจริญ กรุง ตอน โน 

ค รน ณ วน เดือน ๑© ขน ๑ คา โปรด เกลา โปรด กระหม่อม ให้ เจ ไพ ระ ยา ยมราช 
(ครุฑ) และ พระ พรหม บริรื กษ เบน แมก อง ต* ด ทาง ใหม่ ตง แต่ มุม วดพ ระ เชตู พน ไป ถึง กำแพง 
พระ นคร ตรง ว ไ เจา เขมร ขาม เจาะ ประตู ใหม ถนน นนก วาง ๔ วา ยาว ๒๕ เอ้ น ©๒ วา ๒ ศอก 
มี ท่อ คา ก่อ อิฐ กนฃ ไง ถนน ราคา เอ้ นละ ๒ ชิง ©๐ ต่าลึ ง ค่า อิฐ ค่า ปูน ค่า ทราย รวม เบน เงน 

๑๗๘ ชิง ๕ ตำลึง แอ้ ว ให้ ก่อ ตึก ตลอด ท่ง ๒ ฟาก ถนน ให้ ลูก ค่า เช่า ให้ ชื่อ ถนน เจริญ กรุง 

กรม หมี น ริศณุ นาถ นภา ธร สิน พระ ใ! นม 

ผาย พระ เจา ลูก ยา เธอ กรม หมื่น ริศณุ นาถ นิภา ธร ประชวร พระ โรค โบราณ เบน 
อุจ จาร ธาต มา หลาย เดือน ค รน ณ ว , นพ โ เห* สิบ ดี เดือน ๑ ขน ©๓ ค่า เวลา ๑ ทุ่ม ก* บ ๕ บาท 
สน พระ ชนมื 



(๑) อ' ง การ ที่ ๑® พฤศจิกายน พ. ศ. ๒๔๐๕ 



© (ร. 0จ 



เจ ไพ ระ ฃาท พาก รวง ศ 

หระ ราช ทธ รบ หระ สุพรรณ บฏ 
สม เด จ หระ เจ ไลก เธอ เจา หา จน บรม ณฑล 

ค รน มา ถึง เดือน ๒ ขาง ขน พระ ฤกษ์ จะ' ใต้ ตง สมเด็จ พระ เจ า ลูก เธอ เจ้า พา จน ทร 
มณฑล ตง กา รพระ ราช พิธี ณ พระ ที่ นง ดุสิต มหา ปราสาท จ่ด การ บก ราช วํต ฉ้ตร เบญจ รง ค เครื่อง 
เล่น กระบวน แห่ เห มอน อย่ ไง โสก นด็ ใหญ่ จ* ด การ พิธี แจ้ว ณ วน เสาร์ เดือน ๒ ขน ๗ คีา( ๑ ' 
เวลา บ่าย พระ สง ฆ ๒๐ รูป สวด พระ พุทธ มน ต ๙ รํบพ ระ ราช ทาน ฉ้น แจ้ว จะ ได้ ถวาย ชิ ย มงคล ดวแ 
เมื่อ เวลา พระ ฦกษ์ อา ล* กษณ์ จารึก พระ สุพรรณ บ่ ฏ สง พระ นาม ว่า สมเด็จ พระ ลูก เธอ เจ้า พาจํ นทร- 
ม ณฑล โสภณ ภควดี เชิญ พระ สุพรรณ บํฏ ขน สถิต ไว้ ใน พระ แทน มณฑล ณ วน เดือน ๒ ขน ๙ 
คา ๙ คา ©๐ คา เวลา บ่าย พระ สงฆ์ ๑๔ รูป สวด พระ พุทธ มนด็ บน พระ ที่ นง ดุสิต มหา ป รา 

สา ท ต ไน ไว งด ไย สวด ที่ พระ อุ เบส ถจ้ด พระ ศรี ร* ตน ศาสดา ราม ๔ รูป ตาม กำหนด สมเด็จ 

พระ เจ้า ลูก เธอ เจ ไพ าจ้ นทรม ณฑล ทรง พระ ราชยาน คู่ เคียง ที่ ๑ เจ้า พระยา รวิ วง ศ มหา โก ษาชิ บดี 
เจ้า เชิ ยง ใหม่ ( กา วิโล รส ) ที่ ๒ เจ้า พระยา ยมราช เจ้า พระยา นครราชสีมา เบน ตระกูล ใน 
พระยา เกษตร รก ษา (สิงห์) ที่ ๓ พระยา มนตรี สุรย วงศ์ (นุช) พระยา ศรี พิพํฒ น (แก ไ) ที่ ๔ 
พระยา ราช ภ* กดี พระยามหา อ่า มา ตย ที่ ๔ พระยา ราชบุรี พระยา ราช พงศา นรี ก ษ ที่ ๖ พระยา 
ประชา ชีพ จ มื่น จิตร เสน่ห์ บุตร เจ้า พระยา นครศรี ธรรมราช ต ไก ระ บวน แห่ ที่ ฉนวน ใน พระ ที่นไ 
นง ครา ญ สโมสร ออก ประตู ราช สำราญ กระ ชวน แห่ เครื่อง ขาว มา พง สวด พระ พุทธ มนด็ ที่ 

พระ ที่นไ ดุสิต มหา ปราสาท ๓ วน 

ค รน ณ วน พุธ เดือน ๒ ขน ๑© ดา 1ฅ) เวลา ยา รุ่ง แจ้ว ๔ บาท พระ อุก ษจะ 
ได รบ พระ ส พรรณ บ่ ฎ และ สร งด , ไย ต งก ระ บวน แห่ ที่ พระ ที่นไ ดุ ลิด าภํ รมย์ มา พระ ที่ นง ดุสิต มหา 
ปราสาท รบ พระ สุพรรณ บฏ สรง แล ไ กระบวน แห่ ผล ด เครื่อง ชมพู แหก ลบ ไป เข ไ ประตู ราช สำราญ 
เวลา บ่าย ก็ แห่ เครื่อง ชมพู มา สม โ ภ' ชที่ พระ ที่ นง ดุสิศ มหา ปราสาท อีก เวลา ๑ พระ บาท สมเด็จ 
พระ จอม เก จ้า เจ้า อยู่ ห ไ เสด็จ รีบ' พระ กร 1 และ ส' ง เหมือน เมือ ค รง สมเด็จ พระ เจา ลูก ยา เธอ เจา พา 

จุฬาลงกรณ์ เสร็จ การถ วาย พระ นาม 

(๑) วน ที่ ๒๙ ธ' น วาก ม พ. ศ. ๒๔๐๕ 
(๒) วน ที่ ๓® ธน วาก ม พ. ศ. ๒๔ อ ๕ 



©๔๘ 



พ:?: ราช พงศาวดาร ร ชกา ล ท ๔ 

โสก นต พระ เจ ไลก เศล ผ พร ะ 0 งด 

ค รน ณ วน เดือน ๒ แรม ๔ คา ๙ คา ๑ 0 คา ' ได้ ตง การ มงคล พิธโ สก น ต 
พระ เด้า ลูก เธอ พระองค์ เจา ทํกษ ณ ชาน รา ธรา ช บุตรี พระ เด้า ลูก เธอ พระองค์ เด้า โสม าวดื ศรี 
ร ตน ราช ธดา พระ เจา ลูก เธอ พระองค์ เด้า ประ พ ศร พระ สงฆ์ สวด พระ พุทธ มน ค์บน พระ ที่ นง ดุสิต 
มหา ปราสาท ๗ 0 รป เวลา บาย ตง กระบวน แห่ ไป ทรง พง สวด พระ พุทธ มนต์ ใน ๓ ด้น รุ่ง ขน 

ณ วน เดือน ๒ แรม ©๑ คา เวลา เด้า โสด้ นต์แ ด้วแ ห่มา สมโภช อิก ด้น ๑ กระบวน แห , และ เครือ ง 
เล่น ราย ทาง นนมี พร อม ครบ บุก สิง เหมือน อย่าง พระ เด้า ลูก เธอ พระองค์ เด้า ยิ่ง เยา วด้ก ษณ์ แต่ ม 
นาง เชิญ เค รอ งม บุรฉ ตรที่ ง ๓ พระองค์ จด กระบวน แห่ เบน ตอน ๆ 

ค รน มา ถึง เดือน ๔ ขน ๘ ค์า !๒ ) อ* ดมิร าลก อนต รา บอ นาด ให่ ทหาร ไป ตไดื เมือง 
โก ดอง แด้ว ขน มา เที่ยว ที่ เมือง เขมร มา ถึง พระ นคร หลวง พระ นค ได้ ด แล ไ! สม เดืจ พระ เด้า 

เอม เปรอ ให้ ด้ดมิ รา ล เด ราก รอน เด ลง มา เปลี่ยน อด มิ รา ล กอ น ตรา บอ นา ดก ด้บไ บ่ 

การ รบ และ สมโภช หระ เสา ต สุวรรณ าภา ‘แร รณ ชา ง หง ส ประ หลา ส 

ใน เดือน ๔ นน พระ ด้ตน วงศา อุป ฮา ด ราช วงค์ เมือง สุวรรณภูมิ คด้ อง ได้ ด้าง พง สี 
ประหลาด ด้าง © ที่ กระแจะ บา ฉะ มาด ฉะ บา แขวง ข่า ระ แด สูง ๓ ศอก ©คืบ 6? นว ผก หด 
เซ อง ราบ แล่ ว เดืน ด้าง ลง มา ถึง ด้ง ด้น ทร เกษม ด้น เสาร์ เดือน ๔ ขน ๑© คา พก ด้าง อยู่ ที่ ด้ง ด้น ทร 
เกษม แด้ว เสด็จ ขน ไป สมโภช ๓ ด้น ๓ คืน แล ไ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน กด้บ ลง มา ด้บ สิง ว่า ด้าง 
ด้วน จะ จ* ด เอา เบน ด้าง เผือก โท กไดื โปรด ใด้ป ลูก โรง สมโภช หนา พระ ที นง สุทไ ธส วรรค เหมือน 

อ ยาง พระ มหา ศรี เศวต วิมล วร รณ และ ให ไ] ลูก โรง ใ ห่อ ยู่ ต่อ ยึนโ รง พระ มหา ศรี เศวต วิมล วร รณ มา 
อก ห ด้ง ๏ เด้า พนิก งาน ได้เ รง ด้น ทำ โรง สมโภช และ โรง อยู่ 

ลุ ศก ราช ๑๒๒๕ บอุน เบญจศก (๓) เบน บท ©๓ โรง ซาง ทำ แล ไ ช้าง ได้ ลง แพ 
ล่อง ลง มา ถึง ด้ด เขียน ณ วน พฦห สบดื เดือน ๕ ขน ©๔ คา ( ~ } ได เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ขน 

(๑) พุธ ที่ ๑๔ มกราคม 

(๒) พธ ที่ ๒๕ กุม ภา พ่น ธ พ. ศ. ๒๔© ๕ 

(๓) พ. ศ. ๒๔ อ ๖ 

(๔) ด้น ที่ ๒ เมษายน พ. ศ. ๒๔ อ ๖ 



เจา พระ ย ไท พาก: วง ศ ๑๔๘ 

ไป รบ มา ถง ท่าพระ ค: น ณ วน, สุกร เด ปีน ๕ ขน ๑๕ คา ได ไ เต่า ช้าง สี ประหลาด ลง ไป รบ 
ทุก ๆ ซาง แล ว เสด จล ง ไป รบ ท ท่าพระ ดร ปี ตาม ถนน ที่ แห่ ช้าง ขนม านํ้น มี ราช วํตฉ้ ต่ร เบญจ รง ค 
บก ราย ขน มา ถึง เ รง สมโภช ค รน เวลา บ่าย พระ สงฆ์ ลวด พระ พุทธ มนต่ มี การ มหร ศพ ทำ ขนัญ ๓ วน 
๓ คน ซาง นน ถา จะ ประสม สี สี เหลือง เบน พน เจือ แดง เจือ ผุนนั อ ย จา รก นาม ใน ท่อน ออ ย ว่า 
พระ เศวต สุว ร ร. ณา ภา พรรณ สรรพ างค พิบูล ยล' กษณ เผือก เอก อรรค อุดม บรม รติ นรา ชก ริณ ยิ่ง 
อย่า งด ดร พระ นคร สุนทร สุภ โสภณ มิ่ง มงคล คชค ณ อด ลย กิริยา มารยาท ช้าง ชาติ อุโบสถ 
ลกษ ณ ปรากฏ พร อม มูล บริบู รณ บณฑ ร นัข เนตร โลม เกศ กาย ฉวี วร รณ ศรี ทอง ผ่อง แผว เบน 
กุญช รี แก ไ กำเนิด พรหม พง ศ ดำรง ราช บารมี สมเด็จ พระ สยาม าธิ บด ปร เม นทรม หา ราช วรวี 
ลา ศ เลิศ พา พระ ราช ทาน ในั ซาง ร' บตอ พระ นัฅถ เสรี จ การ สมโภช ต่ งชึ๋อ แล่ วี กิแห่ เขา มา ผูก ยืน 
โรง ไว้ ที่ ทำ ใหม่ สวด มน ตทำ ฃวีญ ๓ ว ไ; แล ไพ ระ ราช ทาน เสีอ นัาเ ครือ ง อุปโภค บริโภค ให้ 

พระ รติ น วงศา และ หมอ ควาญ นับ เงน ๑๐ ช้ง 

ช้าง เผือก ๔ ช้าง นคนั อง ได มา บา เดียว กน สี สน! ไค ล่า ยา กน เบน แต่ ยิ่ง กว่า กน 

เหมือน ช่าง เขียน ประสม สี สิ่ง น นิ มา กบ , กัง สิ่ง นนัอ ยนัา ง สีจืง ไม่ ตรง กน ไต้ 

99 9 

กรม พระ นิ หก ษ เทเว^ ร สิน น ระ ชนมํ 

ใน เดือน ๕ น 2 น กรม พระ พินัก ษ เทเวศ ร ประชวร พระ 1 โรค ไซ้ พษ สน พระ ชน ม 

นันพ โเนั สบดื เดือน ๕ แรม ๑๓ ค V •‘ป พระ อง ค ประ สุติเ มอ ณ นัน พุธ เดือน ๖ ขน ๔ คา 1 ' ๒ ' * 
บ มะเมีย ส้ม สุทธิ ศก สิริ พระ ชน มิ่ใด้ ๖๔ พรรษา 

ในนั น เสา รี เดือน ๕ แรม ๑ คา หลวง ศรี มหา ราชา พา สุลต่าน มะ หมุด เขา มา ถึง 
กรง เทพ *1 เบน จำนวน คน นาย ไพร่ ซา ยหญ่ ง ใหญ่ นอ ย ๗๘' ค' น ให้ รค ฯ ให้ ให้ อยู่ ท เรือน พก อยู่ 
แต่ ก่อน 

('๑) ว* น ทํ ๑๖ เมษายน พ. ศ. ๒๔ 0๖ 
(๒) วํน ที่ *๔ เมษายน พ. ศ- ๒๓๔® 



๑๕0 พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 

งาน โสก นต 

ค รน มา ถึง ณ เดือน ๖ ขน ๒ คา ๓ คา ๙ คา { ๑ ' ได้ ตง การ มงคล พิธี โสก นต 

พระ เจา ลูก เธอ พระ อง คเจ ไ ศรี พํฒ นา พระ อง คเจ ไโด ใน พระ บวร ราช วไ หม่อม เจา หลาน เธอ 
ใน กรม หมืน วิ ศก เนา ก นิภา ธร พระ สง ฆ ๒๕ รูป สวด พระ พุทธ มนด็ บน พระ ที่ นง ดุสิต มหา ปราสาท 
เวลา บ่าย แห่ ออก ทาง ประตู สนาม ราช กิจ มา พง พระ สง ฆ สวด รุ่ง ขน ณ ว , นิ พุธ เดือน ๖ ซน ๕ คํ่า 
เวลา I ซา แห่ มา' โสก , นิดื 

ค รง น นทรง พระ ราช ดำริ ให ไจ ไพ นิ ก งาน ทำ พระ เสลี่ยง เบน อย่าง ใหม่ แทน พระ 

ยาน มาศ แต่ ยก รูป ครุฑ เสีย ผูก คาน ๔ มี คน หาม ๘ อย่าง พระ ยานุมาศ กระบวน แหน , น 
เห มอน โสก 1 นิด พิธี ตรุษ 



‘แระ เจา กรุง ฝ รง เส สก วาย เด รอง ราช อิสริยยศ 

ใน เดือน ๖ ขาง แรม น น อ ไ) มี รา ล บอน ได เจ ไเมี อง ใช่ ง่อน แต่ง 1 ให่ กาม ดืนิเ ร บุญ 
เชิญ ดํกอ เรแชน พระ ราช อิสริยยศ ประ ด บ่ เพชร เขา มา ๒ อง ค ว่า เบน ซอง ทรง ยนดี สมเด็จ พระ เจ ไ 
เอม เปรอ ใ หอ 1 ดมิ รา ลบ อ นาด นำ เฃไ มาก วาย ใน สมเด็จ พระ จอม เกลา เจ าอ ยูห่ว องค์ ® ใน พระ บาท 
สมเด็จ พระ บืนเ กล ไ เจ ไอ ยู่หไ อง ค ๑ อ ไ) มี รา ลบ อ นาด ติด ราชการ อยู่ ยไ ไม่ ว่าง แล ไส ม เด็จ พระ เจ ไ 
เอม เปรอ ใ หอ' โด มี รา ล เด ลาก รอน เด เขา มา เปล ยน อ ไ) มี รา ลบ อ นาด จะ ตอง รีบ กล บ่อ อก ไป จึง ให้ 

กำ มด น เรพุ ญ เชิญ เครี อง พระ ราช อิสริยยศ เข ไ มา แทน ตไ มาด ไย เรือ ๒ เสา เครือ งจ่ก รท ไย ชึ่อ 
เร รา เดืย เข ไ มา ถึง กรุงเทพ มหา นคร ณ ว นิ พุธ เดือน ๖ แรม ๔ คา 1 1 ๒ '' ครืน ณ วน, อา ทิต ย 
เดือน ๖ แรม ๘ คํ่า เวลา เชไ ๕ โมง กำ มด นเร บุญ เฃไ เผา ออก ใหญ่ รบ พระ ราช ทาน อิสริยยศ 
ต่อ พระ ห 5 ตถ์ใ นพ ระ ที่ น งอ นํนิต สมาคม ครืน รุ่ง ขน กำ มด นิเร บุญ ได้ นำ พระ ราช อิสริยยศ ไป กวา ย 

พระ บาท สมเด็จ พระ บน เก ลา I จา อยู่ ห ว 

(๑) อา ทํฅย ท ๑ ๙ จน ทร ท ๒๐ อง คา ร ท ๒® เมษายน พ. ค. ๒๔๐๖ 
(๒) ว นิ ที่ ๖ พฤษภาคม พ. ศ. ๒๔๐๖ 



๑๕๑ 



เจา พระยา ทิพ ไกร วง ศ 

งาน น ระ สพพ ระ เจา ลูก ซาเ 1 ธ 0 กรม ห มน าสณ นาถ นภา ธร 

ผาย การ พระ เม ร พระ เจา ลูโเ ยา! .ธอ กรม หมืน วิ ศโนุ นาก นิภา ธร ที่ ทอง สนาม หล ว; 

เจา พน ก งาน ทา เบน I มรุ ขน าดก ลา; I สร จ II ลว ค รน ณ วน อาทิ ตอ (.ดอน ๖ แรม ๔ ค ทิ ®' 1 

เวลา พลบ คา' ได เชิญ พระ? เพ พระ เจ* าลูก ยา เธอ กรม หมี นวิศ โนุ นาก นิภา ธร ลง เรือ กิ่ง แต่ วไ แห่ มา 
ประ ทบ หนาว ด พระ เซต พน รุ; ขน ณ วน จน ทรื เด อน ๖ แรม ๙ คา เชิญ พระ ศพ ขน 

พระ ยาน มาศ แห แต่ หอก ลอง โป เขา เมรุ ม การ สมโภช ๔ วน ๔ กน ก็ ได้ โปรด ฯ ใหไ จา พน ไา งาน 

พา กำ ม ตน เร บุญ ใปดู งานพระ ศพ ดวย ครืน ณ วนพ โ) ห* สบ ดี เดือน ๖ แรม ๑๒ คา พระ ราช 
ทาน เพลิง . 

สม น?) จ VI ระ I งา ลูก 16 อ เจา นา จ" นทรม ณทล สิน พ ระ ชน ม 

ใน วน พระ ราช ทาน เพลิง น น สม เต่จ พระ เจา ลูก เธอ เจา พาจํ นทรม ณฑล ประชวร 
ใช้ บวง มา แต่ ณ วํนแ รม ๑๑ คา ครืน แรม ๑๒ คา สน พระ ชน มี พระ ชนม์ ใต้ ๑๐ พรรษา 

ได้ เชิญ พระ ศพ สถิต ใน พระ โกศ ทอง แห่ ไป ประดิษฐาน ไว บน หอ ธรรม เก็ ; วช ทรง สง ลิ ย่อ ยู่ ว่า 
ไม่ ได้ เชิญ พระ บรม อ* ฐ ออก สมโภช เหมือน อย่าง แต่ ก่อน จึง เบน เหตุ ขน 

ครืน รุ่ง ขน ณ วน เดือน ๖ แรม ๑๓ คืา (๒) แจง พระรูป เก็บ พระ อ* ฐใว้ ใน พระ โกศ 
ลอย พระ อไ คา ร เส รืจแ ลิว เชิญ พระ บรม อ้ ฐ พระ พุทธ เจา อยู่ ห , วที่ง ๓ แผ่น ดิน แห่ ออก สมโภช 

พร 1 อม ควย พระ อํ ฐ กรม หมึ่น วิศณุ นาถ นิภา ธร ๓ ว , น ๓ คืน เส รืจแ ลิว ครืน ณ ว 1 น อาทิ ตย่ 
เดือน ๖ แรม ๑๕ กา แห่ กล ไ แข ไพ ระ บรม มหาราช วง 

งานพระ ศพ กร มน ระพิ ทก ษ เท เาส ร และ พระ อง ค เจา ใย 

ครืน ณ ว* น เดือน ๔ ขน ๗ คืา (๓) เชิญ พระ ศพ พระ เจา พี่ ยา เธอ กรม พระ ทิทํก ษ 
เทเวศ ร พระ เจา พี่ นาง เธอ พระ องคื เจ ไ , ใย ขน บน พระยา นุ มา ค ๓ ลำ คาน ตง กระบวน แห่ แต่ 

(๑) ว' น ที่ ๑® พฤษภาคม พ. ศ. ๒๔ 0๖ 
(๒) ศก ร ที ©๕ พฤษภาคม พ •ศ- ๒๔๐๖ 
(๓) จํนท ร ที่ ๒๒ มถ นาย น พ. ศ- ๒๔๐๖ 



๑ 



พระ ราช พง สาว ดาร 



ร ชกา ลท ๙ 



หอก ลอง ไป เขา พระ เมรุ ทอง สนาม หลวง พร อม ก้น ทไ ๒ พระ ศพ- มี การ สมโภช ๓ ก้น ๓ คืน 
ค รน ณ วน เด อน ๔ ขน ๙ คา ใด พระ ราช ทาน เพลิง 



เฟิร ยม การ สมโภช น;! ะ บรม อ 4 ฐ 

ทรง พระ ราช ดำริ ว่า' ใด ต รส' ไว้ เนอ ง ๅ วา เก้า โ ด ครอบ ครอง สิริ ราช สม บํตไ ด้ ๑๐ บ 

แก้ว จะ มีโเ าร มหรสพ สมโภช ฉลอง พระ เดช พระ คุณ พระ บรม อิฐ เบน การ ไห โ ง่ ค ร 1 ง ๑ บด นก เกิน 
มา กึง ๓ บ แก้ว จึง โปรด *1 ให้ รือพ ระ เมรุ กรม หมืน ว่ศณ นาถ นิภา ธร แล ไ ให้ เกิบ เอา ไม้ ที่ เหลือ 
จ่าย อยู่ ตาม เจ ไพ น* ก งาน นาย ดาน มา ทำ พระ บรม บรรพต ซน ถไ ไม่ พอ กิ ให้ เอา ไม ไห้ ก จ่าย ลง 

เร อง ราช สา สน เจา กรุง จน 

ค รน มา กึง ณ ก้น ก้น ทร เดือน ๔ อุตรา สาฒ ขน ๑๒ ค บี® , เรือ กลไฟ ฎา บน กิน 
นาย จีน ลือ แต่ง ไป คไ ขาย เมือง จีน กก้บ มา จง เต็ก หมู อ เมือง กวา ง ตง แต่ง ให้ จีน เนย วกึม จีน เดืย ว ทาย 
เชิญ พระ ราช สา สน สมเด็จ พระ เก้า กรุง บก กิ่ง ๓ ฉบบ หน ไ ลือ จง ตก นาย ห้าง ปน ก้ง รวม ๕ ฉบํบ 
โดยสาร เรือ กลไฟ เขา มา ณ กรุงเทพ 1 เก้า พน กิ งาน กราบ บ ไค ม ทูลพระ กรุณา ทราบ ใต้ ผา ละออง 
ธุลี พระ บาท แก้ว รบ สง ให้ พระยา โชฎึ ก ราช เศรษฐี จด ที่ ให้ ขน นาง จีน ๒ นาย พ , กิ พระยา โชฎึ ก 
ราช เศรษฐี ได้ จ ไ) ที่ ตึก หน ไบ ไน ให้ อยู่ แก้ว เลียง ดูด ไย ความ ใน พระ ราชสาสน์ ฉบบ ๑ ว่า สมเด็จ 
พระ เจ ไถ อง ต จารึก พระ นาม สมเด็จ พระ เจ ไฮ , าฮ อง เข ไ ไว้ ใน หอ ทาย เปย ว พระ ราช สา สน ลง ก้น 

เดือน ๒ ขน ๔ ด็า ฮำฮ อง ๑๑ บี ระกา ตรี ศก. 

ฉบบ ๑ ว่า จารึก พระ นาม ฮอง เฮ าเ จง เส งฮ อง ทาย ฮอ พระ มเหสี สมเด็จ พระ เจ ไ 

เตา กวาง ไว้ ไน. V [อ ทาย เบ ยว พระ ราชสาสน์ ลง วน เดือน ๒ ขน ๙ คา ก้อง ต ฉบบ ๑ บี จอ 

จด วา ศก. 

ฉบบ ๑ วา จารึก พระ นาม จู ก้น จูฮ่น พระ มเหสี สมเด็จ พระ เก้า ฮำฮ อง ต ไพ ระ นาม 
ซนเ บีนฮ อง พาย 53 ฉบบ ๑ ลง วนเ ดอน ๖ แรม ๑© คา กอง ตบ ๑ 



(๑) จน ท ร' ที่ ๒๗ กรกฎ ากน พ. ค. ๒๔ 0๖ 



๑ (& ๓ 



เจา พระยา ทพา กรู วง ศ 



หนา ส 3 จง ต ก หมอ เจา เม อง ก วาง ตัง มี มา ถึง ท่าน เจ ไพ ระ ยา พระ คล ไ เสนาบดี ๔ ฉบบ 
เต อ นก อง ใจ ความ วา ชาม หน ไส ออ อโเ ไป ว่า กำหนด กอง ๔ ก่อ งย ไค ไง อยู่ ต ไย เห ต เมือง จีน 

^ เ^ 

ม โจร ผู ราย หน ทาง ไป มา ถา' โจร ผู ราย' ใม่ ม จง จ ะแ ต่ง ทูต ออก' ไป จี มก , ไง นน บ' ด้น ทาง เม อง จีน ปกคิ 

ไป มา ได จะ วา ซด ของ ลวย ทาง เกิด โจร มู้รๅ บ เห น จะ ไม่ ชอบ กล ถไ จะ ขน ไป กรุง บก กิ่ง กำหนด ให้ 
ถา ใน เด อน ๒ ฉบบ ๑ อีก ๓ ฉบบ เบน แต่ บอก นำ พระ ราช สา สน เท่า น น ความ แจ ไอ ยู่ ใน 

พระ ราชสาสน์ และ หน ไลีอ จง อีก หมอน นแ ล ไ. 

เจ ไพ นก งาน ได้ นำ ความ ซน กราบ บง คม ทูล พระ กรุณา ทราบ ใต้ ผา ละออง ธุลี พระ บาท 
แล ว ม พระ บรม ราช โองการ โปรด เก ล ไ ๆ ดำ รส ว่า การ จะ แต่ง ทูต' ไป ขัน ที่ เมือง กวางตุ้ง เหมือน 
อย่าง แต่ ก่อนก เบน การ ลำบาก นก แล ไ โจร ผู้ร ไย ก็ชุก ชุม คิด จะ แต่ง ทูตออก ไป ขน ที่ เมือง เทียน จีน 

หน งลี อก ไต้ โครง ร่าง ถวาย ทรง ทอด พระ เนตร แล ไ จึง โปรด เก ลไ ๆ ให้ ปรึกษา พระ บรม วงศา นุ วง ศ. 
ท่าน เสนาบดี. 



พระ เจ ไน อง ยา เธอ กรม หลวง วงศา ธิ ราช สนิท *1 พณ ฯ ท่าน เจ ไพ ระ ยา ศรืสุ ริ ยวง ศ 
ที่ สม ห พระ กลาโหม เรียง กำ ปรึกษา ซน ทูล เก ล ไถ วาย ไ มี ความ ว่า ด ไย เจ ไพ ระ ยา รวิ วง ศ มหา 

โก ษาริ บดี เชิญ พระ กระแส พระ ราช ดำริ มา แจ ไ แก่ ข ไพ ระ พุทธ เจ ไ ว่า การที่ จง อีก เดีอ นเฃ ไ มา 

ให้ แต่ง ทูต ไป จี มก อง ซ ไ} ๑ ถ ไ ผาย เรา จะ ว่า ไป ด ไย จะ ให้ ทูต ไป ทาง เมือง กวางตุ้ง พวก กบฏ และ โจร 
ผ้ร ไย ก็ยไ ไม่ สงบ ผู้ที่ จะ เบน ทูต ไป ก็ครี นคร ไม อยู่ จะ ห้ก หาญ ให้ ไป ก็ ไม่ ควร ถ ไ ผาย จีน จะ ตอบ มา 
ว่า' ไทย กล' วอ ย่ดไ น์น ก็ 1 ให้ ส่ง พระ ราชสาสน์ และ เครี อง ราช บรรณาการ ไป ณ เมือง กวางตุ้ง จง อีก 
จะ รบ ส่ง ไป ให้ ความ ขอ ๑ จะ ว่า ผู้ชึ่ง เบน ทูต ศรี นคร ไม อยู่ น 5 นไม่ ควร จะ ว่า ด ไย คน อยู่ ใน 

พระ ราช อาญา แล ไ จะ ใช้ ไป ก็ คง จะ ตอง ไป จน ถึง ขอ ๒ ผาย เรา จะ ขอ แต่ง ทูต ไป ขน ที่ เมือง 

เทียน จน ความ ขอน ถไ จีน ยอม ให้ ไป เหมือน อย่าง ว่า ก็ จะ ต่องแต่ง ทูตออก ไป เรึอ ที่ ชะ ไป ส่ง 
ทตต่ อง ใช้ เรือ กลไฟ หรือ เรือ ใบ ที่ โต ใหญ่ จีง จะ ไป ได้ การ ต่อ ง ลง ทูน มาก โดย จะ ไต้ ของ ตอบ แทน 
ก็ ไม่ ฅ้ม ทน ความ ขอ ๒ ชึ่ง โปรด เก ลไ โปรด กระหม่อม ว่า ไม่ ครร จะ ตอง เลีย ทูน รอน มาก เพราะ 
การก อง นนก็ ชอบ อยู่ ด ไย ใน การ นใม่ ไต้ หา ผล กำ ไา ไน กา^ ต่า ขาย เหมือน แต่ ก่อน ยก เวน เลีย ไม่ 



® ๕๔ 



พ: ะ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 
ว่า ก ไต้ ซอ ๓ กา จะ ตอง แต่ง ทูต ไป จริง ๆ แล้ว พระ ราชสาสน์ อไา ษร จีน ก ไ! ฮไ) ษร ไทยก ไม่ ต่อ ง ล้น 
จะ ตอง ประ กา ส ให้ ชาว ยุโรป ร้ว่า เรา ม พระ ราชสาสน์' ไป ความ ว่า อ ช่าง น ๆ ดอก แต่ เสมียน จีน 

ผู้ แต่ง แปล พระ ราชสาสน์ เบึ๋น กำ จีน ใปล้ ด แปลง เสีย เอา ตาม โบราณ ความ ขอ ๓ ซึ่ง จะคํ ดฃอ ความ 
ไน พระ ราชสาสน์ ไป ลง พิมพ์ ประกาศ น ไ.; เห นใม่ ควร ขอ ๔ ล้า ผาย เรา จะ ไม่ ไป จีมล้ อง ลูก คำ 
ท แต่ง เรือ ไป คำ ขาย เมีอ ง จีนอยู่ ก็ จะ ร้อง ว่า ขาด ผล ประโยชน์ หรือ เจ๊ก จีน ที่อย่ ใน กรุงเทพ มหา นคร 
เบน อน มาก จะ คิด การ กำ เรืบ ไป ต่าง 1 อย่าง ไร บาง ให้ ขา พระ พุทธ เจ , าต' รํตร อง ปรึกษา หารือ ล้น 
ให้ ตกลง เห็น ความ อย่าง ไร จะ ดี จะ ควร มี หน ไสีอ ตอบ ไป อย่าง ไร จะ ก็ สุด แต่ จะ เห็น พร้อม ล้น เกิด 

ความ ขอ ๔ น น คิด ดูก็เ บน ที่ ควร จะ วิตก อยู่ ด ไย คน ซึ่ง เบน' ใจ พาล กำ เรืบ ก็ จะ ผูก พ ไน อา เหตุ 

อนน์ ยก ซน เบน ต่น่ ชก ชวน เก ลยก ล่อ ม , ให้ เบน เหตุ ร้าย มีฃน ต่าง ๆ ขา พระ พุทธ เร้า เห็น คํว์ย เกล้า 
คํวย กระหม่อม ว่า ซึ่ง พระ ราชสาสน์ และ หน ไสีอ จง ดีกมี เขา มาน ไ; อย่า เพิ่ง ตอบ ก่อน ให้ แต่ 

พระยา' โซ ฎ ก ราช เศรษฐี มี หน ไสึอ ไป ถึง นาย ห ไง ปุ นก ไ ว่า มรสุม บน์ก็ สํ้น แล้ว เรือ ซึ่ง จะ เบน ฮูก อง 
เจีย ล้อ ง ซึ่ง เคย ใช้ อยู่ แต่ ก่อน ก็ผ ไป เสีย หมด ยไ หา' ได้ จี ต แจง ขน' ไม่ การ ต่อ ไป ภาย หนา จึ่ง จะ คิด 
จ , ด แจง เรือ ซึ่ง ควร จะ เชิญ พระ ราชสาสน์ จึ่ง ค่อย พูด คิด อ่าน ล้น ต่อ’ ไป ว่า เลย ๆ ก ไ; อยู่ เพียง เท่า น์ 
ก็ เห็น จะ ดี อยู่ จะ จบ เอา ว่า จะ ไป หรือ ม่ไป จะ เอา เบน แน่ ก็ ไม่ ได้ เมีอ มี หน ไสีอ เดีอ น มา ภาย หล้ง 
จึ่ง ค่อย หา เหตุ พูด ต่อ ไป อีก 

ความ ทราบ ใต้ ผา ละออง ธุอีพ ระ บาท แล้ , ว หน ไสีอ ที่ ร่าง ไว้ จะ มี ไป น ไ; รบ สง ให้ งด 

ไว้ ก่อน 

ครึ งนน พระ ราชสาสน์ และ หน ไสีอ เจา พระยา พระ คล งหไ ใด้มี ตอบออก ไป ไม่ ให้ 
แต่ พระยา โซ ฎกมี หน ไ สอ ออ ก ไป ถึง นาย หา งปุน กง ฉบบ © เห้ จน เนย ว ถม กอ ไป ใจ ความ ตาม กำ 
พระ เจ ไน ไ) ง ยา เธอ กรม หลวง วงศา ธิรา ช สนิท *1 พถเ ๆ ท่าน เจ ไพ ระ ยา ศรี สุริย วงศ์ ที่ สม ห 

พระ กลาโหม ปรึกษา 



๑๕๕ 



เ^ พระยา ท พาก รวง ศ 

I เาต เจ ฟ่ ระ VI าสห ว เม ฮา บแษ ใต้ 
( ลงเ รอ อรรค ราช วรเ ค*]] ) 

ผ่าย I รอ อ รรค ราช วร เดช ยาว ๓๐ วา มี พน ๒ ชน จ* ก ร ฃาง ๒ ปล่อง พ ณ" เหว เจ ใ 
ท่าน ท สม ห พระ โไ ลา , โหม ทำ I สร จแ ล์ว ทรง พระ ราช ดำ รี ว่า จะ ใคร่ ลอง ดู ทาง ไกล *1 จะ เดิน นอต ละ- 
ก ใ มล จึง ดำ รส สง พณห ว เจ ไ ท่าน สมุห พระ ก สา โหม ให้ จด เรือ กลไฟ พระ ที่ นง สยาม อร สุม พล 

พระ ที นง ราญ รุก ไพ รี พระ ทน งมณี เมขลา พระ ที่ นง มหา พิซ ไ] เทพ และ เรือ สงคราม ครร ชิต เรือ 
ศก ด สิทธา วธ เรือ เข จร ชล คดี รวม ๗ ล่า 

ค รน ณ วน องการ เดือน ๙ แรม ๒ คา เวลา เซา ๔ โมง เสด็จ พระ ราช ดำเนิน 
ลง เรือ พระ ท นง อรรค ราช วร เดช พร ไ} มด ไย เรือ กลไฟ กใช้ จก รอ อก ไป ถึง เขา สาม ร่อย ยอด แล ว 
เสด จ' ไป แวะ เมีอ ง ชุมพร แล ไ แวะ เมือง นครศรี ธรรมราช ประ ท่บ แรมอยู่ ๓ ราตรี แณี ว ไป เมือง: 

สงขลา ประ ท ไช แรมอยู่ ๔ ราตรี ณ วน พ โ] ห ส บดี เดือน ๙ แรม ๑๑ คา' ๑ ' เวลา บ่าย ๕ โมง ถึง: 
เมือง ตานี ทอด เรือ พระ ที่ นง ประ ทํบ อยู่ ครไ นนเ บน เทศกาล คลื่น ใหญ่ ลม ว่าว พ' ดก ลา เรือ กลไฟ 
อื่น ซึ่ง ตาม เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ไป น น จะ ผา คลื่น ไป มิ ได้ เสด็จ ลง ไป แต่ พระ ที่ น 4 ง อรรค ราช วร เดช 
ลำ เดียว พระยา ตานี และ ศรี ตะ วน กรมการ ลง มา เผา 1 ใน เรือ พระ ที่ นง เสด็จ ออก เบน การ ร่บ แขก 

เมืองอย่าง น ไ) ย ๆ บน เรือ พระ ที่ นง เวลา ยาม เศษ ถึใชั จ ไ) ร เสด จ พระ ราช ดำเนิน กล ไ] มา ณ 
วน อา ที ตอ เดือน ๙ แรม ๑๔ คา เวลา เซา ๔ โมง เศษ โปรด เก ล่า *1 ให้ แวะ รบ พระองค์ เจา 
งทม ราช ที่ หนา เมือง นครศรี ธรรมราช ลง เรือ พระ ที่ นง มหา พช ไ] เทพ แล ไ เสด็จ กล ไ] เขา มา ถึง 
กรุงเทพ ๆ ณ ร่น จน ทร่ เดือน ๑0 ขน ๑ คา เรือน น เดิน ถา ใส่ ไฟ แรง เดืน ได้ น๊อต ละ ©๑ 
ไมล์ ถา ไฟ อ่อน เดิน ได้ นิอต ละ ๑๐ ไม ส 

อง คน ระ น , โร คม บอก เรือง ทำ หน ง สอ ส ญ ญา 
ระ หวา ง1 ชม ร กบ ฝ รง เชส 

ใน เดือน ๑๑ น น หน ไส อบ อ กองก พระ น โร ดม บอก ส่ง ราย ทาง ต่อ ๅ กน เข ไ มา ถึง 

เมือ ณ เดือน ๑® ขน ๕ คา'^ ใจ ความ ว่า เมื่อ ณ เดือน ๘' อุตรา สาฒ แรม ©๒ คา 

(๑) พุธ ที่ ๙ กน ยาย น 

(๑) เสาร์ ที่ #๗ กุลา คม พ. ศ. ๒๔ 0๖ 



6)๕ '๖ 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 

อด มิ รา ล I ด รา กรอ น I ด มา I ยี่ ยม I ยยน องค์ พระ น โร ดม ค รน ณ วน อไ คา ร เด ฮน ๔ อุตรา สา ต] 
แรม ๑๒ กา อ่ดมิ รา ล เด ลาก รอน เด ให้ ทำ หน ไ สือล่ ญญา เขมร ก ไ] ฝ่รื่ง เศส เบน ล่ญญ า 0๙ ขอ 
อง ค พระ น' โร ดม กล่ วจะ ต่อ จ ทำ เนีอ ความ ใน หน ไสึอ นีน ว่า เขมร ก็ เข ไอย่ ใน บำรุง ฝรไ เศส แจ ไ 
อยู่ ใน สญญ านน แล ไ โปรด ฯ ให้ เจ ไพ นิ กง านมื หน ไกึอ ตอบ ว่า ไป กึง มินิ ศ เต อร์ กรุง ฝ รง เส ส 

มินิ ศ เต อร ฝ รง เศส ตอบ มา ว่า เขมร แต่ ก่อน ขน อยู่ กบ ญวน บาง ไทย บ ไง เดี๋ยว นีฝรื่ งิเศ สแท นเ] เวน 
เขมร ขอ เข ไอ ยู่ ใน บำรุง ฝรไ เศส ก็ต ไง รบ ไว้ เหมือน อย่าง ญวน เมือ เขมร จะ ไป ก่ง เครื่อง บรรณาการ 
จะ ขน อยู่ แก่ ไทย ตาม เดิม ฝ รื่งิเ ศสกึ ไม่ หาม ปราม 

ค รื่น มา กึง ณ วไ เพ โ] ห* สบ ดี เดี๋อ น ๏® ขน ©๓ คา โปรด เก ลไ โปรด กระหม่อม 
ตไ สมเด็จ พระ เจ ไนิ อง ยา เธอ เจ า พามหา มาลา ขน เบน กรมขุน บำราบ ปรบ กษ 

ส์ล ตาน มะ ห* เตห น ก ลบ 

ค รื่น มา กึง เด็อ น ๑๒ สุลต่าน มะ หมุด ได้ หน ไสือ พวก เมือง ปา ห ไ ฝาก เชไ มา ว่า ให้ คิด 
อ่าน หนี ออก ไป จะ ยก เมือง ปา หงิ ให้ ณ ว , น อาทิตย์ เดือน ๑๒ ขน ๕ ค่า 1 ^ สุลต่าน มะ หมุด ก่บ 
แดง มะ ห มิด แต่ง ต ไ] ปลอม เบน กลา สี โดยสาร เรื่อ เจ ไพ ระ ยา หนี ออก ไป กึง เมือง สิงคโปร์ แล ไกล อบ 
หนี ไป เมือง ปา หไ 



สร ไง ถนน บำรุง เมือ ร 

ใน เดือน ๑๒ ทรง พระ ราช ดำริ ว่า ถนน เสา ชิง ช ไย่ งมิ ได้ กระทำ ใหม่ เบน ที่ รก รง รไ 
ไม่ งาม แก่ บ ไน เมือง จึ่ง โปรด ๆ ให้ พระ พรหม บริร ไษเ บน แม่กอง จ ไง จีน กระทำ ขน พระ พรหม- 
บริริ กษ ใต้- ว่ โด ต ง แต่ บอ มส่ญ จร , ใจ ริ ง ไป. กึง ต ลาด เสา ชง ช , ไ ตรง ออก ประตู วดส ระ เกศ ยาว ๒๙ เสน 
๑๔ วา ๓ ศอก กวาง ๓ วา ได้ จ ไง จีน ทำ ราคา ค่า จ ไง จน ถม ถนน ก่อ อิฐ ก่น ข ไง มี ท่อ ยาว ๒® เล่น 
๑๔ วา ๓ ศอก เล่น ละ ๑ ชง 80 ตำ กึง รวม เบน เงิน ๕๔ ชง ๖ ตำ กึง ๓ บาท ไม่ มี ท่อ ยาว 
๙ เล่น เสน ละ ๑ ชง ๕ ตำ กึง เบน เงิน ๑๐ ชง รวม เงิน ๖๔ ชง ๖ ตำ กึง ๓ บาท รวม ที่ง 
ค่า อิฐ ค่า ทราย ค่า ปูน เบน เงิน ๑๔๔ ชง 8ฅ ตำ กึง พระ ราช ทาน ชื่อ ว่า ถนน บำรุง เมือง 
(๑) วํนที ® ๕ พฤศจิกายน พ. ศ. ๒๔๐๖ 



๑ 4' 



เจำ พระยา ทิพา กร ใงศ 

ส์รา 1 สน น เษือ ง นคร 

2โ เสา!] ๑ แก้ ถนน เก่า บาง ต*) ใหม่ บาง ตไ แต่ กำแพง ด ไนจํ กิษิณ ระหว่าง ว ไกร ม. 
หลวง เทเวศ รวซ ริน ทร ตลอด นา ถึง ปาน V เม 3 จน ถึง กำแพง พระ นคร ด ไน อุดร ฃไ งวด บวร นิเวศ 
ยาว ๕๐ เสน กวาง ๑0 ศอก เบน ■เงิน ค่า จาง ทำ ถนน ค่า อเ ค่า!] น ค่า ทราย รวม เบน เงิน 
๒๑๕ ชง ๑๒ ตำ ลง พระ ราช ทาน ชอ ว่า ถนน เพ อง นคร 

ค รน มา ถึงเ ดอน ๒ เจา พระยา นิกร บ ดิน ทร บวย เบน โรค ชรา ถึง อนิจกรรม อาย 
น' บ เรียง บ ได้ ๘๐ บ 

ฝ รง เสส์ ถาา อรูป ราช สีห 

ใน เดือน ๒ น น นก ปราชญ์ ฝรไ เศส ส่ง รูป ราชสีห์ เข้า มา ณ กรง เทพ มหา นคร 

ราชสีห์ ราย น เจ ไพ ระ ยา รวิ วง คม หา โก ษา ธฃดื ได้ คิด สไ ไป ถึง น ไ ปราชญ์ ที่เล ยง ส่ตว์ ต่างๆ เมือง 
ฝ รง เส ส ซอ ราชสีห์ ผู้ เมีย เข ไม าดู่ ๑ จะ ทูล เก ล ไ ทูล กระหม่อม ถวาย เพราะ* โวย มืใม ตรี หา สี ต วิ 
ต่างๆ ส่ง ออก ไป ให้ เขา บ ไง พวก น ไ ปราชญ์ จึ่ง ได้ อนุเคราะห์ ตาม กำ ส่ง จึ่ง มืหน ไสีอ เข ไ มา ว่า 

จะ ส่ง ราชสีห์ เบน ๆ เข ไ มา เบน ความ ลำบาก ด ไย สด ว์น \ เดุร ไย นํกิ จึ่ง ยิง เอา ราชสีห์ ที่ บา มา ถอด 
เอา เนอ และ กระดก ออก เสีย ทายา ม่ให้ ผุ พ ไ' ไป แส่ ว!] ด สำลี ทำ เบน รูป งาม ดู เหมือน คไแ บน กบ 
หน ไ นาง ราชสีห์ ผืน ๑ ส่ง เข ไ มา ณ กรุงเทพ มหา นคร ได้ นำ ทูล เก ล ไท ล กระหม่อม ถวาย ไว้ 

ลำ หรบ แผ่น ดิน เสีย เงิน ค่า ระวาง เบน เงิน ๓๑0 เหรียญ เบน เงิน ตรา ๖ ชง ๙ ตำลึง ๒ สลึง 
๑ เพ , อง 



&น เ คจ I จำ นา ม ห า 31 า ล า เ สด ฉไ ป I ท อาด น ดู จำ ง ใ. น แ อา' รน* ด ง น ดร นา ย แ 

ใน เดือน ๒ นน ดำ รส ว่า เมื่อ เดือน ๏® นน มืผู้ ได้ เห็น ช ไง เผือก ลูก โซ ลง กิน อยู่ 

ที่ ทอง ท่ง แขวง เมือง นคร นาย ถ กรน จะ' ให้ ออ {ไ' ไป สี บลูถึ เบน ฤดู นา อยู่ ปด น ตก แส่ ง แส่ ว โปรด เก ส่า 
1 ฃ ช ฃ 

โปรด กระหม่อม' ให้ สมเด็จ พระ เจ าน อ ง ยา เธอ เจ ไ พามหา มาลา เสด็จ ขน ไป เอา ช ไง ต่อ หมอ 

ควาญ กรม ชาง โขลง ไป เที่ยว คน ดู 



©๕๙ 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 



ท ระ ราช หาน ส์ทร รณ บํฏเ จำ ษ ระ บ าสุริ ซ ว ร^ 

ใ ใน คอน ๒ นื่น โปรด เกล้า โป รคก ระ หม่อม พระ รา ธ ทาน แผ่น ทอง สุพรรณ บฏ 

จาร (ไ นาม ฯ พณ ฯ 1จไ พระยา ศร สุ ริ!] วงศ์ เสด็จ มาร คน ไส รง ควย น 1 ไอ โน ว เศษ และ สิ่ง ของ พระ 

ราช ทาน กล่าว ไว้ ใน เบ อง ล้น นน แล้' ว. 

ญ 1 15 แ ต •ใ หู ฅไ ป โไ รง ปา รส 

ผาย ที่ เมือง ญวน เมื่อ ณ เดือน ๓ พระ เจ ไก รุงเ วยต นาม แต่ง ให้ องศ์ พาน ทํน ยาง เบน 
ราชทูต อง ราม ตรี งาย เบน อุปทูต อง ง่วน จ นที เบน ตรีทูต กํบญ วน ๕๐ คน ดือ ราชสาสน์ คุม 
สิ่ง ของ เครี อง บรรณาการ ไป กรุง ปารีส ไป ควย เรือ รบ ฝรีง เศส ถึง กรุง ปารีส แล้ว คอเ วอน เมน ด็ 

ผ่ฑ้เ ศสไ ม่สู้น ไร ดือ เหมือน ทูต ไทย ว่า เบน เมือง รบ แพ้ เหมือน เชลย การ รบ รอง ทูต กร' บ แต่ ตาม 

ธรรมเนียม เท่า น 1 น. 



ส รา ง ษ ร ะ บ ร ฬ บ ร ร ฬ ฅ 

ผาย ที่ กรุงเทพ มหา นคร พระ เจา ลูก ยา เธอ กรม หมื่น มเหศวร สิว วิลาส เบน แม่กอง 
ทำ พระ บรม บรรพต ขอ แรง กรม หลวง เทเวศ รวํช ริน ทรี ดาน ๑ กรมขุน ราช สิ่ห้ว กรม คำ น ๑ 

กรม หมี่ นบ วรริ ไชย ชาญ ดาน ๑ พระ อง ค เจา ชิด เชอ พง ศ ล้าน ๑ ทำ เบน ภูเขา ใหญ่ สูง ©๓ วา 

มณฑป สูง ๑๗ วา รวม ๒๐ วา เบน ที่ ไว้ พระ บรม อํเ แล้ว มี มณฑป นอ ย อีก ๔ ทิศ เบน ที่ ไว้ 
พระ อรูก รม พระ ราช วไ บวร บ กง พระ บรม วงศ์ ผู้ใหญ่ แต่ ก่อน บาง มี่ ศาลา ช่อ พา บน ยอด เขา ต่อ 
เนื่อง มณฑป ลง มา เบน ที่ พระ สงฆ์ สลบ ปก รณ และ ฉ้ น ด้วย มี พระ ที่ น 4 ง ทรง ธรรม ใหญ่ อยู่ ใกล้ 

บรม บรรพต มี่ ศาลา ราย ล้อม ภูเขา แทน ล่า สร ไง ภูเขา นื่ น ทำ , วิจิตร มี่ รูป ภาพ และ เครื่อง จ กร กลไก 
ต่าง ๅ เกณฑ์ เจ ไ ต่าง กรม ทำ ภูเขา นอ ย อีก ๔ ทิศ ประกวด ประ ขน ล้น แล้ว ขอ แรง เจ ไ ต่าง กรม ที่ 
ไม่ ถูก เกณฑ์ และ พระ ราชา คณะ ขอ ทำ เล้ง มี เครื่อง จ 0 กร กลไก ใน เล้ง ต่าง ๅ ตง ล้อม ภูเขา ออก ไป อีก 

ชใเ ๑ มีรป สตร์ และ ระทา สูง ©๒ ขา มี่ ราช วํตฉ ตร ธง สิ่ง ขอ งอ นๆ เครือ ง ประ ล้บแ ละ เครื่อง เล่น 
เหมือน อย่าง พระ บรม ศพ อย่าง ใ ห ญ ,, ทุ |1 โ ไสี่ง ทุเ ก' ป' ระ การ โปรด *1 ให้ เอา รูป ราช สิ่ห์ใ ป ตง ให้ ราษฎร 
ดคํว้ ย 



เไ) ไพ: ะ ยา ท พาก รวง ศ 



๑๕ ฟ 

ครน ณ เตย น ๓ ขน ๒ กา^®^ ไค้ เชิญ พระ พุทธ รูป ตง กระบวน แห่ แต่ หนำ 

พระ บน งด ส ดา ภร ม!] ออก ไป ฝ็ม โ, ๆ^ ท พระ บรม บรรพ ฅ ค รน ณ ชิน เดือน ๓ ขน 01 ห่า เชิญ 
พระ พทธ รูป แห่ กลํบ เข"! พระ ราช วไ 



&น่ โ ภ" ช น ระ บรม อ I และ พระ นํฐ 

ค รน ณ วน เห่อ น ต ขน ๔ ห่า เชิญ พระ บรม อใเ สมเด็จ พระ อ ไ] ยก าชิ ราช ปฐม วงศ์ 
พระ โกศ ๑ พระ บรม อฐ สมเด็จ พระ พุทธ ยอ ศ พา จ พา' โลก พระ โกศ ๑ พระ บรม อํเ สมเด็จ พระ 
พุทธ เลิศ หลา นภา ลย พระ โกศ ๑ พระ บรม อํฐ สมเด็จ พระ นง เก ลำ เจ่า อยู่ หํว พระ โกศ ๑ พระ 
อฐ สม เด จ พระ เจา พนา ง เธอ กรม พระ เทพ สุดา วดี กรม ศร สุดา รํกษ์ ๒ พระ โกศ พระ บรม อเ 

สม เด จ พระ อม ริน ทราม าตย์ พระ โกศ ๑ พระ บรม อํฐ สมเด็จ พระ ศรี สุริ เย นทรา มาด ย พระ โกศ 
๑ พระ อ’ เก รม พระ ราช วไ บวร ใน แผ่น ดินต่ น แผ่น ดิน ที่ สอง ๒ พระ โกศ พระ อ* เก รม หลวง ศรี 
สุนทร เทพ พระ โกศ ๑ พระ อํเ กรม หลวง เทพ วด็ พระ โกศ ๑ ก ไ] สมเด็จ พระรูป คน ปฐม วงศ์ 
ของ สมเด็จ พระ อม ริน ทราม าตย์ พระ โกศ ๑ รวม ©๓ พระ โกศ ที่ เบน พระ บรม อํรู ทรง พระ 
ที่ นง รา เชน ทร บุษบก ที่ เบน พระ อํเท รง พระ ที่นไ ยานุมาศ เบน กระบวน แห่ ออก ประตู ว เศษ ไชย ศรี 
เลย ว ไป่ บอ ม เผด็จ คํส กร แห่' ไป สู่ พระ มณฑป ทิศ ตะ ว* นอ อก ประดิษฐาน ใน พระ มณฑป ใหญ่ บาง 
ใน พระ มณฑป นอ ย ๔ ที่ศบ ไง ก็ไ ต้ม การ สมโภช ได้ ถวาย ไทยธรรม พระ สง ฆ และ ที่งฉ ลาก ที่ง 

ทาน คํนก่ ลปพ ฤกษ์ ให้ แก่ ขำ ราชการ และ ราษฎร เบน อน มาก พระ วงศา นุ วงศ์ และ เสนา บด 

ผ้ ใหญ่ ก็ ได้ รบ พระ ราช ทาน ทองคำ ลิ่ม หน ไ ลิ่ม ละ ๖ คำ ลิ ง © บาท องศ์ หนึ่ง (ษ) 0 ฟ้^ง [เ^] #0 ฟ่ 0 
ม ๕ ลิ่ม ก็ม ๔ ลิ่ม ก็มี ที่ สุด จน ลิ่ม ๑ ท 1 ง เจา และ ขุน นาง ที่ ได้ ร , 1 เรา ซ การ มาก' ได้ ที่ ว ลิง โ โน พระ 
ราช ทาน ซอง ฉลาก ราย วน ให้ แก่ ขำ ราชการ รา ษฎร และ คน ซาว ต่าง ประเทศ ทุกๆ วน ครบ ๔ 

ชิน ๔ ห่นแ ลํว ครีนึ่ ณ ชิน เห่อ น ๓ ขน ๗ ห่า แห่ พระ บรม อํฐพ ระ อ* ฐกลํ บ เข , าพ ระ ราช ชิง 

ง 1 นน ระ & แสม เต จท ระ เจา ลูก เออ เจา ฟ้า จน ท ร ม ณ ท ล 
ค รน ณ วน เดือน ๓ ซน ๙ ห่า เชิญ โกศ พระ ศพ สมเด็จ พระ เจา ลูก ยา เธอ เจา 

พา หญิง จ' นทรม ณ' ท 9 โสภณ ภ ควดื แต่ หอ ธรรม ส่ง เวช จคเ บน กระบวน แห่' ไป เข าสู่พ ระ เมรุ ที่ 



® ๖ 0 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลฑ ๔ 



ทอง สนาม หลวง มเค รอง เล่น สมโภช ๓ วน ๓ คน ค รน ณ ว ไน ดอน ๓ ขน ๑© คา '• ๑ ) พระ 
ราช ทาน เพลิง I สร จ แล ว ก ให้ รอ มณฑป ออก เสึย ทำ ท พระ ราช ทาน เพลิง ใหม่ I บน มณฑป ผา ซาว 

งาน ท ระ ค ษ ท ระ อ ง ฉ I อ 1 ษ ณ ษฐ นอ 0 น ารี 

ค รน ณ วา I พุธ เตือน (ภ แรม ๒ กา ( ๒ ) เชญ โกศ พระ ศพ พระ เจ่า นํอง นาง เธอ 
พระ อง ค เจา ขนิษ ฐ นอ ย นาน จ่า สู่ มณฑป ค รน กเ วน ศุกร์ แรม ๔ คา พระ ราช ทาน เพลิง แล* ว 

น ระ ร า 1เ ทาน เ นลิ 3 ค ษ I จ า ท 1 ะ ยา นิกร บ อิน ท ร 
ค รน ณ วน เสาร์ เด อน ๔ แรม ๔ คา ได้ ยก โกศ ศพ เจ่า พระยา นิกร บดินทร์ 

ท สม หนา ยก แห่ ไป เจ่า สู่ มณฑป ผำ ขาว ค รน ณ ว ไเจ่ นทร์ เตือน ๔ แรม ๗ คา ได้ พระ ราช 
ทาน เพลิง. 



ตง ผู้ แทน ทำ ห นิ ง สือสํ ญญา เบฅ แดน อํงแ ฤษ ก บ ไทย 

ลุ? โก ราช ©๒๒๖ บ ชวด ( ๓; ฉศก เบน บืที่ ๑๔ กอ ลอแ ท ลพ ศ ผู้ สำ เร์จ ราชการ 
เมือง ร่าง กุ้ง มี หน ไส® เจ่า มา ถึง มิ สเตอร์ ■นอก ช์ กงสุล เยเ นรา สอ ไก โ! ษ ว่า ไว ส รอย อินเดีย ให้ ทำ 
หน ไส อส่ ญญา เขต แตน อ ไก ฤษกํ บ ไทย เบน ที่ หมาย ไว้ ต่อ ก่น ให้ สำ เร์จ กำหนด กอ ลอแ น ลพ ศ จะ มา 
ถึง เมือง กระ ใน เดือน ๖ จ่าง ขน ให้ คอเ วอน เมน ดี ผาย สยาม แต่ง ขา หลวง ออก ไป พด จาก ไเ ให้ 



ตกลง จึง โปรด เกลา โปรด กระหม่อม ให้ พระยา เทพ วร ชุน ๑ พระยา ชุมพร ๑ พระ สริ นทรา 

1 1 1 71 , นิ. 

มา ตย่ ๑ ออก ไป คอย กอ ลอแ นลพ่ ศอ ยูทเ มอง กระ 

ค รน ณ วไเ พฦห่ สบ ดี เตือน ๖ ขน ๑๔ คา ตรง ก* บวน ที ๑๙ เตือน เมษายน 
กอ ลอแ น ลพ ศ มา ถึง เม อง กระ ได้ พูด จากนก บ พระยา เทพ วรชุ น พระ สุ ริน ทราม าตย พระยา ชุมพร 
จ่า หลวง ว่า ควย การที่ จะ ทำ หน* ง ลือ ส , ญญา เซต แดน ตกลง ก* , น แล้ว กอ ลอแ น ลพ ศก กลบ ไป 

ราชา ภเษ กอง ค์ฬร ะนิโ รด ม ขนเ บน เจา แผ่น อิ ‘น กรุง กมพู ชา 

ผาย ที่ กรง อ ไ) มิ รา ลเล ดา กรอ น เด มี หน ไสึอ มาน ไ) จะ เษก องค์ พระ น โร ตม พรหม บร 
ริก นิ มหา อุปราช ฃํ้นเ บน เจ่า แผ่น ดิน ก*; ม่พู ชา' ให้ กรุงเทพ มหา นคร ออก' ใปเ ษ ก , ให้ พร ไ) มก" นิ ค รน 



(๑) พ โ) หํสบ คี ที ๑๘ กุม ภา พน ธ พ. ศ. ๒๔๐๖ 
(๒) พุธ ที ๒๔ กุม ภ' เพ นธ 
(๓) พ. ศ. ๒๔ 0๙ 



เจา พระยา ทิพๅ กร วง ศ ๑๖๑ . 

ณ วน เด อแ ๖ ขน ©๕ คา^®' จง โปรด เกล้า ๆ ให้ พระยา มนตรี สุริย วงศ์ คุม เครื่อง อิสริยยศ 
สุพรรณ บฏ ไป เษก อง ด์พร ะนโ รด มด วยเ รี อร บฤล ไฟ ฝ รน ศสซื อด ไ เต อ สกา โต เพราะ เหตุ คี่ จะ 

ให้ คอเ วอน เมน ตฝ รง เศส เห น ว่า เบน การ ประ นี ประนอม สาม' คคี รส กิน I รียบ รอย จึ่ง ได้ ไป ใน 

เรอ รบ ฝ รง เศส ไป เขา ปาก นา เมือง ใช่ ง่อน อด มิ รา ส เด สาก รอน เด จึ่ง แต่ง ให้ ขุน นาง คี่ ๑ ซอ 
มอง ซิ เออ รี แด รีม แลง ผู้ แทน อด มิ รา ล ที่ ๒ มอง ซิ เออ รี เด อ สาเก ร ที่ ๓ มอง ซิ เออ รี เด วสา/ล 
ที ๔ มอง ซิ เออ รี อา มิโล ท ๕ มอง ซิ เออ รี เรอ ปูฟา ที่ ๖ มอง ซิ เออ รี เลอ แฝบ ที่ ๗ 

มอง ซิ เออ รี แฮ น นอ กา ส ท ๔ มอง ซิ เออ รี โลริ สต อง โ โบ มอง ซิ เออ ร์ ยอ ช นาย ทหาร มี ทหาร 

เรีอ ๒๐ มี ทหาร บก ๖๐ ลง เรือ กลไฟ เล็ก ไป ด้วย พระยา มนตรี สุริ วงศ์ ไป ตาม ลำ นํ้า จน กึง 

เมือง พนม เบญ เดิน ขน ไป อุด งมื ไชย สิ่ง ของ เครื่อง อุป ภิเษ ก กบ เจา พน' ก งาน ก็ ได้ ลง เรื่อ กลไฟ 
สงคราม ครร ชิต ไป ฃํ้นคี่ เมือง กำ ปอด เดิน บก ไป อุด งมี ไชย ได้ ออก เรือ พร อม กํนกิ บ พระยา มนตรี 
สุริย วงศ์ ได้ เษก องศ์ พระ น โร ดม พรหม บริรี กษ์ มหา อุปราช แต่ ณ วน เดือน ๖ แรม ๑๑ 

ด้า^ ๒ 1 ทรง นาม ว่า องค์ สมเด็จ พระ น โร ดม บรม ราม เท วาว ตา ร คุณ สาร สุนทร ฦท ธบหิ ศว รา 
ซิบดื ศรี สุริโย นฦล้ ทีธ พงศ์ ดำรง ราช บรม นาถ มหา โ ไม โพ ชา ซิบ ดิน ทร สรรพ ศิลป ประ สทธ สกึต ย 
สกา พร พรหม ามร อำนวย ไชย เบน ม ไห สวริ ยา ซิบ ดืใน ปฐพ ดล สกล กม โพ ชา ณาจ กร อคร มหา 
บุรุษ รี ด้น วํฒน าดิเ รก เอกอุดม บรม บพิตร พระ เจ้า กรุ งก ม โพ ชา ซิบดื 

องศ์ สมเด็จ พระ น โร ดม บรม ราม เท วาว ตา ร ไม่ สาม คดี รส กบ องค์ พระ หริ รา ชด ไน ย- 

ไกร แกว พา ผู้ นอง องค์ หริ รา ชด ไน ย ไกร แกว พา ก็ อพยพ ครอบ ครีว หนี มา ทาง เมือง พระ ตะบอง 

เขา มา ณ กรุงเทพ มหา นคร จึ่ง โปรด เก ลำ โปรด กระหม่อม ให้ ไป อา ศ , ยอ ยู่ บาน พระยา ไกร โก ษา 

องค์ พระ หริ รา ชด ไน ย ไกร แกว พา อย ไม่ สบาย จึง กราบ ถวาย บง คม ลา ไป ด วยเ รอ รบ กลไฟ ฝ รง เศส 

ไป อยู่ เมือง ไช่ ง่อน. 

งาน ฉลอง สะ ษาน และ ลน น 

ใน บ ชวด น น การทำ สะพาน และ ถนน เสร็จ แลํว ทง 1 ใน กรุง นอก กรุง เมื่อ เดือน ๖ 
ฃํ้น ๑๐ ค์า ๑๑ ค์า ๑๒ คา ( ' ๓ ^ โปรด *1 ให้ มี การ แล อง ๓ วน ๓ คน เบน การ มหรสพ มี ระทา 



(๑) วน ศุกร์ ที่ ๗ พฤษภ ากม พ. ศ- ๒๔๐๗ 
(๒) องการ ที ๓® พฤษภาคม 
(๓) องการ ท ๒๗ พฤษภ ากม 



6 )\) 1*9 



พระ ราช พงศาวดาร รช กาล ท ๔ 

ดอก ไม สูง ๑๒ วา ๔ ระทา ท หนา พระ ที่ นง ไชย ชุม พล ด รน การ ฉลอง เสร็จ แล้ว ก เสด จ ไป 

ประพาส ถนน' ใหม่ นํนทุ ก สาย 

คลอง ได้ ชา งเผ อก เอก 

ค รน มา กึง เดือน ๗ ขาง ขน สมเด็จ พระ I จาน ไ) ง ยา เธอ เจา พามหา มาลา กรม ชุน 
ปา ราบ ปรบ ก บอก ลง มา ว่า ได้ ไป ดอน โขลง มา รวม ตำบล ไผ่ เขียว ไผ่ ขาด พรมแดน เมือง นคร นายก 
เมือง ปราจีนบุรี ต่อ กน ฝูง ซาง สำ คญอ อก มา จาก บา หล ไว่ด นำ ฉ่า ได้ เห นก ลาง บุ่ง นา ไผ่ เขียว ไผ่ 
ขาด พร อม จง ได้ ซก นำ โขลง นํน มา เข ไค อก บ ไน นา แขวง เมือง นคร นายก คลอง' ใด’ ซาง เมือก เอก 
เมือ ณ เดือน ฅ, ขน ๔ คา 1 ๙ ' ติด สำ โยง ปลูก โรง เข ไ ไม้ ผืกห ดที่ บ่อ โพง ซ ไง นํนลื ขาว บรี สทธ 
เบน เผือก เอก จ กษ ขาว 1 ใส บรี สูท 5 ขน หาง ขาว เจือ เหลือง สด ไ ขาว เจือ ซาด จะงอย ปาก ล่าง ขบ 
ขน ไป เหมือน ปากนก แกว ได ไส ด็จ ขน ไป ทอด พระ เนตร ที่ บ่อ โพง แล ไร* ป สไใ ห ไ] ลูก โรง ที่ หนำ 

เพนียด เก่า แล , ว่ก็ย ไย มาส มโภ ซที่โ รง ใหม่ แล่ ว เสด็จ กลบ ลง มา ฉลอง วด ชุม พล นิ กา ยา ราม เกาะ 
บางปะอิน เมือ ณ เดือน ๗ ขน ๑๒— ๑๓- ๑๔ คา ได ไ) วาย ล้า’ ไตร แก 1 พระ สง ฆ สวด พระ 
พุทธ มนด็ มี การ มหรสพ สม โภซ ๓ วน ๓ คืน ค รน การ ฉลอง ว* ด เสร็จ แล่ ว กึ เสด็จ กล* ปลง มา 

กรุงเทพ มหา นคร โปรด ๆ ให้ พระ ราชา คณะ และ พระ บรม วงศา นุ วง ศผืา ย หน ไผ่ , าย ใน ขไ ราชการ 
ผู้ใหญ่ ผู้ นอ ย ผล่ด้ เปลี่ยน ก่น ขน ไป ดู บุก คน กล* ปลง มากราบ ทูล วา เห้น ซ ไง นนดื เสมอ เหมือน 

พระ เท พก ญซร และ พระยา เศวต กุญชร พระยา เศวต ไอ ย รา พระยา เศวต คชล่ กษณ และ นาง 
พระยา ซ ไง ที่ คลอง ไต้ ให มน ถา จะ เทียบ กบ ซ ไง ๔ ซาง สีต วก ผิด กน บาง เหมือน ซ่า ง ประสม ส 
ลาง ทีผ่ , น มาก ไป ลาง ที เอา เหลือง เจือ บ ไง ลาง ที เอา ซาด เจือ บาง สี จง ไม่ ตรง กน แด เบน ตระกูล 
เดียว ก* น ไม่ เบน ตระกูล เหมือน อย่าง ซ ไง ๕ ช ไง ท ได มา แด่ บา ฉะ มา ต ฉะ บา แด่ ก่อน นน แล ว 
เสด็จ ขน ไป ประ ทบ ว ไจ นทร เกษม โปรด ๆ ให้มื ละคร ข ไง' ใน และ การ เล่น อน ๆ อิก เบน หลาย 
อ ยาง สม โภซ ที่ โรง หนำ เพนียด ๓ วน ๓ คืน เบน การ ใหญ่ แล วก เสด จก ลบ ลง มา 



(๑) อาทิ 1 ? าย ที ๑๒ มถ นาย น 



เจา พระยา ท พาก ร') งศ 



® ๓ 



เปร สิ เดน ต 

สิง กระ บเค รอง ทอง คำเ ‘ชา มา ทูล เก ลำ ฯ ถ ราย 

ณ วน พุธ (.ดอน ๘ ขน ๓ คา มิสเ ตอ รเ วอ ยิน ผู้ ว่า การ กงสุล อ เม รีนัน แจ้ง ว่า 

ปะเ ร ไส แดน ล่ง กระ บี เครือ ง ทองคำ เขา มา ทูล เกลา ทูล กระหม่อม ถวาย องค์ ๑ ได เสด็จ ออก ร* บ 

ท พระ ทน งอน นต สมาคม 

สุลต่าน มะ หมุด ถึง แก กรรม 

ผาย สุลต่าน มะ หมุด ไป ถึง เมือง ปา หไแลว การที่ พวก เมือง ปา หง จะ ยก เมือง 1 ให้ ก็ใม่ จริง 
เสียใจ บวย ถึง แก , กรรม เมื่อ ณ วน อา ทิต ย เดือน ๔ ขน ๕ คา ( ๒ ^ โต๊ะ บน ดา หรา ได ไ) ด แจง 
การ ศพ ผง ไว้ ที่ ปาก นัา เมือง ปา หไ แล่ ว โปรด ๆ ให้ มืหน ไ เอ เจ ไพ นัก งาน พอง เกา วนา เจ้า เมือง 

สิง ค โป ร ไป ยไ ลอด รํต่เ ซน ผู้ ว่า การ ต่าง ประเทศ กรุง ลอนดอน ว่า เกา วนา ให้ กำ บน รบ มา ยิง เมือง 
ดร ไ กาน มืค วาม เสียใจ น* ก ควย ยไ ไม่ ได้ ว่า กล่าว ให ไห้ นความ ผิด สิ่ง ไร ก่อน ทำ ด ไน เบน ที่ น่า ก นัว 
นัก คอน เ วอน เมน ดือ ไก ฤษจึ่ งม หนัง สอ ประกาศ ไป ถึง อด มิ รา ล ชง ได้ ว่า การ ใน ทะเล จีน ว่า เจ้า 
เมือง ใด ๆ ใน ก่อน น อ ไก ฦษ จะ เรียก กำ บน ไป ลง โทษ เมือง ใด ๆ ที่ เข ไใม่ ได้ เบน เมือง ฃํ้นข อง 
อ ไก ฤษก อย่า ให้ พง บ ไล่ บ ต่อ มืหน ไสีอ เกา วนา เยเ นรา ล เจ้า เมือ งก ละ ก ตา นับ ห นไสี อ คอเ วอน.. 
เมน ดือ' งก ฦษที่ กรุง ลอนดอน บ ไค ไ) ไปแ นัว จึง ให้ ทำ ตาม ถา เกา วนา เจ้า เมือง ใดๆ จะ เรียก ให้ กำ บน 
รบ ไป ช่วย กบ ภ หรีอ การ ศึก ใน เมือง กอ ถะ นีอง กฤบ จึง ช่วย ได้ 

ความ เรื่อง สุลต่าน มะ หมุด เจ้า มา อยู่ ที่ กรุง เจ้า เมือง สิงคโปร์ มีหน่ งสือ มา ว่า กล่าว หลาย 
ครื่ง แจ , งอ ยู , ใน หน* ไ เอ กอ ริคป อนเ ดนซึ่ นน แจ้ว ค รน ภาย หล ไพ ระ ยาตร ไก านูมื หนังสือ เจ้า มา ขอ 
ครอบ คจ้ว สุลต่าน มะ หมุด ซึ่ง ตทค ไง อยู่ ที่ กรุงเทพ มหา นคร ก็ โปรด ๆ ให้ ออก ไป 

จ้าง เผือก และ ชา งสิา จ้ญใ นรฟ่ กาล ที ๔ 

ผาย สมเด็จ พระ เจ้า นอง ยา เซ อ เจ้า พามหา มา ลาก นับ ลง มากราบ ทูล ว่า จ้าง น นบ วย 
เบน โรค ไข ลำ บอ ง ขน ท ขา กรง เก ร แหง ๑ ท ทอง แหง ® ซาง นน ลม เส ยแต กเ วน สุกร เด อน ๔ 

(๑) วน ที่ ๖ กรกฎาคม 
(๒) ศุกร์ ที่ ๘ กรกฎาคม 



๑๖๔ 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 

ขน ๑๒ คำ ๑ ' แล ว และ ใน แผ่น ด้น พ ระ บาท สม เด จ พระ จอม ๓ ลา I จำ อ ยู่ห่ว ได้ ซาง เผือก โท 
เผ อก ตรี กง ๖ ซาง ได้ ซาง ตาง ๆ ราย บ มา อีก ๗ ซาง 

พระ สุวรรณ วิมล ศีล รีต สุวรรณ ดารา ราม กรุง เก่า ถวาย ช ไง พลาย นิล ซ ไง ๑ ขน 
ระวาง เบน พระ ศรี สก นธิก ฦษณ์ สุทธ ลนิท ฉวี วร รณ สไฃ ท , นต สรรพ างค โสภณ พิเศษ นิล เนตร 
นิล นฃ วรล กษณ มหา กฬา ว ซา ตรี กมล าศนี รีงส ฦษด รา ซ บุญ ฦทธ สมาคม อุดม พ* สต ผล มืง มงคล 
คธิน ทร สยาม าธิบ ด้น ท ร พาหนะ นาถ ประเสริฐ เลิศ พา 

เสด จ ไป คลอง ธ ไง ที่ เพนียด ได 1 ซาง ลูก โขลง ซาง ๑ ปลาย งา แดง เจอ เหลือง เขา มาลี 
เนอ ลี โปรง ขน ระวาง เบน เท ว สยาม มหา พิฆเนศ วร พิเศษ สรรพ วรลํ กษณ์ เศวต นัข ท ไไษ เณ ก- 
า 'เนต ประ สิทธิ สรร พศุภ ผล เจริญ รา ซวร ซน มา อุ กาล ค ซา ธาร ประเสริฐ เลิศ พา 

ซาง นาย สิง บุตร พระ ไชย บาดาล ถวาย ซาง พลาย เลืบ ครบ ซ ไง ©สูง ๕ ศอก ๓ นว 
ขน ระวาง เบน พระ บรม นิ ข สม บ่ ต ที่งซ้ ไง ข 1 ไหล วง เด้ม เล็บ ดำ ช ไง ©สูง ๔ ศอก ๔ นว ขน 
ระวาง เบน พระ ไซ ย นิล นไเ จบ ใด ซาง พลาย เล็บ ดำ ที่ เพนียด ซ ไง ๑ สูง ๓ ศอก ขน ระวาง เบน 
พระ พิใซ ยก ฦษณ าวร รณ 

หลวง จินดา รี ก ษ ถวาย ซ ไง พลาย กระ ซ ไง ©สูง ๓ ศอก ©ศีบ ๒ นีว ขน ระวาง 
เบน พระ บรม คซรี ตนี 

นา ไหล มา แต เหนือ มสแ ดง 

ค รน มา ถึง เดือน ๙ มืนีา อาบ โคลง มา ถึง กรุงเทพ มหา นคร เมือ วน เสา ร เลือน ๙ 
แรม ๙ คา สี แดง เหมือน นา ปูน ลีนีา แดง ขน ไป จบ หล ไคา เรือ หล ไค าแพ แดง ไป หมด อาณา 

ประชา ราษฎร ก็ พากํ น ตกใจ ว่า ไม่ เคย ได้ ยิน ไม่ เคย เห น กล วจะ มืเห ตุ , ใหญ่ ผู้มื วาสนา ก ไม่ กิน 
นา ใน ตีน ท่า ให้ บ่าว ไป ต กน ไท บ่อ และ สระ มา กิน ท คน ยาก จก ก ทน กิน ไป ตก นา คาง คน ไว้ 

น ไ ก็' ใส เบน ปกติ มืแต่ ตะกอน เบน ด้น แดงอยู่ กน ตุ่ม และ อ่าง ผู้มืบ ญญา ก็ พิจารณา ดู ว่า จะ เบน เหตุ 
อย่าง ไร ลำ แม่น 1 าอน ๅ จึง ไม่ เบน มา เบน ที่ ลำ แม่น ไ กรุงเทพ มหา นคร แห่ง เดียว สืบ ได ความ ว่า 
ฝน ข ไง เหนือ แล ไ มืแต่ ฝน ผาย เมือง กำแพงเพชร ระแหง นาน อง ลง มาฃ ไง แค วน น มาก ดิน ที่ 

(๑) ว นที ©๕ กรกฎ ากม 
(๒) ศุกร์ ที่ ๒๖ สิง หาก ม 



® 'ทศ ะ 



เจ าพ ระ ยา ทิพา กร! งศ 

แผน ดนน น แค* แล วนา จง ได้ แดง ไป แด วอน 1 นาน อ ย' ไม่ เ จีอ กน ล! มา' ได้ มืแต่ นิา แคว เด ยว 
จง ได แดง มาก กวา ทุก *1 บ ทเร ยก วา นา อาม โค มาน น สี แดน รอ 1 เพราะ นา แค วอน ปะปน ระคน 
กน ลง มา มาก จง เรย กว่า นา อาบ' โค ธร ร ม ดา กน าค รไนื แดงอยู่' ไต่!] ระ มา ณ ๗ วน ๘ ว* น ก็ ค่อย 
จาง ไป ท ละ นอ ย* เก V! าย ไป เพราะ นา แคว อืนม มาก ขน เจอ กน เขา ก็ จาง ออก ไป คิด ดก็ไ ม , มี เห ดุ 
ลง ไร ม แด ฝน แลง นา นอ ย ทำ นา ไม่ ได้ ดวย กน ทุก แห่ง ปลาย บน , น ข่าว แพง ข่าว เปล อก ตวง ด้วย 
สด ๒๕ เก วยน ละ ๑๐ 0 บาท ข่าวสาร กง ละ กง ตำลึง บาง ๑0 สลึง บาง แพงอยู่ ไม่ ชา พวก ลูก คา 
ตาง ประ เท คเ หน เห ดุ ดง นน จึง มีห นง สอ ไป กึง นาย หาง เมี อง นอก ให้ เอา กำ บน บรรทุก ข่าวสาร 

ดาม เม อง ต่างๆ มา ขาย ราคา ขา วก ตก อยู่ เพ ยง กง ละ ๑ บาท เพึ 1 อง บาง ๑ บาท บาง การที่ นา แดง 
ม เห ดุอยู แต่ ฝน แลง ขาว แพง เท่า น น ขอ ท่าน ทงป วง ที สืบ ไป ภาย หนา ถา เห้น ด ไน แล 1 วอ ย่า ตื่น ตกใจ 
ไป ได้ คน ดู ใน แผน ท ก่อน *1 ก็มี นา แดง มา หลาย ค รง แล ว ก็ ไม่ เบน สิ่ง ไร 

เฉ ลม ท ระ ชน ม ษร รษา ครบ ๖๐ 

กรน มา ถึง เดือน ๑๑ ทรง พระ ราช ตำ ริ ว่า พระ ชนมพรรษา ครบ เต็ม บริบู รณ ๖ 0 
จะ ทำ การ เฉลิม พระ ชนมพรรษา อย่าง ใหญ่ เหมือน อย่าง เจา แผ่น ดิน เมือง จีน และ เมือง ยุโรป เขา ทำ 
ก็ เบน การ ใหญ่ ตาม' ริสย เขา เมือ เวลา ครบ ๖ 0 บ จึ่ง' โปรด 1 ให้ ต่ง สวด พระ พุทธ มนต็ และ มี 

พระ ธรรม เทศนา ณวํน เดือน ๑๑ แรม ๑ กา ๒ คา ๓ คา วน พุธ เดือน ๑๑ แรม ๔ คา , ® 1 
ไค พระ ฦกษ สรง 1 / าพร ะมุร ธาภิ เษก พระ บรม วงศา นุ วงศ์ ท่าน เสนาบดี ข่า ราชการ ผู้ใหญ่ ผู้ , นอ ย 
คิด ทำ การ ฉลอง พระ เดช พระ คุณ เพื่อ จะ ให พระ ชน มา ยุ เจริญ นาน จึ่ง บา ว ริ อง บอกกล่าว/น หง 

ใน กรง เทพ มหา นคร และ หวเ มือ งบ กษ์ ใต้ ผาย เหนือ ใน พระ ราช อาณา จกร กรุงเทพ มหา นคร 
ให้ นิ มนต่ พระ สงฆ์ สวด พระ พุทธ มนต็ มี ธรรม เทศนา กวา ย ไทย ทานพ รอม กน ณ วน พุธ เดือน ๑๑ 
แรม ๑๔ คา 

กร ไน น จะ หา พระ สงฆ์ สวด พระ พุทธ มน ต็ก็ต่ อง แย่ง ชิง ก่น พระ สงฆ์ ไม่ พอ บ พาทย์ 
หา มา ทำ เมือ สวด มน ตเย น ฉ่น เซ า ราคา ก็ ถึง วน ละ ๑๕ ตำ ถึง ละคร เหมา เล่น อยู่ วน ละ ๒ ตำ ถึง 
ราคา ก็ ถึง ๑ ชง เวลา กลาง คน ก็ พา กน จุด ประ ที่ป ผูก เบน , โค ม รูป ต่างๆ ชก ขน บน เสา ธง ที่ พน 



๑๖๖ 



พระ ราช พง สาว ดาร ร ชกา ลท ๔ 

แผ่น ดิน ทำ I บน ลบ แล ไฟ บาง ทำ เบน I รอ น ไฟ ต่าง ๅ ก็ น บาง ที่ บาน ใหญ่ ประ มา ณ ไฟ ถึง ๕๐๐- 

๖๐๐ ดวง ทผู้น อยก็ อยู่ , ใน ๑ 0 ๐ หรือ ©๐๐ เคษ ลูก คไ ต่าง ประเทศ และ กงสุล ก็พ ลอย มี ความ 

ยนดี ทำ โคม เบน รูป ต่าง ๆ อย่าง ยุโรป ชก ขน เลา ธง บ้าง ที่ เรือ ชํก ขน เสา กระโดง บาง ทุก บาน 

ทุก เรือน จน ชน แต่ ราษฎร ผู้ ที ยาก จน ก พาก นดิด โคม แขวน หนา บาน หนา เรือน ๑ ดวง ๒ ดวง 

ทุก! เาน ทุก เรือน มิ ได้ เวน ใน นา บน บก ตง แต่ ร่น แ รม ๑ คา มา จน แรม ๕ คา ( ^ ดู สว่าง ใปท ไ 

แผ่น ดิน เบน อศจ รรย ต่วย อำนาจ พระ บารมี จึ่ง ได้ มี คน พาก น นิยม ชม ชื่น รื่นเริง ไม่ ได้ คิด ว่า จะ 
เสีย ท รืพย์ สิน ไป 

ครืน ทรง ทราบ ว่า คน นิยม ชม ซืน พาก น จด ประทีป ท ง บาน ทง เมือง ก เสด็จ ลง เรือ พระ 
ที่ นง กลไฟ ใน เวลา กลาง คืน ทอด พระ เนตร โคม ตลอด ทไ เหนือ น ไท ไใด้ นา ครไ นนิ ได ทรง ทราบ 
ว่า คน ท ไป วง จะ พาก นิ สวด มนต์ เลย ง พระ ใน่ วน เฉลิม พระ ชนมพรรษา ก็ จะ พาก นิ ชื่อ เนอ สด 

ปลา สด มา ทำ ทุญ ที่ เคย ฆ่า สิต ว ชื่อ ขาย ก็ จะ ฆ่า สํตว ชื่อ ขาย ชีวิต สิ ต่ว์ก็ จะ ดาย ไป มาก ทว่า มาก นิ ก 

โดย ทรง พระ มหา กรุณา เมตตา แก่ สิต ว จึ่ง ให้ มี หมาย ประกาศ หาม คน ท ไป วง ที่ จะ ทำ บุญ เลย ง พระ 

สงฆ่ ใน การ เฉลิม พระ ชนมพรรษา อย่า ให้ ชื่อ เนือ สด ปลา สด มา ทำ การ เลย ง พระ ให้ ใช้ แต่ เครื่อง 
เคืม ตาม กำ ลไที่ จะ หา ได้ การ เฉลิม พระ ชนมพรรษา ครไ น นิ ทวิ หริ เมือง และ ใน พระ ราช อาณา จ้ก่ร 
กงสุล ผาย สยาม ที่ใด้ ทรง ตง ใป อยู่ เมือง ต่าง ประ เทศ รู้ เหตุ แต่ เดิม ก็มีห นิงสี อ ถาม เขา มา ว่า วํนิ ไร เบน 
แน เจ้า พนิก งาน ก็ ไค บอกออก ไป กงสุล เหล่า น นก ได้ ทำ ตาม วิสิย เขา ก็ เบน พระ ราช กุศล , ใหญ่ 
คราว หนืง 



เมื่อ วน สรง น น ก็ ได้ พระ ราช ทาน เงิน แก่ คน ชรา พกา ร คน อายุ ๑๐๐ บี 1 ๗ คนๆ 
ละ ๑ ตำลึง ๒ บาท เงิน ๑๐ ตำลึง ๒ บาท อายุ ๙๐ บ ©๕ คน ๆ ละ ® ตำลึง เงิน ๑๕ 
ตำลึง อายุ ๘๐ บ ๒๓ คนๆ ละ ๓ บาท เงิน ๑๗ ตำลึง ๑ บาท อายุ ๗๐ บ ๒ ๓๓๗ คน 
คน ละ ๒ บาท เงิน ๕๘ ช ไ ๘ ตำลึง ๒ บาท รวม เบน คน ๒, ๓๘๒ คน สี นพ ระ ราช ท รพ ย์ 

๖๐ ชไ ๑© ตำลึง ๑ บาท 



(๑) วิ น พฤห ศ บดี ที ๒0 ตุลาคม 



เจา พระยา ที่ พา กร รง ที่ 



๑๖๗ 



การ แบ่ง เขต แตน 
ประ เท ก สยาม ก บน บ่า ของ อ งก ฤษ 

ผ่าย มิ สเตอร์ นอก ซึ ผู้' ว่า การ กงสุล อง ก โ] ษ ได้ ร ไย หน ไสือ กอ สอ แนล พิศ เมื่อ ณ รน 
1ส าร เด อน ๑๒ แรม ๑๓ คา 1 '' ๑ ^ แล วมิส เต อร นอก ช มีห นง สอ มา ถงพ ณหไ เจ ไ ท่าน ที่สมุ ห พระ 

กลาโหม ฉบบ ๑ ใจ ความ ว่า เกา วนา เยเ นรา ล เม อง อิน เตย มี คราม ชอบ ใจ ซึง คอเ วอน เมน ต ไทย 

กบ กอ ลอแ นล พิศ ใน การ เขต แดน ซึง ได้ ตกลง กน ที เม อง กระ และ การท พระ บาท สมเด็จ พระ เจา 

แผ่น ดิน สยาม จะ ให้ ว่า กล่าว ให้ ตกลง ใน ที เขต แดน ขาน หนอ ขาง ตะ ว' นอ อก เมือ งม ระ แมน เกา วนา 
เย เนอ รา ล ใว้สื รอย อินเดีย กเ หน ดีด วย ได้ ตง ให้ มิ สเตอร์ แอก อํน โร ไร เล ชง เบน ที่ ๒ เจา เมือง 
มต ตะ มะ ให้ รบ ดำ สง กอ ลอแ นล พิศ มา ดู แบ่ง บ่น เขต แดน ขุน นา งอ , งก โ] ษ จะ มา อย่พ รอม ก่น ที่ พระ 
เจดีย์ ๓ องค์ ใน เดือน ยนนู วารี วํนท ๑๕ ขอ ให้ กราบ บ่ง คม ทูล ให้ ขุน นาง ผ่าย ไทยออก ไป โดย 

เรีว พบ กบ ขุน นา งอ ไก โ] ษ จะ ได้ ว่า กล่าว ให้ สำเร็จ ก* น พณ ๆ หไ เจ ไ ท่าน ที่ สม ห พระ กลาโหม ถวาย 
หน ไสือ ทรง ทราบ แล ไ! โปรด เก ล่า โปรด กระหม่อม ให้ หลวง นาย เดช พระยา เกย รติ พระยา ธนู จ กร 
พระยา สิง หจไ ารเ พิชร พระ ศรี ส ว* สดี เบ่น ช ไหล วง ออก ไป ดู เขต แดน ออก ไป ทาง เมือง กาญจนบุรี 

แล่ ว เลย ไป เมือง ร่าง กุ้ง ไป ฉลอง ศาลา ที่ ทรง สร ไง ไว้ ด ไย ได้ กราบ ถวาย บง คม ลา ไป จากกรุงเทพ 

มหา นคร ณ ว' น เดือน ๒ ขน ๒ ค์า บ่ ชวด ฉศก ไป ถึง เมือง กาญจนบุรี ณ วน เดือน ๒ ขน ๔ 
ดำ ไ ๒ ) ได้ มี หน ไสือ แต่ง ให้ หลวง ราม กบ พวถ ราม* ญ เดิน บก ถือ หน ไสือ ไป ถึง มิ สเตอร์ แอก อน โอ ไร 
เส ลุ ต แตน แนน กระ แนน ป รอ 1 แที่พ ระ เจ ดีย์ ๓ องค์ กบ อก ให้ รู้ ว่า หลวง นาย เดช ออก มา ถึง เมือง 

กา ณ จน บรแ ลว หลวง นาย เดช ไป กง ทา ช นูน วน เด อน ๒ แรม ๕ คา ' ๓ พก อยู ๙ วน 

ณ วน เดือน ๒ แรม ๏® ดำ หลวง ราม ที่ ให้ ถือ หน ไส อ ไป กล่บ มา แจ ไค วาม ว่า ไม่ พบ 
ขน นา งอ ไก โ] ษ กะเหรี่ยง พวก อ ไก โ] ษที่พ ระ เจดีย์ ๓ องค์ แจ ไค วาม ว่า ขุน นา งอ ไก ถษ อยู่ ที่ อง มา 

ถด พระ เจดีย์ ๓ องค์ ออก ไป ทาง ๓ วน หลวง ราม ได้ มอบ หน ไ สอ ให้ กะเหรี่ยง ไป สิง ขุน นา งอ ไก โ] ษ 

(๑) ว* นที่ ๒๖ พฤ? กาย น พ. ศ. 

(๒) พุธ ที่ ๔ มก ราก ม 
(๓) จ นทรี ที่ ๑ ๖ มกร , ! ก ม 



๒๔๐๗ 



^๖๘ 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท 3 



หลวง นาย เดช ขน บก เดิน ไป จาก ท่า ขนุน ๕ ว" น ถึง แม่ นา เก ลิง ธอ วน เตือน ๓ ขน ๓ คา^ 9 ' ได้ 
เอา ตวห ลวง พล นาย ด่าน เม อง ลิงฃ ละ บุรี กบ หลวง จบ ศ รพิ ทิกษ์ นาย ด่าน เมือง ศร สวไ เด มา ถาม ด้วย 
เขต แดน ได้ ความ ว่า ด่าน เม อง ศรี ส ว" สต ได้ เคย ลาด ตระเวน ตง แต่ สง คลุน ลิง กา มา ถึง อ ไก ะ ดอม 

หอย เต เลห นอง นา ขุ่น พรมแดน ลิง ข ละ บุรี ด่าน เมือง สไฃ ละ บุรี เคย ลาด ตระเวน ตไ แต่ หนอง นา 

ขุ่น' ไป พระ เจ ดิย์ ๓ องค์ เลียบ เขา ลิโล ไป ตาม ริม ผง แม่น ไ เก ลิง ธอ ผง ตะ วน ออก มา จน ถึง ปลาย 

นา กะ มอง สอย มะปราง สอง ตน หลวง นาย เดช ได้ ท่า แผนที่ เขต แดน ตาม คำ กะเหรี่ยง ชาว ด่าน บอก 

เห็น ถูก ตอง ตาม ร่าง ตรา เดิม 

ค รน เตือน ๓ ขน ๗ ค์า ชุน นา งอ ไก โ] ษ ๔ นาย กบ ไพร่ ๑๕๐ คน มา ที่ แม่น ไ 

เก ลิง ธอ หลวง นาย เดช ก" บ พวก ด่าน ได้ เอา แผนที่ ออก ช แจง ให้ มิ สเตอร์ แอก ลิน โอ ไร ม่ สเตอร์ เลอ 
เย แมง เมือ งม ระ แมน มิ สเตอร์ ยา ชุต หก โบต์ และ ชุน นาง อ" งก ฦษดู ชุน นาง ลิง ก โ] ษ ว่า ซึ่ง จะ แบ่ง 
เขต ค ร ไน จะ ตอง เอา ภูเขา เบน กลาง ถาน ไ ห้วย ไหล ลง ฟาก เขา ตะ วน ออก เบน เขต แดน กรุง ถา 
นไไ หล ลง ฟาก ข ไง เขา ตะ ว" น ตก เบน เขต แดน ของ อ" งก โ] ษ หลวง นาย เดช จึง ตอบ ว่า จะ เอา ตาม 

นา ไหล นนก็ จะ ยอม ให้ เบน แหง ๆ ด ไย บาง แห่ง ต" น นา ไหล ออก จาก ภูเขา แขวง กรุง นา ไหล ลง ขาง 
แด นอ ไก โ] ษ เหมือน อย่าง แม่น ไ เก ลิง ธอแม่น ไ แม่ ก ษ" ตริย์ ตน นีาไ หลอ อก จาก ภูเขา แขวง อ" งก โ] ษ 

ปลาย นา ใ ปลง แม่ น่า มืเฃ ต แดน เมือ งอ ไก โ) ษ กระหนาบ คาบ เกี่ยว กน อยู่ ถา แบ่ง เอา ตาม คำ ชาว 

ดาน ที่ ได้ เคย ไปลาด ตระเวน มา แต่ ก่อน จึง จะ ถูก ตอง กน ที่ง ๒ ผาย ชุน นา งอ ไก โ] ษกย อม ตาม 

แผนที่ ซึ่ง ท่า' ไว้ น น 



ชุน นาง อ ไก โ] ษ ว่า ได้ มา ใกล้ เขต แดน กรุง แล ไ จะ ขอ ไป ดู ทีตืง์ แต่ พระ เจ ดย์ ๓ องค์ ไป 
ทาง ด่าน เมือง ลิง ข ละ บุรี เมือง ศรี ส ว" สด ถึง ด่าน เมือง อุห้ย ธานี แล ไจ: ไป คอย หลวง นาย เดช อยู่ ที่ 

เมือง อมร วดี กว่า หลวง นาย เดช จะ ก ลิบ มา แต่ เม อง ร่าง กุ้ง จะ ได้ ว่า กล่าว ต ไย เขต แดน เมือง ตาก เมือง 
อุห้ย ธานี ต่อ ไป หลวง นาย เดช ลิง แผนที่ เขา มา ณ กรุง แล ไ จึง ให้ พระยา ธนู จไา ร พระ ศรี สวไ สด 
กบ พระ หลวง ชุน หมื่น นาย ด่าน เมือง ศรี สว้ ลิด ก , บ หลวง ปลิด พระ หลวง ชุน หมื่น นาย ด่าน เมือง ลิ ไข ละ 
บรี ไป ด ไย ชุน นาง อ" งก โเษ หลวง นาย เดช ได้ ล่อง แพ จาก ลำ แมน ไ แม่ กษ ตริย์ ไป เมือ งม ระ แมน 

เมือง ร่าง กุ้ง วน อาทิตย์ เตือน ๓ ขน ๑๐ ค์า ชุน นา งอ งก โ] ษใด้ ออก จาก แม่น ไก ษ" ตริย์ 

(๑) อาทิ ฅย์ ที่ ๒๙ มกราคม 



I จำ พระยา ทิพา กร วงศ์ 6 ) บ* 

ณ วน อไ คา ร เดือน ๓ ขน ๑๒ คา 1 '® , หลวง นาย เดช พระยา เกียรติ พระยา สิง ห- 
จก ร เพชร นาย ไพร่ ๓๒ กน ไป กึง เมือ งม ระ แมน นิ มนตร์ พระ สงฆ์ เจ้า อธิการ เมือ งม ระ แมน ๓๐. 
รูป พร อม ดวย หลวง สยาม านุ เคราะห์ กง สลส ยาม ลง เรือ กลไฟ ชื่อ ปา นา ออก จาก เมือ งม ระ แมน 
ณ วน ศุกร์ เดือน ๔ ขน ๑ คา รุ่ง ขน ณ วน อา ทิต ย ๙ เลือน ๔ ขน ๒ คา 1 - 10 ' , กึง เมือง ร่าง กัง 
อา ศ ไ} อยู่ พี่ เรือน หลวง สยาม านุ เคราะห์ แต่ พระ สงฆ์ น นอ ยู่ พี่ ศาลา หลวง ณ วน พุธ เลือน ๔ ซน ๕ 
คา หลวง นาย เดช หลวง สยาม านุ เคราะห์ ให้ เชิญ พระ ราช ห' ต! ถ เลขา' ให้ กอ ลอแ นลพี่ ศ เจ้า เมือ^ 
ร่าง กัง 



แาร ฉลอง ฟ้า ลา ท!. มล ง ราง ศุ้ง 

ค รน ณ ร่น พ โ] หํส บดี เดือน ๔ ขน ๖ คา ได้ นิ มน ต พระ สง ฆ เจ้า อธิการ ท เมือง 

ร่าง กัง กับ พระ สงฆ์ พี่ มา แต่ เมือ งม ระ แมน สวด มน ลืพี่ ศาลา ๓ วน ๅ ละ ๗ รูป ได้ ทำ ส 0 ารบ คาว หวาน 
ถวาย พระ สงฆ์ ทง ๓ วน มี เทศน์ ดวย วน ละ ๒ กัณฑ์ ได้ ถวาย ผา ไตร เครือ งอ ฐ บริขาร ของ ไทย 
ธรรม แก่ พระ สงฆ์ สวด มน ต ๑© รูป เทศนา ๑๖ รูป แล ว แจก ทาน คน บวย ชรา พิการ และ ทำ 

สำ รํบ เลย ง ราษฎร ชาย พญิง ๑, 0๐๐ คน มืทุ่น ละคร มวย การ เล่น ฉลอง ศาลา เสร็จ ณ วน อา ทิต ย 
เดือน ๔ ขน ๙ คา รวม เงิน ใช้ ใน การ ฉลอง ศาลา เบน'. งิน *๗๓ รูเบ ย 

ค รน ณ วน เดือน ๔ ขน ๑๑ คา หลวง นาย เดช ไป ลาก อลอ แนล พี่ศเ จ้า เมือง ร่าง กัง 
เจ า เมือง ร่าง กัง มอบ หน ริ 3สื อ เซา' ม' าทู' ล I กลา ทูล กระ ห: ม่: อม ถวาย ๒ ฉบบ รุ่ง ขน ณ วน เลือน ๔ ขน 
๑๒ คำ ( ๓ ) หลวง นาย เด ข พระยา เกียรติ พระยา สิง หจ กร เพ ขร นาย เพร่ ลงเ รอก ลไพิ มา จาก เม อง 
ร่าง กัง กึง เมือ งม ระ แมน ณ วนเ ดอน ๔ ขน ๑๓ ศา อยท เม อง ม ระ แมน ๗ วน แล วก ลบ มา 
เมือง อมร วดี พร อม ดวย ลุตแ ตน แนน กวะ^ น ป รอน ถึง เมือ งอม ว วดี ณ กั นเ ดีอ น ๔ ฃ น ๑๕ ดี า 
จ้บก่ บฃน นาง อ ไก ฤษชึ๋ งไ ปตูแขต แดน ผาย เม นือ พูด จาด ไย I ช ตแ คน กบ ขุน นา^ ไก ฤษ ไค้ ตก ลา 
กน ตาม 'แผน ท* ง นาย ด่าน' ไ ติ , กย ลาด ตระเวน มน เต่ก่ อา' แล้ว หลวง นาย! .ด® พระยา เกย รด พระยา 
กัจ กร พระยา ลิง หข่' กเพ์ ^ พระ ศบฬั ดื้นา ย ไพร่ ก็ กลบ เข่า มากรุ าเ™ มหา นคร ทาง เม อง ตาก 

(๑) ว้นที่ ๙ กุม ภา' พ่น จ้ 
(๒) วน ที่ ๒๖ กุม ภาพ่ นธ์ 
(๓) วน พุธ ที่ ๔ มีนาคม 



๑0ใ)(ว 



พระ ราช พงศาวดาร รช กาล ท ๔ 



เร อง คา นา คู่ โค 

ผ่าย กรุ' 51 ทพ ฯ X น, ทรง พ' 3 ะ วาซ ดำริ ว่า นา คู โค แต่ ก่อน เงิน ค่า นา ได้ ทำ ก็ ตอง เสีย 
มิใด้ ทำ ก ตอง เสีย คง เรียก เอา ตาม ห น่า' โฉนด’ โร่ ละ ส ลน พอง เหมือน นา สวน บก ดำ นา บก ดำ ทำ ได้ 
เ ทำ' ไร ก เรียก เทำ นน ราคา ขาว ก็ แพงกว่า นา คู่ โค เห้น วไ ไม่ เบน ยุติธรรม ด ไย นา คู่ โก เสีย เปรียบ 

อย่ ไม่ ได้ ทำ ก็ ตอง เสีย ราคา ขาว ก็ ถูกกว่า นา สวน จึง โปรด เกลา โปรด กระหม่อม ให้ ยก นา คู โค 
เสีย ๑ I พอง ตง แต่ ณ วน จน ทร์ เดือน ๒ ขน ๑ ค่า ( ๑ ) ไป คง เรียก แต่ ไร่ ละ สลึง ให้ น ไ) ยก ว่า 
นา บก ดำ 



โส์ก นตํท ระ เจา ลูก เธอ 

หระ 0 ง ค; จา หก ตร็ษิ นล ษร รณ และ ษร ะ อง ค์เ จาม ณ ยา ภา ธร 

ค รน มา ถึง ณ เดือน ๒ เสด็จ พระ ราช ดำเนิน ออก ไป เมือง เพชรบุรี ได้ ตง พิธี โสก นต์ 
พระ เจา ลูก เธอ พระองค์ เจ ไพิก ตรี พิมล พรรณ พระองค์ เจ ไห มน ทยา พาธ ร^ วน คุก รี เดือน ๒ 
แรม ๒ ค่า ( ๓ ) เวลา บ่าย พระ สงฆ์ สวด พระ พุทธ มนต์ บน พระ นคร คิรี ที่ พระ นง ราชธรรม สภา ๓๐ 
รูป ตง กระบวน แห่ แต่ หน ไพ ระ ดำ หน* กมา ตาม ถนน ราช วิถี ขน ไป ทรง พง สวด พระ พุทธ มนต์ ทไ ๓ 
วน ค รน รุ่ง ขน ณ ว่ น? นทรี เดือน ๒ แรม ๕ กา เวลา เซ ไ , โสก , นค์ ค รน เวลา บ่าย แห่ มา สมโภช 
อีก ๑ วิ น กระบวน แห่ และ เครื่อง เล่น ราย ทาง นนมื พร่ อ ม พุก สิ่ง เหมือน อย่าง โสก นต์พ ระ เจ ไ ลูก เธอ 
พระองค์ เจ ไ ยิ่ง เยา วลก่ ษณ์ แล วิก็เ สด จก ลบ เขา มา กรุงเทพ มหา นคร 

เฟ้ค จ ประ หา มอง รา' ชบุร และ กา ญ จน บร 

ทรง พระ ราช ดำริ ว่า แขวง เมือง ราชบุรี เมือง กาญจนบุรี ย่งมิ ได้ เสด็จ ไป ทอด พระ เนตร 
และ มืพ ระ ราช ประสงค์ จะ ได้ ว ด แดด วิด ดาว รู้ ว่า ล ต ติจูต ลอง ติจูต เท่าไร จะ ได้ ทราบ ว่า ผู้ รก ษา เมือง 
กรมการ ทำนุ บำรุง ราษฎร เบน สุข หรือ ได้ ความ เดือด รอน ประการ ใด จึง สไ ให้ เจ ไพ นไา งาน ท่า ที่ 

ประ ทํ บ รอน แรม ตาม ระยะ ทาง และ ทาง มํ้าล 0 เกรียน เตรียม คอย รบ เสด็จ ที่ เมือง เพชรบุรี ค รน ณ วิ น 

(๑) พุธ ที่ ๒๘ ธน วาก ม 

(๒) พระ องค์ เจา หญิง ม เนย าภา ธร 



๑ ฟ้ธ) 



เจา พระยา ทิพ า กร วง ศ 

จน ทร เด อน ๓ แรม ๓ คา^ ก ทรง เรือ พระ ทน ง อรรค ราช วร เดช ไป ประ ท ไ] ที่ พระ นคร คิรี ราตรี ๑ 

ค รน รุ ง ขน ณ วแ พุธ เดือน ๓ แรม ๕ คา ก็ ยก พยห ยาตรา โดย สถลมารค ล่วง มรรคา มา ถึง พล , บ พ ลา 

ทีประ ทบ แรม บาน ทุ่ง บ่า คา ล่วง มรรคา ได้ ๔ 0 ๐ เสน ค รใเ รุ่ง ขํ้น ณ วไ แพ โ] หส บดี เดือน ๓ แรม ๖ 

ดำ เสด จ พ ย ห ยาตรา มา ถึง บ่า น เขา บ่อย ประ ทบ รอน เวลา เทียง ได้ ทรง ว , ด แดด ค รง ๑ แล ว เสด็จ ไป 

ถึง ด่าน บาง นาเ คม. สน แดน เมือง เพชรบุรี ทาง ๓0๐ เสน รวม ทาง ๗ 00 เสน เฃไ แดน เมือง ราชบุรี 

ไป ถึง พล่บ พ ลาป ระ ทบ แรม บาน ห" ว้ยโ รง เบน ระยะ ทาง ๑๑๓ เสน เวลา คา! ไทร งวด ดาว ค ร* นรุ่ง 

ฃนว นศุโ 13 เดือน ๓ แรม ๗ คา ( ๒ ) เสด็จ จาก ห ไย โรง ถึง เขา ถ ไป ลา ล่วง มรรคา ๒๕๗ เสน ประ ที บ 

รอน ทอด พระ เนตร ปลา ใน ถา พระ ธำมรงค์ เพชร ตก หาย ไน ทีนน แล่" ว้ทร งวด แดด อีก ครีง ๑ เวลา 

บ่าย ก็ เสด็จ มา ถึง พลบ พ ลาบ ไน อ่างทอง ล่วง มรรคา ©๑๓ เสน ค รน รุ่ง ขน ล่น เสาร์ เดือน ๓ แรม 

๘ คา ' '■ ๓ } เสด็จ จา กบ ไน อ่างทอง ถึง เขา สวน หลวง ล่วง มรรคา ๓๖๐ เสน ประ ท้บ่รี อ นทรง รี ด แดด 

อีก ครไ ๑ ครีน เวลา บ่าย ก็ เสด็จ จาก เขา สวน หลวง ไป ถึง พลบ พ ลา แรม บ ไน โคก กระต่าย ล่วง 

มรรคา ๒๓๐ เล่น เวลา คา ก็ ทรง ล่ด ดาว รุ่ง ขน วน อาทิตย์ แรม ๙ คา เสด็จ จาก ทีประ ทํบ่ โคก 

กระต่าย มา ถึง บาน เขา นาง แกว บ ไน เขา ชะ งม แล ว ถึง พลบ พ ลา หนอง หล ก ทอง ล่วง มรรคา ๔๖๔ 

เล่น ประ ท' บ รี อ่นใ นที น* น ล่น ดาร นา ยิ่ง นก ไพร่ พล ไม่มื นา รบ ประทาน กรมการ ตก ไว้ แต่ พอ 

ใน พลบ พ ลา ทรง ว ด แดด แล ไก็ รีบ เสด็จ มา ถึง พลบ พ ลา เขา หีบ นา ล่วง มรรคา ๓๓๐ เสน ประ ทบ 

แรม สน แดน เมือง ราช บุรใ นที นน กน ดาร นา ยิ่ง นก ม แต่ พอ รบ ประทาน เลก นํอย เวลา ดำ ทรง วด 

ดาว ครีน รุ่ง ฃํ้นว นจน ทร แรม ๑0 ดำ เสด จ จาก เขา หบ นา มา กง พลบ พลาด อนข เท ลก ล่วง มรรคา 

๓๗๐ เล่น ประ ทบ รี อ่น เวลา เทียง ทรง วด แดด อีก ค รง ๑ เวลา บ่าย เสด จ ทาง ชลมารค ทรง เรอ พระ 

ที่ นง [ก๋ง ทวน น ไ ขน ไป เขา ถา แว้ ขน นม สกา รพระ ใน กา แล ว เสด จล งเ รอ พระ ทน ง ไป กง พลบ พ ลา 

บาน ชก กุ่มเ มอง กา ญ จน บุรล่ รง มรรคา ^๙๕ เสน ประ ทบ แร บ รุงฃ น วน อง คา ร แรม ๑๑ คา*' ) 

เสด จ ทอด พระ เนตร แก่ง ท สรง แด รน สบ รง ขน รน พ ‘ชิ แร น ๑๒ ดา ทอด พระ เนต รบุง นาด ราช รุง 

ขน วน พ โ] หส บด แรม ๑๓ ดา เสด จ ทอด พระ เน ดร พุาา ง แด ร เสด จ ทอด พระ เน ดร บาน ราบ {เร ใน 

แขวง เมือง กาญจนบุรี ^ 

(๑) ล่น ที่ ©๓ กุม ภาพ นรี 
(๒) วน ที่ ©๗ กุม ภา พน ธ 
(๓) ล่น ที่ ©๘ กุม ภาพ นรี 
(๔) วน ที่ ๒© กุม ภาพ* นธ 



®0า)1@9 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 

ใน วน นนเ กด พายุ พด ฝน ตก หน* ก คน ใน ค่าย หลวง บีวย เจ็บ เบี นอน มาก โปรด 1 

หระ ราช ทาน นา พระ พุทธ มนต์' ให้ รบป ระ ทาน คน ที่บีว ย เจ็บ ก็ หาย ใม่มื ผู้ 1 ใด เบน อ่นต ราย เสด จ 
ประ ทบ แรมอยู่ ๕ ราตรี ทรง วด แดด ว , ด ดาว รุ่ง ขน ห้นศุ กรี แรม ๑๔ กา เสด็จ จาก พล* บพ ลา 
เม อง กาญจนบุรี มา ถึง พลบ พ ลา บาน หนอง ขาว ล่วง มรรคา ๓๔ 0 เสน ประ ห้บแ รม อยู่ ราตรี ๑ 
รุงฃ น ณ วน เสา รเ ดอน ๔ ขน ๑ ค ห้® , เสด็จ จาก บาน หนอง ขาว มา ถึง พล บ่พ ลา บาน นอ ย พรม 
แดน เมึ อง กาญจนบุรี ล่วง มรรคา ๑๕ 0 เสน ประ ทบ รอน แล รี เสด็จ ถึง พลบ พ ลา พระ แท่น ดง รง 

เวลา บ่าย ๕ โมง ล่วง มรรคา ๔ 00 เส' น ประ ทบ แรมอยู่ คืน ๑ รุ่ง ขน เสด็จ นห้ส การ พระ แห้ว 
เวลา บ่า ยก เสด็จ มา ประ ทบ แรม ห้วย กระบอก ลวง มรรคา ๓๐๐ เสน ครีง รุ่ง ขน เวลา เช้า ๑ โมง 
เสด จ มา ประ ทบ รอน พลบ พ ลา หนองแขม เวลา บ่าย ก็ เสด็จ มา จาก หนองแขม มา ประ ห้บ อยู่ พระ 

ราช วง พระ ปฐม เจ ดืย วน เดือน ๔ ขน ๓ ค่า ( ๒ - , เมือ เสด็จ ตาม ระยะ ทาง ที่มี บ่า นรา ษ/] รก็ พา บุตร 
หลาน มา เผา ทํง ชาย หญิง สอง ขาง มรรคา ถวาย ของ บาต ามมื ตาม ได้ ก็ ทรง ปราศ ร ไ] บ่าง พระ 

ราช ทาน เงิน คน ชรา พิการ และ คน ที่ ถวาย ซอง ห้าง ทรง ไต่ ถาม ถึง สุข ทุกข์ ของ ราษฎร ราษฎร ก็ 

รอง ทุกข์ ว่า พระยา กาญจนบุรี เบียด เบียน ได้ ความ เดือด รอน นไา ได้ ทรง รีบ ทราบ ด โงน เบน หลาย ราย 

พณ ๆ ห้วเ จา ท่าน สม ห พระ กลาโหม เกณฑ์ ให้ เจ รี ภาษี ไป ตไโ รง ครรี ที่ ประ ห้บแ รม 

ทุก แท่ง ห้า ราชการ ไพร่ พล ทหาร มิใด้ อด อยาก มา ประ ห้บอ ยู่ที่พ ระ ปฐม เจดีย์ ครีน บำเพ็ญ พระ 
ราช กุศล อยู่ ๓ ราตรี แห้ว ก็ เสด็จ กห้บ พระ นคร จ็ง สง' ให้เ ห้า พน* โ) งาน ถอด พระยา กาญจนบุรี ออก 
.เสีย จาก ที่เ ห้า เมือง 



ต 1* ผู้ปร กษา ทำ หนา สอ สณ ฌา เนต แดน เม อ 31ใ) มร 

คุ ศก รา ข' ๑๒๒๗ บี ฉลู ห้ปต ศก , ๓ ' เบี นบีที่ ๑๕ ณ ห้นศ กรี เดือน ๕ ขน ๖ 

ค่ห้ ๔ 1 มอง ชิ เออ รี ออ บา เรต กงสุล ฝรี งเศ สม หน งสือ มา ว่า สมเด็จ พระ เห้า เอม เปรอ กรุง ฝรีง เศส 

ให้ มา ทำ หน ไ สึอห้ ญญา การ เมือง เขมร และ เขต แดน เมือง เขมร เสีย ให้ แห้ว จะ ไม่ ได้ วิวาท ห้น เบีน 

(๑) วน ที่ ๒๕ กุม ภาพ นธ 
(๒) จ่ นทรี ที ๒๗ กุม ภา พน ธ 
(๓) พ. ศ. ๒๔ 0๘ 

(๔) เสา รี ที่ © เมษายน พ. ศ. ๒๔ อ ๘ 



๑ ต่) ด:) 



เจา พระ ยไทิ พาก รวง ศ 
.'ใน ง สอ ล ญญา ๖ ขอ มอง ซ เออ ร์ออ บา [รต ได้ โค รงห นไสื อสญ ญา มา ยื่น ต่อ^ "ๅพ น้ก งาน ได้ นำ ขน 

กราบ บง คม ทูล ทรง ทราบ แล ว ตง ไ VI พ ณ ๆ ห' วเ จา ท่าน I จ า ‘พระยา ศร สร ยวง ศ ทสมุ ห พระ กลาโหม 
.บน ผูป รก ษาท เห นง สอ ส ญญา กบ ตวย มอ. งชิ เอ อร ออ บา I ร ต ท่าน เจ ไพ ระ ยา ศรี สุริย วง ศ เห็น ความ 

เน ซอ ๔ วา เม อง พระ ตะบอง เม อง นคร เส ยม รา ฐ ยก ให้ เบน สิทธื้ ผาย ไทย ว ไ) ตรา แต่ จะ บก 
เขต แดน ลง ตรง ท ใด หาม ความ ชด ไม จง ขอ แก้ สง ให้ ฐด ว่า จะ บก บน เขต แดน กน เพ ยง นํ้น ๆ ตาม? ง 
มอ ยู กาล ทุกวน น มอง ช เออ รอ อบ าเร ตก ไม่* เอม แล ว ได ขอ อก ขอ ๑ ว่า แผน ทซืง อํดมิ รา ล กอ น ตรา 
บอ นาด ทา เขต แดน ไทย กบ เขมร ติดต่อ กน เพียง นน 1 ก็ เบน ยุติธรรม ดือย่ แล ว ขอ ให้ ลง ขอ ส , ญ ญา 
เอา ดาม แผน ทน น มอง ซิ เออ รอ อบ าเร ตก ไม่ ยอม ความ จึง ไม่ ตกลง คาง กน อย่ 

โปรดฯ ไ.. พ้ ชำระ เ จ ไ น น ไ] งาน 
ฉอษ ระ รา ร เทร้ พย 

กรน วน เสา รี เดือน ๕ แรม ๑๒ คา ( ๑ ) หลวง พีช ไ] วารี (ห ณ) ทำ เรื่อง ราว หล 

กระหม่อม ถวาย กล่าว โทษ พระยา สม บติย าธิ บาล (นาก) จ มื่น ราช นาคา (เลย ง) ซึ่ง เบน เจ ไ 
พนํ ก งาน เบิก จ่าย เห ล็กซึ่ อ พระ ราช ท รี พ ย์ข อง หลวง บ ๑ เบน เงิน ถึง ๔, ๐๐๐ ชง เศษ มี พระ บรม 
ราช โองการ ให้ พระยา สุ รวง ศว ไ] ว ไม น เบน ตระ ลา การ ชำระ ให้ ได้ ความ จริง ท่าน ตระ ลา การ ได้ 

เรียก บไ ไ] ชีฎ กา พระ คล ไ ใน ขวา สอบ ก ไ! บไไ เชีพ ระ ฅล่ง มหา สม บิต ได้ ความ ว่า ใน จำนวน บ ระกา 

ตรี ศก จ่าย เหล็ก ๔๔. ๐๔๐ หาบ บจอ จ ต วา ศก จ่าย เห ลก ๕๑. ๕๔๐ หาบ บ กุน เบญจศก ทำ ได้ 
๑๐ เดือน จ่าย เหล็ก ๖๔, ๔๙๐ หาบ ๒ บก ไ] ๑๐ เดือน รวม เงิน หลวง ได้ ออก จาก ทอง พระ ค ลง 

ใบ่แลว ๑๑, ๙๗๔ ชง ๒ ตำ ลง ๓ ส ลง บ ชวด น ศก เห ลก ๗๕. ๔๐๐ หาบ คด คา เห ลก คา ถาน 
เบน เงิน ๖. ๑๔๔ ชง ๑๔ ตำลึง ชำระ บญช ที่ จ่าย เหล็ก กรื่ง นน ๓ บก บ ๔ เดือน รวม เหล็ก 

๒๓๗. ๒๔๐ หาบ เงิน ใน ทอง พระ คล งอ อก โป แล ร ๑๔, ๑๓๓ ชง ๑๗ ตา ลง ๓ ส ลง พณา หวเ จา 
ท่าน สม ห พระ กลาโหม เห็น ว่า พระยา สม บิต ยา ซิ บาล จ มื่น ราช นาคา เบน เจ ไพ นก งาน ฉอพ ระ ราช 
ท รพยื่ ของ หลวง มี ความ ผิด เบน อ น มาก กราบ นู^น โปรดฯ ให้ กอด เลึย จาก ที่ ส่ง ไป จำ ไว้ ณ 
คกท ไ ๒ คน แล่ ว ยกพิ กด เก่า เลึย จ^ดการ ใ V เม่ม ใฟ้ค ดฉอ ได้ แล ว โปรด ๆ ไห้ เจา หมื่น สรร เพ ธภก ดี 



( © ) วนที่ ๒๒ เมษายน 



® X 3ไ) ช( 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 



(ทองอยู่) เบน ท พระยา สม บํด ยา ธ บาล ให้ นาย ขน แยม เบน จ มื่น ราช นาคา ต่อ ไป แต่ น น มา โดย 
ม ราชการ ใน เรือง ใช้ เหล็ก อย่าง มา กบ ๑ ออก เงิน หลวง เพียง ๖ 0 ๐ — ๗ 0 ๐ ชง เท่า นน ผิดกว่า แต่ 
ก่อ นบ 0 ถึง ๔. 000 - ๕, 000 ชง การ ก็ เรียบ ริอย เบี นอ ย่าง มา จน พุก ริน น 

นาย พลเ รอ โท ยอฬ กิง 
เบา มา โเรุ ง เทพ ฯ 

ครืน ณ ริน เสาร์ เดือน ๗ แรม ๓ คา^ อไฌิ รา ล ถึง เขา มา ถึง กรุงเทพ มหา นคร 

เขา เผา ณ พระ ที่อน้ นต สมาคม ณ ว' นอ ไ การ เดือน ๗ แรม ๕ คา เสด็จ ออกรบ อย่างกลาง 

ค รน รุ่ง ขน ณ วน พุธ เดือน ๗ แรม ๖ คา โปรด เกลา โปรด กระหม่อม ให้ สมเด็จ พระ เจา ลูก ยา 
เธอ เจา พา จุฬาลงกรณ์ ให้ พระ เจา ลูก ยา เธอ กรม หมื่น มเหศวร คิว วสา ส เสด็จ ลง ไป เยี่ยม เยอ น 
อด มิ รา ลกิง เข ไ มา กรี งนน พี กอ ยู่ บาน กงสุล อ ไก ฤษ ๖ วน กลบ ออก ไป 

พระยา มน ตรส์ รอ วงฟ้ 
ออก ไป เม อง นคร ฯ 

ครืน มา ถึง เดือน ๙ โปรด ๆ ให้ พระยา มน ตรืสุ ริ ยวง ศอ อก ไป เผา ศพ เจา พระยา 
สงขลา (ส ไข์) และ ศพ พระยา วิชิต สร ไกร ปลํด เมื่อ ง นคร ไป ดวย เรือ กลไฟ ซอง ท่าน ชื่อ มอ นิง สตาร์ 
ได้ ออก จากกรุง ณ ริน เด อน ๙ ขน ๔ อา ' ๒ } 

ใน เดือน ๙ เดือน ๑๐ บี ฉลู นน ฝน ก!] ไ นอ ยอ ยู่ แฅ ไม แล ไ เหมือน บี ชวด ราคา 
ซาว ก็ยไ กง อยู่ ถ ไ ละ บาท เพี อง บาง บาท ๑ บาง ต่อ ขาว ใหม่ ออก ราคา ขาว ก็ ลด ลง มา อยู่ เพียง ถ ไ 
ละ ๓ สลึง บาง ๓ สลึง^ อง บาง 

ทรง เปล ยน นาม 
เจา พระยา ท พาก ราง ส 

ครืน มา ถึง ณ เดือน ๑๑ ทรง พระ ราช ดำริ ว่า ชือเ จา พระยา รวิ วงศ์ ซึ่ง ริบ ราชการ 

กรมท่า ชื่อ เบน กาล กรร ณ์ หา ท* น พิจารณา ไม่ จึง บ่ 1 ว ย' ไข้ อยู่ จึง เปลี่ยน ชื่อ ใหม่ ลง นาม ใน แผ่น 



(๑) อาทิ ฅย์ ท ๑© มิถุนายน 
(๒) พโเ ห* สบคี ท ๒๗ กรกฎาคม 



๑ ฟ่ ๕ 



เจา พระยา ทิพา กร วงศ์ 

สุพรรณ บฏ วา เจา พระยา ทิพ ากว ว} ศ มหา โก บ-บ่] บดี นานา ไพร ช ไม ตริ บริร ไไษ ยุติธรรม พิทไ าษี ราช 
ศก ดา นุ การ ราช สม บต สา รพิ พฒน ปทุม ร ‘ตน มรฐ ๅฐร สมุท ทตีร นคร เกษตร ากิ บาล สรร พคฐ การ 
มห ศว รฦท ธธา ดา พิพิธ กุสล จริยา ภิธ ยา ศ รย อภย พิรีย นรา กรม พา ทุ เสด็จ ไป พระ ราช หาน นา 

สงฃ สุพรรณ บฏ มาลา เสา ส [ทิน เส ฐ จบ แหวน นพ เกา สํงข์ เสี่ย ม ทอง กลอง ยา แดง ตลบ 

ประคบ เพชร 



โส์ กน ตส์ม เด จ พระ เฉา ลูก ยา I ธ 0 
{.จา นา ฉฬา ลง กร ณ 



จ 

ค รน มา ถึงเ ดอน ๒ พระ กฤษ์ จะ ได้ โสก น; าสม เด็จ พระ เจา ลูก ยา เธอ เจ ไ พา จุฬา 

ลง กร ณ โปรด ๆ ให้ ทำ เขา ไกรลาส ฃนที่ หน ไ เก๋ง เทพ ริ ตน สถาน สูง ๘ วา มี มณฑป บน ยอด เขา มี 
รูป พระ อสว ร และ รูป พระ จ็ นทร็ พระ อา ทิต ย เทวดา ทง ๙ ทิศ ระ ยา กินนร บรรจุ พระ บรมธาตุ 

ตง พระ มหาสมุทร เครื่อง พิธี ครบ ทุก สิ่ง สิ่ง ของ ที่ ตง ใน พระ มณฑป กตง เต ม ตาม ตำรา อย่าง เขา 

ไกรลาส มา แต่ ก่อน ครื่ง นทรง เพิ่ม เติม ขน ใหม่ ตง พระ มหาสมุทร ไม้ มหา' โพธ เครื่อง ที่ จะ ทรง เมื่อ 
โสก น ต แล วิ ได้ ต่ง์ รวม ใน พิธี มณฑป ยอด เขา ไกรลาส ท ไสิ่น และ รูป สต ร็จ ไ) บาท ทวิ บาท ต่าง ๆ นานา 
มี พระยา นาค พระ ยาม ไกร พระยา ชำ งอ ฐ ทิศ ซึ่ง อยู่ ตาม ทิศ เชิง พระ เมรุ มา ประ ดบป ระดา ไว้ 

ใน บริเวณ น นทุก สิ่ง ทุก ประการ ตามอย่าง ราช ประเพณี แต่ ก่อน กรม หมื่น มเหศวร ทิว วิลาส เบน 
แม่กอง ทำ ขอ แรง พวก จีน เจา ภาษี นาย อากร ทำ เครื่อง ภูเขา วิจีต ร ต่าง ๆ หน ทาง ก็ปูเ สื่อ มา ใน 

ราช ฬฉต ร เบญจรงค์ ตไ แต่ เกย ใน พระ ราช ว ไห น้า พระ หน ไน ง ครา ญ สโมสร ตลอด มา ถึง พระ ที่ นง 
อา ภร ณพิ โมกข์ ถึง ประตู พรหม เต็ม' ไป ทงเ ขเไ กร ลา ส มี ทหาร ๑๐ หมู น ไก ลา บา ตบ พา ท ยก ลอง แขก 
และ เครื่อง เล่น หก คะ เมน ไต่ ลวด นอน หอก นอน ดาบ คาบ ค อนเ ล่น กล ต่างๆ ราย เขา มา ตาม หว่า ง 
ราช วํต กึง ประ ต พิมาน' ไชย ศรี ชน' ใน ค์มีม ง คลุ่ม คลา ตี ไม้ กะ อว แทง ควาย แทง พิ ไสย มี ระเ บง 
แต่ ระบำ น น แต่ง เจา จอม ละคร รำ ออก' ไป รบ เมื่อ พระ ที่นไ ประ ทบ เกย เมีย ดย ไ) 

ค รื่น เสร็จ การ แล ไ ณ วน้จ้ นทร็ เต อ น ๒ ขน ๑๔ ค์า ( ๑ ' เวลา บ่าย ตง กระบวน 
แห่ ออก ประ ตรา ช สำราญ กระบวน หน ไ มี ทหาร สกิอ ตคึ ออ ไก ฦบ ทิศ เหนือ ถือ ขวาน หมู่ ๑ กด มา 
มี ทหาร ญีบ น ถือ ธนู หมู ๑ ถ ไ) มาท หาร อย่าง ยุโรป ถือ บน ไร พิ่น หมู© มหาดไทย กลาโหม เบน 

(®) วไ แที่ 6 มก ราก ม พ. ศ. ๒๔ 0๘ 



^๓ ก ช 



พระ ราช พงศาวดาร รช กาล ท ๔ 
ประตู หนา ถด มาน หาด เลก นุ่ง เกย ว ทอง ขาว สอด I สิอก รย สวม ลำ พอก เดิน พนม มือ ๒ แถว หมู่ ๑ 

สาย กลา งม จ่า หุมแ พร เดิน เบน สาร ก่ตร แถว ๏ ก่ด มา เด็ก มลายู เดิน ๒ แถว หมู่ ๑ เด็ก ฝ รน ดิน 
๒ แถว หมู่ ๑ เดก ญวน เดิน ๒ แถว หมู่ ๑ เด็ก แขก เทศ เดิน ๒ แถว หมู่ ๑ เด็ก จีน เดิน ๒ แถว 
หมู่ ๑ เด็ก ศีรษะ จก เดิน ๒ แถว หมู ๑ ใน ระหว่าง เด็ก นนมี กลอง ชนะ แตร ส ไข ประโคม โ เด มา 
ม มหาดเล็ก เชิญ เครือ ง สูง เชิญ พระ แสง สลบ ก่น ถึง หนา พระ ลาน มี นาง มธุ ร ฉํตร ๑ นาง เชิญ พุ่ม 
ดอกไม้ เงิน ทอง ๒ นาง ราช นิกูล กำ ก่บ ๒ ขาง พระ ราชยาน น 1 น มี อิน ทรื พรหม เชิญ เครื่อง สง 

เคียง พระ ราชยาน น น เ , เอา' จํ เพ ระ ยา และ พระยา ที่ เบน เชอ พระ วงศี บาง ที่ เบน ตระกูล ตู่ เคย ง 

แต่ ค รง พระ บาท สมเด็จ *1 พระ จอม เก ลำ I จำ อยู่ หํวบ าง เคียง ที่ ๑ เจ่า พระยา นครราชสีมา พระยา 
มนตรี สุริย วงศี เคียง ที่ ๒ พระยา ราช ภไไ ดี พระยามหา อำ มา ตยิ่ ที่ ๓ พระยา ศรี พิพ่ฒ น พระยา 
ราชานุ ประ พ่น ธ์ ที่ ๔ พระยา ราชบุรี พระยา ราช พงศา นุรํโ ไษ์ ที่ ๕ พระยา ประชา ชพภ บาล 

พระยา เสนา ภูเบ สร ที่ ๖ พระยา' โบราณ บุ รา นุ ริก ษ พระยา บำเรอ ภไา ดี แต่ง ตว นุ่ง ยก เส อเยี ย ระบบ 
อย่าง นอ ย ชํ้น ใน สวม เสีอ กรุย สวม ลำ พอก พ่น โหมด บาง พ่น ผา บาง แต่ง ต่วป ระ กวด ประ ซน 

กน ยิ่ง นก กระบวน หล ไมี เจ ไจ อม เชิญ เครื่อง แต่ง ต่ว สวม มง กูฏ พระ บุตรี ตาม เสด็จ หมู่ 6) ถด มา เจ่า 
จอม เบน นาง สระ หมู่ ๑ ถ ไ] ลง มา เจ ไจ อม แต่ง เบน นาง สระ ฝรีง อีก หมู่ ๑ มี เจ่า จอม เถา แก่ เจ่า 

จอม แต่ง เบน ทหาร สลํบ ก่น ไป ทุก ตอน จน กระทง ถึง พวก นาง สระ โขลน นุ่ง โจง กระเบน ต่อ นาง สระ 
โขลน ลง' ไป พวก หญิง สาว , ใช้ ซา , ใน กรม นุ่ง' โจง กระ เบน หมู่ ๑ มหาดเล็ก ผู้ชาย เขา ใน กรม หมู่ ๑ รถ 
พระ ที่ นง มา พระ ที่ นง พระ เสลี่ยง พระ วอ หมู่ ๑ กระบวน หล ไมีท หาร ไทย ถึอ เครื่อง อาว ธ 

ต่างๆ และ ทหาร บืนอ ย่าง ยุโรป แห่ ไป พง พระ สงฆ์ เจริญ พระ ปริตร ที่ พระ ที่ นง ดุสิต มหา ปราสาท 
๓ ก่น 

รุ่ง ขน ณ ก่น พฤหํ สบ ดี เดือน ๒ แรม ๓ คา ' ๑ ' เวลา เชไ พร: ฤกษ ได้ โสก นด็ 

แล ไ! โปรด ๆ ให้ พ ณ ฯ หริ เจ่า ท่าน เจ่า พระยา ศรี สุริย วงศ์ ที่สมู ห พระ กลาโหม เจ่า พระยา กู ธรา ภ ไ] 
ที่ สม หนา ยก ด ไย เบน เชอ พราหมณ์ แต่ง ต่วเ บน เทวดา จูง พระ กร ขน ไป ส่ง ที่ สระ อโนดาต เซา ไกร 
ลา ส กรี นส่ง เสรี จ แล วก ผลํ ด พระ กู นา พลบ พ ลาน อ ย แล ว เสด็จ ขน ไป บน มณฑป รบ นา สงฃ์ และ 

(๑) ว , น ที่ ๔ มกราคม 



๑ ต* ๓) 



เจา พระยา ทิพ ไกร วง ศ 

พระ อ ควร ค รง นน พระ บาท ลม เด จ ฯ V เระ จอม เกลา เจา อยู่ หํวท รง แต่ง พระ อง ค1 บน พระ อิศวร 

ค รน รบ พระ กร เส รจแลว ก เสด จก ลบ ลง มา ประ ทํบที่ พลบ พลๅ ดาน บ่' ก 5 ณ ทิศ ทรง เครื่อง ตน เสร็จ 
แล ว กระบวน แห่ ก ผล ดเค รอง แลง พระ บาท สม เด จๆ พระ จอม เก ลา เจ ไอ ยู่ ท ว เสด จ มา ส่ง ขน 

พระ ราชยาน แล วก แห่ เวียน เขา ไกรลาส! ดยท กษิณ ารฏ มา ๓ รอบ แล , ว เลย แห่ ไป เข้า ประ ตรา ช 
สำราญ ขน เกย ท หนา พระ ทน ง นง ครา ญ สโมสร ค รน เวลา บ่าย ก็แห่ เครื่อง แดง มา สมโภช ที่ พระ ที่นไ 
ดุสิต มหา ปราสาท อีก เวลา ๑ กน ๒ วน เบน คำรบ ๖ วน พระ บาท สมเด็จ ๆ พระ จอม เกลา เจา อย่หํ วี 
ได้ รบ พระ กร และ ส่ง ขน เกย ลง เกย ข้าง ใน และ ข้าง นอก ทุก เวลา ค รื่น กเ วน อา ทด ย เดือน ๒ 
แรม ๖ ค บ่ 0 ' แห่ ผอบ ชง' ใส่ พระ เกศา เบน กระบวน เรือ' ไป ลอย ที่ ท่า ย พระ บรม มหา ราช ว ง 

น ระ บาท สม เด็๋ จน ระ ปน เกลา เอา อยู่ ห ว 
สวรรคต 

1 

ใน วน ลอย ผอบ น น พระ บาท สมเด็จ พระ ปินเ กล ไ เจ ไอ ยู่ห่วี ซึ่ง ทรง ประชวร มา ชา นาน 
ประมาณ ๕ บ่ ค รื่น ถึง ข้น อา ทิต ย เดือน ๒ แรม ๖ คา เวลา เชไ ยา รุ่ง แส่ วี ๓ นาฬิกา กํบ่ ๓ 

บาท เสด็จ สู่ สวรรคต พระ ชน มา ยุ นบ เรียง บ่ใด้ ๕๙ พรรษา อยู่ 1 ใน อุป ราชาภิเษก สม บิด ๑๕ 
พรรษา พระ บาท สมเด็จ ไ พระ จอม เก ส่า เจ าอ ยู่หํวี ก็ เสด็จ ขน' ไป สรง นา แส่ วี เจ ไพ นก งาน ทรง เครื่อง 
เชิญ พระ บรม ศพ สถิต ใน พระ โกศ ท อา คำ แห่ มา ประดิษฐาน ไว้ ใน พระ ที่นไ อีศ รา วินิจ ฉ* ย แล ไ 

โปรด ๆ ให้ หมาย ประกาศ ให้ ข้า ราชการ และ ข้า ใน กรม ให้ โกน ศร ษะ แต่ ผาย เดียว มิ ให้ ทวี' ไป ท 1 ง 
แผ่น ดิน พระ บาท สมเด็จ พระ ปินเ กล ไ เจ ไอ ยู่ห่วิ มี พระ ราช บุ ศร ©๖ พระ ราช บุตรี ๑๔ พระ อง ค 
สน พระ ชน มี เสีย แต่ บ่ง เยาว์ ^ พระองค์ รวม ๖๓ พระองค์ ' ๒ ' เมือ พระองค์ ยง มี พระ ชน มี 

อย ได้ สร าง แต่ พระ อาราม นอ ย ที่ บ ไน สี ทา และ ทำ พล" บ พล าที่ป ระ ทบ อย่าง ลาว ไว้ แห่ง .ะ) พระ 
องค์ โปรด แคน ไป เที่ยว ทรง ตาม เมือง พน , ส นิคม บาง ลาว บ ไน สำ ประทวน เมือง นคร ไช ยศ รีบ ไง 
บ่ ไน สี ทา แขวง เมือง สระ บุรื่ ป้า ง พระองค์ พอ น และ แอ่ว ได้ ชำนิ ชำนาญ ส่า ไม ใด้เ หน พระองค์ 

แล วก็ สำ ก็ ญ ว่า ลาว 
(๑) ข้น ที ๗ มกราคม 

(๒) ราย พระ นาม พระ โอ ร า ใน พระ บา บ สม 1ศ์ จ พระ , บ่น เกลา เจา อ ย่หว 
มี ๕๔ พระ องคํ 



ใน หน' งสอ ราชสกุล วงศ์ 



๑ (7 ง ฟ 



พระ ราช พงศาวดาร ร ชกา ลท ๔ 



และ เมือ บ ระกา ตรี ศก น น มีผู้ มากระ ซิบ กราบ ทูล ว่า กลีบ มารดา พระ อง ค เจา ซึง 
เบน นาย เครือ ง ทำเล นํห็ ยา แฝด จึง ได้ โปรด ๆ ให้ พระยา พิช' ย บุรี นทรา พระยา มณเฑียรบาล 

ตระ ลา การ ใน พระ บวร ราช วง ชำระ การ คร ไน น ตระ ลา การ เห็น ว่า พระ อ’ ธยา ศ ไ] ไม่ สัก รวน ก 

ก ชำระ แต่ พอ เบน ราชการ ก ไม่ ได้ ความ จริง จึง โปรด ๆ ให้ กลีบ มารดา ออก เลีย จาก ที่ นาย เครือ ง 
ให้ พระยา ราช โยธา เขา มา กำ ก' บ เบน นาย เครือ ง เครือ งนน โปรด ๆ ให้ พวก พ่อ คร่ว ผู้ชาย ทำ ค รน 
ภาย หลง ทรง พระ ประชวร ไม่ สบาย เสวย พระ กระยาหาร ไม ได้ ก็ ตริ สชไ เน่า ไป ด ไย จะ ให้ กลีบ 
มารดา เขา มา ทำ เครื่อง ใหม่ พระยา ทิช , ย บุริ นทรา หลวง เสนา พล สํทธ หลวง เพชร ชล าล ไ] จ มีน 
ครีบ ริ รกษ์ จ่า การ ประกอบ ก็จ ทำ วพิพํ ฒนโ ภ ชา แยม ผู้ ช่วย ขำ ภรรยา พระ พรหม ซิ บาล (เล ม') 
จึง เข ไชือ กน ทำ เรื่อง ราว ริบ ประ กนก ลีบ มารดา ว่า ถา เบน ผู้ ทำ เสน 1 ห็ยา แฝด แน่ แท้ แล ไ หรือ กลบ 
ทำ ใหม อีก ก็ ให้ เอา โทษ ผู้ นาย ประ ก่น ถึง สัน ชีวิต ด ไย ขอ ให้ กลีบ มารดา เขา มา ริบ ทำ เครื่อง ใหม่ 
จะ ได้ เสวย พระ กระยาหาร ได้ ได้ ทรง ทราบ ท' ณฑี บน แล ไ ก็ โปรด ให้ กลีบ มารดา เขา มา ทำ เครื่อง 

ด ไกล ไว ครืน มา ถึง เดือน ๑ บ ฉ